Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
378
INGLIZ TILI TOPSHIRIQLARI ORQALI TANQIDIY FIKRLARNI
RIVOJLANTIRISH
Qobilova Kamola Azamatovna - ilmiy rahbar
Termiz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
Ismatullayeva Ziyoda Norboy qizi
Termiz davlat pedagogika instituti Maktabgacha va
boshlangʻich taʼlim
fakulteti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 3
-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ingliz tili darslarida tanqidiy fikrlashni
shakllantirish va rivojlantirishga xizmat qiluvchi topshiriqlarning turlari, ularning
metodik ahamiyati va qo‘llash yo‘llari tahlil qilinadi. Tanqidiy fikrlash —
bu
o‘quvchilarning mustaqil fikrla
shi, dalillarga asoslangan xulosalar chiqarishi,
muammolarga kreativ yechim topish qobiliyatini rivojlantiruvchi muhim
ko‘nikmadir. Tadqiqotda ingliz tilidagi og‘zaki va yozma topshiriqlar orqali
o‘quvchilarning fikrlash faoliyatini faollashtir
ish, savol-javoblar, matn tahlili,
munozara va muammo asosida tuzilgan mashqlar orqali ularning tanqidiy
yondashuvini kuchaytirish yo‘llari ko‘rsatib o‘tilgan. Maqola natijalari ingliz tili
o‘qituvchilariga zamonaviy ta’lim talablariga mos metodik yondashu
vni ishlab
chiqishda amaliy yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
Ingliz tili, tanqidiy fikrlash, topshiriqlar, mustaqil fikr,
muammoli vaziyat, savol-javob, tahlil, interfaol metodlar, muloqot, darsda faollik.
KIRISH:
Bugungi globallashuv davrida ta’lim sohasida o‘quvchilarning
nafaqat bilim olishi, balki tanqidiy fikrlay olishi, mustaqil qaror qabul qilishga
qodir bo‘lishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, chet tillarini o‘rganish
jarayonida tanqidiy fikrlashni riv
ojlantirish o‘quvchilarning tilni chuqurroq
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
379
tushunishiga, tahlil qilish, taqqoslash, baholash va asosli fikr bildirish malakalarini
shakllantirishga xizmat qiladi. Ingliz tili darslarida topshiriqlarning to‘g‘ri
tanlanishi o‘quvchilarning fikrlash faoliyatini faollashtirishda, ularni mustaqil
muloha
za yuritishga undashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Tanqidiy
fikrlashni shakllantirishga xizmat qiluvchi topshiriqlar yordamida o‘quvchilar
o‘rgangan bilimlarini amaliyotda qo‘llash, real hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri va
tezkor yechim topish, fikrini
asoslab berish kabi ko‘nikmalarni egallaydi.
Asosiy qism
Tanqidiy fikrlash
–
bu insonning o‘rganayotgan axborotini tahlil qilish, uni
baholash, solishtirish va mustaqil xulosa chiqarish qobiliyatidir. Zamonaviy ta’lim
jarayonida ushbu ko‘nikma o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini, masalalarga
noan’anaviy yondashuvini, shuningdek,
muloqot va muammoli vaziyatlarni hal
qilishdagi faol ishtirokini ta’minlaydi.
Ingliz tili darslarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiluvchi
topshiriqlar quyidagi shakllarda bo‘lishi mumkin:
1. Savol-javob va muhokama topshiriqlari
O‘quvchilarga matn asosida savollar berilib, o‘z fikrini asoslab javob berish
talab qilinadi. Misol: “Siz personajning o‘rnida bo‘lganingizda qanday qaror qabul
qilgan bo‘lardingiz?” Bu turdagi savollar o‘quvchini tanqidiy yondashishga,
voqeani tahlil qilishga undaydi.
2. Muammoli vaziyatlar asosida topshiriqlar
O‘quvchilarga hayotiy muammo berilib, unga turli nuqtai nazardan yechim
topish so‘raladi. Masalan: “Agar siz maktabdagi tartib
-
qoidalarni o‘zgartirish
imkoniga ega bo‘lsangiz, nimalarni taklif qilgan bo‘lardingiz?”
