142
O‘QUVCHILARDA YOZMA SAVODXONLIKNI RIVOJLANTIRISHNING
KOMPETENSIYAVIY YONDASHUVI
Qanoatova Nazokat
University of Economics and pedagogy NOTM
Iqtisodiyot va pedagogika kafedrasi o’qituvchisi
Isroilova Maftuna
University of Economics and pedagogy NOTM talabasi
Nazirova Muxlisaxon
University of Economics and pedagogy NOTM talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15461976
Annotatsiya
Maqolada ona tili fanining o`qitilishi, o`quvchilarning yozma savodxonligini oshirish
muammolari, o`quvchilarni darsga qiziqtirish talablari va yangi interfaol usul sifatida
”Grammatik kim oshdi savdosi” metodi tavsiya etiladi, metodning tarbiyaviy, psixologik va
rivojlantiruvchi ahamiyatlari ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
kompitensiya, yozma savodxonlik, imloviy xatolar, ishoraviy xatolar,
uslubiy xatolar, interfaol metod, ballik sistema, guruhlararo musobaqa, narx tanlash.
Zamonaviy ta’lim tizimi o‘quvchilarning nafaqat bilim darajasini, balki ularning hayotiy
faoliyatga tayyorligini ham ta’minlashi zarur. Shu nuqtayi nazardan qaralganda, yozma
savodxonlik — ya’ni o‘quvchilarning o‘z fikrini yozma shaklda aniq, ravon va mantiqiy
ifodalay olishi — asosiy kompetensiyalardan biri hisoblanadi. Kompetensiyaviy yondashuv
esa bu jarayonni yanada tizimli va samarali qilishga xizmat qiladi.
Yozma savodxonlik deganda, faqat grammatik va imlo qoidalariga rioya qilish emas,
balki fikrni mantiqiy tuzish, matn janrini tanlash, o‘z fikrini asoslash va muqobil fikrlarni
solishtira olish ko‘nikmalari tushuniladi.
1. Kompetensiyaviy yondashuv nima?
Kompetensiyaviy yondashuv — bu o‘quvchining bilim olishda faqat nazariy bilimlarga
emas, balki amaliy ko‘nikmalarga ham ega bo‘lishiga yo‘naltirilgan yondashuvdir. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PQ-4947-sonli qarorida ta’limda
kompetensiyaviy yondashuvni joriy etish muhim vazifa sifatida belgilangan.
2. Yozma savodxonlikning asosiy komponentlari:
Til me’yorlariga rioya qilish;
Matn tuzish mantiqiyligi;
Janrga xos xususiyatlarni saqlash;
Ijodiy yondashuv;
Analitik fikrlash.
Bu ko‘nikmalarni shakllantirish orqali o‘quvchilar nafaqat yozishni, balki tanqidiy
fikrlashni ham o‘rganadilar.
3. Faktlar asosida tahlil:
UNESCO hisobotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 2023-yilda har 5 nafar maktab
o‘quvchisidan 1 tasi fikrini yozma shaklda to‘liq bayon qila olmagan.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining 2022-yilgi monitoringiga ko‘ra, 7-9
sinf o‘quvchilarining 47 foizi yozma ishlarida mantiqiy bog‘lanish, fikr ketma-ketligi va
dalillashda muammolarga duch keladi.
143
PISA (Programme for International Student Assessment) baholash natijalarida yozma
savodxonlik kompetensiyasiga ega bo‘lgan o‘quvchilar hayotiy vaziyatlarda muammolarni
yechishda muvaffaqiyatli bo‘lishi aniqlangan.
4. Yozma savodxonlikni rivojlantirish usullari (kompetensiyaviy yondashuv asosida):
Muammoli savollar orqali yozish topshiriqlari berish;
Hayotiy holatlarga oid matnlar bilan ishlash;
Ijtimoiy mavzular asosida insholar yozdirish;
Ijodiy topshiriqlar (ertak, hikoya, xat yozish);
O‘zaro tahlil va baholash (peer assessment).
5. O‘qituvchining roli:
O‘qituvchi — faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchining mustaqil fikrlashini
rag‘batlantiruvchi shaxsdir. Yozma topshiriqlarni baholashda faqat xatolarni ko‘rsatish emas,
balki fikrning kuchli va zaif jihatlarini tahlil qilish muhimdir.
“Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”da yangi metodlar, usullarni qo‘llash, dars o‘tishning
turli shakl va vositalaridan foydalanish, yangi pedagogik texnologiyalarini joriy etish har bir
o‘qituvchi uchun dasturulamal bo‘lishi kerakligi alohida ta’kidlangan. Shunday ekan, hozirgi
kun umumta’lim maktab va maktab-internatlarida qanday saviyada dars tashkil etilayotgani
muhimdir. Quyida biz tavsiya etayotgan ”Grammatik kim oshdi savdosi” metodidan ona tili
darslarida o‘rinli foydalanish maqsadga muvofiq. Agar “Diktant tahlili” mavzusida ushbu usul
yordamida mustahkamlansa, xatolarni o‘quvchi xotirasida uzoq saqlab qoladi. Nazorat ishida
aniqlangan bo‘shliqlar ustida ishlash uchun o‘qituvchiga foydalanishga tavsiya etiladi. Sinf
doskasiga yoki slaydga o‘tilgan mavzularga doir 5-6 ta gap yoziladi. Bu gaplardan ayrimlarida
imloviy, ishoraviy yoki uslubiy xatolar qo‘llanadi. Har bir gapga turli ballar belgilanadi(yoki
yozib qo‘yiladi). 2-3ta guruhga ajratilgan o‘quvchilar maslahatlashib, ish ko‘radilar. O‘qituvchi
birinchi gapni o‘qiydi va belgilangan boshlang‘ich balni aytadi. Gap guruhda o‘quvchilar bilan
tahlil qilinadi, ma’qul kelsa, shu balni qo‘lga kiritishni xohlasalar, guruhlar oldilaridagi 1, 2, 3,
4, 5 ballar yozilgan kartochkalardan birini ko‘taradilar, ya’ni belgilangan boshlang‘ich balga
yana qo‘shishlari mumkin. Agar tog‘ri yozilgan gapni tanlagan bo‘lsa, belgilangan ball ularga
rag‘bat sifatida qo‘shiladi, aksincha, noto‘g‘ri yozilgan, ya’ni imloviy, ishoraviy, uslubiy xatolari
bo‘lgan gapni tanlasalar, bu ball ayirib tashlanadi. 9-sinf o‘quvchilariga ”Bog‘langan qo‘shma
gaplar” mavzusini mustahkamlash maqsadida va o‘quvchilarning savodxonligini sinash uchun
imloviy xatolar asosida berilgan quyidagi gaplardan foydalanishingiz mumkin:
1. Egrilik insonni qabohatga yetaklaydi, to‘g‘rilik bo‘lsa uni saodatga yetaklaydi. (1 ball)
2. Uzoqlardan keng vodiy quchoqida goh ko‘m-ko‘k o‘t bosib yotgan yaylovlar ko‘rinadi,
goh qop-qorong‘i daralar ko‘zga tashlanadi.(3 ball)
3. So‘zning yumshag‘i g‘azabni so‘ndiradi, so‘zning qattig‘i esa odamni o‘ldiradi.(3 ball)
4. Qizaloq goh kulumsiraydi, goh chuqur o‘yga toladi.(2 ball)
5. Tovus o‘zining chiroyli patlarini ehtiyot qiladi, vijdonli odam esa o‘zining sharaf-u
shonini saqlaydi.(1 ball)
6. Bolakay xabarni yetkazish uchun muyilish tomon yugurar va tinmay orqasiga qarar
edi. (3 ball)
Guruhda o‘quvchilar birinchi va beshinchi gapni tanlasalar, boshlang‘ich 1 ball va
oshirilgan oxirgi ball o‘quvchilarga rag‘bat sifatida beriladi, bu gaplarda hech qanday imloviy
xato so‘z qo‘llanmagan. Ikkinchi gapda “quchoqida” (quchog‘ida), uchinchi gapdagi
144
“yumshag‘i” (yumshog‘i), to‘rtinchi gapdagi “kulumsiraydi” (kulimsiraydi), oltinchi gapdagi
“muyilish” (muyulish) so‘zlarida imloviy xato mavjud bo‘lib, ular uchun belgilangan
boshlang‘ich ballar (3 ball) jarima sifatada qo‘llaniladi. Shuningdek, 7-sinf o‘quvchilari uchun
mustahkamlash darslarida uslubiy xatolar ustida ishlash va savodxonligini aniqlashda ushbu
gaplardan foydalanish mumkin:
1. Kumush choyshap yopib dalalar, osmon ostida uxlab yotibdi. (3 ball)
2. Chiroyli gilam to‘shalgandey tog‘ etagi juda go‘zal edi.(3 ball) 1 Mahmudov N.M,
Nurmonov A. 9-sinf. Ona tili. Darslik. Toshkent.: O`qituvchi, 2019. -B.36.
