132
GIYOHVANDLIK VOSITALARI YOKI PSIXOTROP MODDALAR, ULARNING
ANALOGLARI VA PREKURSORLARI BILAN NOQONUNIY MUOMALA QILISH
JINOYATI
Suyunov Shaxzodbek Shavkatovich
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi o'qituvchisi
Umidullayev Faxriddin Farxodovich
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
3-bosqich 326-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15720757
Annotatsiya
Mazkur maqolada giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar, ularning analoglari va
prekursorlari bilan noqonuniy muomala qilishga nisbatan belgilangan jinoiy javobgarlik,
ushbu jinoyatning tushunchasi va jinoiy-huquqiy tavsifi batafsil bayon etiladi. Shuningdek,
ichki ishlar organlari va tergov organlari xodimlarining ushbu turdagi jinoyatlarga qarshi
kurashish faoliyati, ularni aniqlash va tergov qilish taktikalarini takomillashtirish jarayonida
duch kelinayotgan muammolar hamda jinoyatchilikning oldini olish bo‘yicha samarali
tavsiyalar keltiriladi.
Kalit so‘zlar
Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar, noqonuniy muomala, giyohvandlik jinoyati,
jinoiy-huquqiy tavsif, jinoyatchilikni oldini olish, giyohvandlikka qarshi kurash, psixotrop
moddalarning noqonuniy aylanishi.
Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar, ularning analoglari hamda prekursorlari
bilan noqonuniy muomala qilish bugungi kunda nafaqat O‘zbekiston, balki butun dunyo
davlatlari uchun dolzarb muammo hisoblanadi. Bunday jinoyatlar inson salomatligi, ijtimoiy
barqarorlik va milliy xavfsizlikka jiddiy tahdid soladi. Shu bois, davlatlar giyohvandlikka
qarshi samarali qonuniy choralar ko‘rish, ichki ishlar va boshqa huquqni muhofaza qilish
organlarining faoliyatini takomillashtirishga katta e’tibor qaratmoqda
1
.
O‘zbekiston Respublikasining qonunchilik bazasi ushbu jinoyatlar bilan samarali
kurashish uchun zarur bo‘lgan asoslarni yaratgan. Maqola shuningdek, ichki ishlar organlari
va tergovchilarning amaliyotda duch kelayotgan muammolari, yangi jinoyatchilik shakllari,
ularni aniqlash va oldini olish bo‘yicha takliflarni ham o‘zida jamlagan
2
.
Giyohvandlik vositalari — bu inson organizmiga ruhiy va jismoniy ta’sir ko‘rsatib,
odatlanganlik va qarmlik keltirib chiqaradigan moddalar. Psixotrop moddalar esa asosan
ruhiy holatni o‘zgartiruvchi, ba’zan esa tibbiy maqsadlarda qo‘llaniladigan, ammo noqonuniy
aylanishi taqiqlangan moddalardir. Ularning analoglari va prekursorlari esa ishlab chiqarish
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари.
Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
2
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
133
jarayonida ishlatiladigan yoki kimyoviy tarkibi o‘xshash bo‘lgan moddalardir
3
.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishli moddalarida giyohvandlik
vositalari, psixotrop moddalar, ularning analoglari va prekursorlari bilan noqonuniy muomala
qilish jinoyati uchun aniq jinoiy javobgarlik belgilangan. Bu jinoyatlar: moddalarning
noqonuniy olib kirilishi, saqlanishi, sotilishi, tarqatilishi va boshqa shakllarda noqonuniy
aylanishini o‘z ichiga oladi
4
.
Jazo choralari jinoyatning og‘irligi, jinoyatchilikning ko‘lami va avvalgi jinoyatlari
hisobga olinib belgilanadi. Qattiq jazolar qatoriga ozodlikdan mahrum qilish, mol-mulkni
musodara qilish, shuningdek ma’lum muddatga maxsus huquqlardan mahrum qilish kiradi
5
.
Ichki ishlar organlari ushbu jinoyatlarga qarshi kurashishda zamonaviy usullarni joriy
etmoqda, ammo ba’zi qiyinchiliklar mavjud:
- Narkotik moddalarni yashirish va yetkazib berish uchun yangi texnologiyalar
qo‘llanilishi;
- Kimyoviy tarkibini aniqlash uchun laboratoriyalar yetarlicha jihozlanmaganligi;
- Xalqaro hamkorlikdagi cheklovlar va axborot almashinuvidagi qiyinchiliklar;
- Huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish zarurati.
Bu muammolarni bartaraf etish uchun ichki ishlar organlari faoliyatida malaka oshirish,
zamonaviy texnologiyalarni keng joriy qilish va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish muhim
ahamiyatga ega
6
.
Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar bilan noqonuniy muomala qilish jinoyati
jamiyat xavfsizligiga jiddiy tahdid soladi. Shu bois, davlat va jamiyat darajasida huquqiy
asoslarni takomillashtirish, huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini samarali tashkil
etish, xalqaro hamkorlikni kengaytirish zarur. Bu esa jinoyatchilikni kamaytirish va aholining
sog‘lig‘ini muhofaza qilishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
3
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний
ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-
277.
4
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
5
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган
шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва
психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси.
6
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.: Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2012. Б.24
134
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
135
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.