68
“UFQ” ROMANIDAGI ETIKA KATEGORIYALARINING NAMOYON BO‘LISHI
Qanoatova Nazokat
University of Economics and pedagogy NOTM
Iqtisodiyot va pedagogika kafedrasi o’qituvchisi
Abdulazizova Mavludaxon
University of Economics and pedagogy NOTM talabasi
Odilova Munisa
University of Economics and pedagogy NOTM talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15429727
Annotatsiya.
“Ufq” romanida axloqiylikning o‘rni, etika kategoriyalari namoyon bo’lishi.
Kalit so’zlar:
ufq, kategoriya, axloq, roman, burch, mezon, mohiyat, jamiyat, vijdon, xalq.
O‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Said Ahmad ijodida axloqiy
qadriyatlar, jamiyat va shaxs o‘rtasidagi ziddiyatlar chuqur badiiy tahlil etilgan. Xususan,
“Ufq” romanida inson axloqi, vijdon, burch, adolat, vatanparvarlik kabi etika kategoriyalari
badiiy obrazlar orqali gavdalantiriladi. Ushbu maqolada roman asosida etika fanining asosiy
tushunchalari tahlil qilinadi.
1. Etika va uning adabiyotdagi talqini
Etika — falsafaning inson axloqi, odob-axloq me’yorlari va qadriyatlarini o‘rganuvchi
bo‘limidir. Uning asosiy kategoriyalari — vijdon, burch, erkinlik, javobgarlik, adolat, ezgulik
kabi tushunchalar hisoblanadi .
Adabiyotda bu tushunchalar obrazlar va voqealar orqali namoyon bo‘ladi. “Ufq”
romanida esa bu jihatlar ayniqsa keskin voqeliklar fonida ifodalanadi.
2. Vijdon va burch tushunchasi
Asardagi asosiy qahramonlardan biri — Yodgor shaxsida vijdon va burch muammosi
markaziy o‘rinni egallaydi. Uning qarorlarida milliy burch, ona yurti, oilasiga bo‘lgan sadoqati
muhim rol o‘ynaydi. Yodgorning o‘z yurtiga qaytish qarori uning vijdoniy tanlovi sifatida aks
etadi.
Bu iqtibos burch va vijdonning asosiy harakatlantiruvchi kuch ekanligini anglatadi.
3. Erkinlik va javobgarlik
Roman qahramonlari, ayniqsa yoshlar orasida erkinlik uchun kurash, ichki tanlov qilish
va o‘z fikrini himoya qilish harakatlari ko‘plab tasvirlanadi. Lekin bu erkinlik javobgarlikni
ham talab qiladi. Masalan, Dilfuza obrazida ayollarning jamiyatdagi o‘rni, o‘z nuqtayi nazarini
bildirish huquqi va bu bilan bog‘liq axloqiy mas'uliyat yoritiladi.
4. Adolat va ezgulik
Asarda turli ijtimoiy qatlam vakillarining o‘zaro munosabatlari orqali adolat va ezgulik
g‘oyalari ilgari suriladi. Ijtimoiy tengsizlik, urush oqibatlari, mustamlakachilik kuchlari
adolatning buzilishi sifatida tasvirlanadi.
“Ufq” romanida axloqiylikning o‘rni –beqiyos.Shuning uchun bu asar xalqimiz hayotida
katta ahamiyatga egadir. Quyidagi kategoriyalar misolida buni ko‘ramiz: Burch – Muhim
mezoniy tushuncha - burch. Burch, mohiyatan, jamiyat, davlat va shaxslarga nisbatan
muayyan individdagi munosabat, ular oldidagi majburiyat. U, yuqorida aytganimizdek, vijdon,
e’tiqod, mas’uliyat kabi tushunchalar bilan mustahkam bog‘liq. Umuman, hayotda insonning
har bir xatti-harakati zamirida burch tushunchasi - burchga sadoqat yoki xiyonat yotadi.