3. Taqqoslash va tahlil qilish topshiriqlari
Ikki yoki undan ortiq matn, shaxs yoki hodisani taqqoslab, o
‘
xshashlik va
farqlarni aniqlash orqali o
‘
quvchi fikrlashga jalb qilinadi. Bu orqali u mantiqiy fikr
yuritishga odatlanadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
380
4. Fikr bildirish va asoslash topshiriqlari
O‘quvchidan biror mavzu yoki holat bo‘yicha o‘z fikrini yozma yoki og‘zaki
shaklda asoslab berish so‘raladi. Misol: “Sizga ko‘ra, do‘stlik nima? Misollar bilan
tushuntir
ing.”
5. Munozarali mavzular asosida mashqlar
“Bu to‘g‘rimi yoki noto‘g‘rimi?”, “Siz bunga rozimisiz?” kabi savollar
asosida bahs-
munozara uyushtirish tanqidiy fikrlashga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, interfaol metodlar
–
klaster, insert, aqlli hujum, fishbone (skeletli
baliq) kabi texnologiyalardan foydalanish ham o‘quvchilarning tahliliy va tanqidiy
fikrlash salohiyatini oshiradi. Ingliz tili darslarida bu metodlarni integratsiyalash
orqal
i nafaqat til ko‘nikmalari, balki tafakkur ham rivojlantiriladi. O‘quvchilarning
tanqidiy fikrlashini o‘rganish bosqichma
-
bosqich bo‘lishi kerak. Avvaliga savolga
javob berish, so‘ng tahlil qilish, keyin mustaqil xulosa chiqarish va yakunda o‘z
fikrini aso
slashga o‘tish samaradorlikni oshiradi.
XULOSA:
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
—
zamonaviy ta’limning asosiy
maqsadlaridan biridir. Ingliz tili darslarida bu maqsadga erishish o‘quvchilarning
nafaqat til kompetensiyalarini, balki mantiqiy va analitik fikrlash, muammolarga
kreativ yondashish, o‘z fik
rini asoslab ifodalash kabi muhim hayotiy
ko‘nikmalarini ham shakllantiradi. Topshiriqlarni to‘g‘ri tanlash va metodik
jihatdan asoslab qo‘llash orqali o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, savollarga ko‘p
tomonlama yondashishga, bahs va tahlil qilish
ga o‘rgatish mumkin.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, savol
-
javob, muhokama, taqqoslash, rol o‘ynash,
muammoli vaziyatlar asosida tuzilgan topshiriqlar o‘quvchilarning darsdagi
ishtirokini faollashtiradi va ularni chuqur fikrlashga undaydi. Interfaol metodlar va
axborot texnologiyalaridan foydalanish esa bu jarayonni samarali va qiziqarli
qiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
381
Xulosa qilib aytganda, ingliz tili topshiriqlari orqali tanqidiy fikrlarni
rivojlantirish
—
nafaqat tilni o‘rganish, balki har tomonlama fikrlovchi, ongli qaror
qabul qiluvchi shaxsni shakllantirishga xizmat qiladi. Bu esa zamonaviy ta’limning
ustuvor yo‘n
alishlaridan biri sanaladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. To‘xtaeva N.X. Chet tilini o‘qitishda innovatsion texnologiyalar. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2020. –
120 b.
–
B. 45
–
57.
2. Karimova G.X. Til o‘rganishda tanqidiy fikrlashni shakllantirish
metodikasi.
–
Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021.
–
98 b.
–
B. 23
–
36.
3. Saidova M.Z. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda interfaol metodlar. //
“Xalq ta’limi” jurnali. –
2019.
–
№3. –
B. 15
–
20.
4. Halimova D. O‘quvchilarda chet tilini o‘rganish jarayonida ijodiy va
tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish. // “Yilning eng yaxshi pedagogik tajribalari”. –
Toshkent: TDPU, 2022.
–
B. 74
–
81.
5. Anderson, L.W. & Krathwohl, D.R. A Taxonomy for Learning, Teaching,
and Assessing: A Revision of Bloom’s Taxonomy of Educational Objectives. –
New York: Longman, 2001.
–
312 p.
–
P. 62
–
75.
6. Brown, H. D. Teaching by Principles: An Interactive Approach to
Language Pedagogy.
–
White Plains, NY: Pearson Education, 2015.
–
384 p.
–
P.
121
–
135.
7. Paul, R. & Elder, L. Critical Thinking: Tools for Taking Charge of Your
Learning and Your Life.
–
Boston: Pearson, 2014.
–
520 p.
–
P. 89
–
101