3. Xalq ertangi kuni yaxshiroq bo‘lishini istasa, birlashmog‘i, uyushmog‘i va haqiqat
uchun kurashmog‘i kerak.(2 ball)
4. Navoiy, Bobur, Mashrab singari jahonga mashhur shoirlar ruhi hamisha bizni insoniy
kamolot sari boshlab turadi.(2 ball)
5. Bizni ayollar hazrat Navoiyning kulliyotini tokchalarga terib qo‘yadilar, g‘avvos bo‘lib
bu ummondan fikr gavharini teradilar. (3 ball)
Guruhda o‘quvchilar uchinchi va to‘rtinchi gapni tanlasalar, boshlang‘ich 2 ball va
oshirilgan oxirgi ball o‘quvchilarga rag‘bat sifatida beriladi, bu gaplarda hech qanday uslubiy
xato so‘z qo‘llanmagan. Birinchi gapda “choyshap” (choyshab), ikkinchi gapda “to‘shalgandey”
(to‘shalganday), beshinchi gapda “bizni ayollar” (bizning ayollar) kabi so‘z va qo‘shimcha
qo‘llashda uslubiy xatolar mavjud bo‘lib, ular uchun belgilangan boshlang‘ich ballar (3 ball)
jarima sifatada qo‘llaniladi. O‘quvchilarga “To‘g‘ri yoz! Xatosiz yoz!” demasdan, dars davomida
qo`llagan metod va texnologiyalar nihoyasida ularda to‘g‘ri va xatosiz yozish ko`nikmasi
shakllanishi kerak.
Xulosa
Bugungi kunda o‘quvchilarning yozma savodxonligini rivojlantirish — bu faqat ona tili
yoki adabiyot fani doirasidagina emas, balki barcha fanlarda o‘quvchilarning fikrlash,
tushuntirish, dalillash va muqobil fikrlarni tahlil qilish qobiliyatini shakllantirish demakdir.
Kompetensiyaviy yondashuv bu jarayonni yangi bosqichga olib chiqadi. Zero, zamonaviy
dunyoda o‘z fikrini yozma tarzda aniq, ravon va mantiqan asoslangan holda bayon qila olish
— muvaffaqiyatli hayotga yo‘l ochuvchi eng muhim ko‘nikmalardan biridir.
Yozma savodxonlikni shakllantirishda o‘quvchilar faqat ma’lumotlarni yodlashdan voz
kechib, mustaqil fikr yuritishga, o‘z fikrini dalillar bilan asoslashga, jamiyatdagi muammolarga
o‘z qarashini shakllantirishga intiladi. Bu esa yosh avlodni faollikka, ijtimoiy ong va fuqarolik
mas’uliyatiga yo‘naltiradi.
Shunday ekan, har bir pedagog kompetensiyaviy yondashuv asosida darslarni tashkil
etish orqali o‘quvchining hayotiy savodxonligini, jumladan yozma nutq ko‘nikmalarini
shakllantirishi, uni ongli va faol shaxs sifatida voyaga yetkazishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “2017–2021 yillarda xalq
ta’limi tizimini rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” PQ–4947-sonli qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2022). “O‘quvchilarning yozma
savodxonligini baholash natijalari” monitoring hisobotlari.
145
3.
UNESCO. (2023). Global Education Monitoring Report. Paris: UNESCO Publishing.
4.
OECD (2022). PISA 2022 Assessment and Analytical Framework: Reading, Mathematics
and Science.
5.
Abdullaeva, D. (2020). O‘quvchilarning yozma nutqini shakllantirishda kompetensiyaviy
yondashuv asoslari. Toshkent: TDPU nashriyoti.
6.
Saidov, A. (2019). Til va nutq: amaliyot va nazariya. Toshkent: Fan.
7.
Karimova, Z. (2021). “Yozma savodxonlikni rivojlantirishning innovatsion metodlari”.
Ta’lim va innovatsiya jurnali, №4, 45–49-betlar.
8.
Muhitdinova X.S va boshqalar.O`zbek tili.Darslik.10-sinf.O`qituvchi,2017
9.
Mahmudov N.M, Nurmonov A. Ona tili. Darslik. 9-sinf.O`qituvchi, 2019.
10.
Mahmudov N.M, Nurmonov A. Ona tili. Darslik. 7-sinf. O`qituvchi, 2017.