Burchga xiyonat masalasida biz asar bosh qahramonlaridan biri Ikromjonni olishimiz
69
mumkin. Asarda burchni vatan oldidagi burchga bog`lab tasvirlaymiz, Ikromjon dastlab, kanal
qazilishiga va jahon urushida ishtiroki tufayli o`z burchini bajaradi. Ikromjon urushdan bir
oyog`idan ayrilib qaytadi ,shunday bo`lishiga qaramay u vatan oldidagi burchini unutmaydi.
Asarda burchga xiyonat o`rnida Tursunboyni olishimiz mumkin ,u urushdan qochib vatan
oldidagi xizmatdan bosh tortadi,va shunchalik manqurtga aylanib qoladiki, hattoki onasining
dafn marosimiga ham kelmaydi va ota-ona oldidagi burchini ham bajarmaydi.
Adolat. Axloqshunoslikning yana bir asosiy tushunchasi - adolat. Uning ezgulik va
yovuzlik hamda yaxshilik va yomonlikdan asosiy farqi shundaki, adolatning o‘zi biror-bir
qadriyatni anglatmaydi, lekin qadriyatlar orasidagi nisbatni belgilaydi, ularni baholash
maqomiga ega. Shu bois unda jamiyatni tartibga soluvchilik xususiyati bor; unda ham axloqiy,
ham huquqiy talablar mujassamlashgan. Biz “Ufq” romanida adolatni qay yo‘sinda ko‘rishimiz
mumkin? Bunda adolat bormi o‘zi? Albatta ,bu o`rinda Muallif asarda judayam yaxshi bir
masalaga adolatli javob beradi:bu masala o`zbek xalqiga xos kechirimlilik edi. Asarda
Ikromjon urush tufayli yigitlik vazifasini bajara olmagano`g`li Tursunboyni odamlarning gap-
so`zlariga e`tabor qaratmay kechiradi va o`z otalik vazifasidan kelib chiqib adolatli qaror
qabul qiladi. Muhabbat - Muhabbatning ob’yekti doimo go‘zallik, manfaatsiz go‘zallik. U -
Allohmi, Vatanmi, yormi - muhabbat egasiga undan-da go‘zalroq narsa yo‘q. Ayni paytda bir
ob’yektni sevgan kishi boshqa ob’ektlarni ham sevishi tabiiy. Asarning “ Qirq besh kun”
bo`limida bosh qahramonlar sifatida keltirib o`tilgan Azizxon va Lutfinisa o`rtasidagi
muhabbatni keltirib o`tishimiz mumkin.Azizxon tabiatan juda ham erka, mushtumzo`r
bo`lishiga qaramasdan Lutfinisani juda ham kuchli sevadi. Azizxon Lutfinisa uchun kurashib
hattoki o`zgarishga qaror qiladi va kanal qazilishiga ko`ngilli bo`lib ishga kiradi. Lekin bu
sevgiga qarshi Lutfinisaning akasi edi, uqattiq qarshilik ko`rsatib Lutfinisani o`ldirib qo`yadi.
Shundan so`ng Azizxon urushga ketadi va u yerdan qahramon sifatida qaytib keladi, ammom
Azizxon bir umr yolg`iz o`tadi chunki u o`z sevgisiga juda sadoqatli edi. Azizxon shu muhabbat
tufayli o`zini yangidan kashf etadi.
Mehnatsevarlik. Inson barcha mavjudotlar ichida xatti harakatlarining, faoliyatlarining
ko‘pligi va xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Mehnat ana shu xatti-harakatlarning aniq
maqsadga yo‘naltirilgan qismidir. Axloqiy kategoriyalar orasida mehnatsevarlik o‘ziga xos
o‘ringa egadir. Bu asarning o`zi ikkinchi jahon urushida davridagi o`zbek xalqining
qahramonona mehnatsevarlik davri tasvirlangan. Asardan mehnatsevarlikda doir shaxs
sifatida Nizomjonni olishimiz mumkin. Uning bir qo`li nogironligi sababli urushga olishmaydi,
shuning uchun u yangi cho`l qurulishiga ketadi. U yerda u Ikromjonni koradi ,shunda
Ikromjon Nizomjonga sen yengilroq ishlarni qil deganida u men urushga bormadim,
do`stlarim esa hozr urushda, menga eng qiyin ishlarni bering, men ularga munosib bo`lay
deydi va shu orqali o`z mehnatsevarligi ko`rsatadi.
Mana ota- bobolarimiz orzu qilgan, tinchlik, mustaqillik, erkinlik davrlariga yetib keldik.
Bizning shuncha zulm va sitamlarimizdan so`ng ham o`zligimizni saqlab qolishimz tahsinga
sazovordir.
Xulosa
Said Ahmadning “Ufq” romani o‘zbek adabiyotida axloqiy-falsafiy mavzularni chuqur
badiiy tahlil qilgan asarlardan biri hisoblanadi. Asarda qahramonlar taqdirida aks etgan
voqealar, ularning qaror va harakatlari orqali etika fanining muhim kategoriyalari — vijdon,
burch, erkinlik, javobgarlik, adolat, ezgulik kabi tushunchalar o‘zining yorqin badiiy ifodasini
70
topgan.
Yodgor obrazida vijdon va insoniylik timsoli yaqqol ko‘rinadi. U har qanday tashqi
tazyiqlarga qaramay, o‘z tanlovini qiladi — bu tanlov esa chuqur axloqiy asosga ega. Unga
yuklangan burch — oilasi, yurt oldidagi mas'uliyat bilan bog‘liq. Aynan shu burch va vijdon
uyg‘unligi uni qahramon sifatida shakllantiradi. Bunday yondashuv bugungi yoshlar uchun
ham muhim ibrat manbaidir.
Asardagi ayol obrazlari — xususan, Dilfuza, Yulduz, Muqaddas kabi qahramonlar orqali
jamiyatda ayolning o‘rni, erkaklar bilan teng huquqlilik, insoniy qadriyatlar uchun kurashish
masalalari yoritiladi. Bu jihatlar o‘zbek adabiyotida ayollar axloqi va jamiyatdagi o‘rniga oid
masalalarga jiddiy yondashuv namunasi bo‘lib xizmat qiladi.
Roman voqealari millat va xalq taqdiri bilan chambarchas bog‘langan. Undagi adolat
g‘oyasi mustamlakachilikka qarshi kurash, xalq ozodligi va haq-huquqlarini himoya qilish
orqali ifodalanadi. Shu bilan birga, har bir qahramonning ichki kechinmalari, ruhiy holati va
hayotiy tanlovlari badiiy tafakkur orqali yoritiladi. Bu orqali asar o‘quvchini chuqur
mushohadaga undaydi.
Etika fanida o‘rganiladigan kategoriya va tushunchalar badiiy adabiyotda obrazlar va
voqealar orqali ancha ta’sirli yetkaziladi. Aynan “Ufq” romanida bu yondashuv o‘zining yuqori
badiiylik, real hayotiylik va kuchli tarbiyaviy yo‘nalishi bilan ajralib turadi.
Shu sababli, mazkur romanni o‘rganish, uni axloqiy-me’yoriy nuqtayi nazardan tahlil
qilish nafaqat adabiy, balki tarbiyaviy va ma’naviy jihatdan ham nihoyatda muhimdir. Asar
orqali yosh avlodga ezgulik, halollik, fidoyilik, jasorat kabi fazilatlar targ‘ib qilinadi. “Ufq”
romanining tarbiyaviy ahamiyati, ayniqsa, bugungi global axloqiy inqirozlar zamonida yana-
da dolzarb ahamiyat kasb etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Said Ahmad. Ufq. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 1988.
2.
Mamajonov M. Etika. — Toshkent: TDPU nashriyoti, 2011.
3.
Sharipov H. Axloq va ma’naviyat asoslari. — Toshkent: O‘qituvchi, 2005.
4.
To‘xtashev A. Badiiy obraz va etika. — “Yoshlik” jurnali, 2003, №6.
5.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
6.
Nazarov Q. O‘zbek adabiy tanqidchiligi. — Toshkent: Fan, 1995.
7.
Normatov Sh. O‘zbek romanchiligi taraqqiyoti. — Toshkent: O‘zbekiston, 2001.
8.
Ziyonet.uz
