74
SHEʼRIY ASARLAR ORQALI BOLALARGA ONA TILINI OʻRGATISH
Qanoatova Nazokat Sotivoldi qizi
“University of economics and pedagogy “NOTM
Maktabgacha va boshlang’ich ta’lim kafedrasi o’qituvchisi
Temirova Xojiniso O`ktam qizi
“University of Economics and pedagogy” NOTM 1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15515544
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlangʻich sinf o‘quvchilariga ona tilini oʻrgatishda
sheʼriy asarlardan foydalanishning ahamiyati va pedagogik qiymati haqida fikr yuritiladi.
Sheʼrlar orqali bolalarning til boyligini kengaytirish, nutqini rivojlantirish, badiiy tafakkurini
shakllantirish va milliy qadriyatlarga hurmat tuyg‘usini singdirish yoʻllari yoritiladi. Maqolada
dars jarayonlarida sheʼriy materiallardan foydalanish bo‘yicha uslubiy tavsiyalar ham
keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
ona tili, sheʼriy asarlar, boshlangʻich taʼlim, nutq rivoji, badiiy tafakkur,
metodika, estetik tarbiya.
Kirish
Bolalar dunyosini so‘zlar orqali boyitish, ularning nutq madaniyatini shakllantirishda
badiiy adabiyot, ayniqsa sheʼriy asarlarning ahamiyati beqiyosdir. Sheʼrlar o‘zining qisqalik,
ritmlilik, obrazlilik xususiyatlari bilan bolalar e’tiborini tortadi, esda qolishi oson bo‘ladi. Shu
bois boshlangʻich sinf o‘quvchilariga ona tilini o‘rgatishda sheʼriy materiallardan foydalanish
juda foydalidir. Bu nafaqat tilni o‘rgatadi, balki estetik tarbiya vositasi sifatida ham xizmat
qiladi.
Asosiy qism
Sheʼriy asarlar ona tili darslarining mazmunini boyitib, bolalarda so‘zga, tilga bo‘lgan
mehrni uyg‘otadi. Quyida sheʼriy asarlar orqali ona tilini o‘rgatishning asosiy jihatlari
keltiriladi:
1. Lugʻat boyligini oshiradi: Sheʼrlar o‘ziga xos badiiy ifodalar, sinonimlar, metafora,
personifikatsiya kabi stilistik vositalarga boy bo‘lgani sababli, bolalarning so‘z boyligini
kengaytiradi.
2. Talaffuzni rivojlantiradi: Sheʼrni to‘g‘ri, ravon va ifodali o‘qish orqali o‘quvchilar
talaffuzni o‘zlashtiradi, intonatsion ohanglarni sezadi.
3. Eslab qolishni osonlashtiradi: Sheʼrlar qisqa, ritmik va qofiyali bo‘lgani sababli bolalar
tomonidan tez va oson yod olinadi.
4. Estetik tarbiya beradi: Badiiy asarlar orqali go‘zallikni anglash, tabiat, ona, Vatan,
do‘stlik, halollik kabi ezgu g‘oyalar singdiriladi.
5. Nutq va tafakkurni rivojlantiradi: Sheʼrni tahlil qilish, mazmunini anglash orqali
o‘quvchilarning mulohaza yuritish, xulosa chiqarish ko‘nikmalari rivojlanadi.
6. O‘zbek xalq og‘zaki ijodiyoti bilan tanishtiradi: Maqollar, topishmoqlar, dostonlar orqali
o‘quvchilar xalq og‘zaki ijodi, qadriyatlar va urf-odatlar bilan tanishadilar.
Ona tili darslarida quyidagi usullar orqali sheʼriy asarlardan foydalanish mumkin:
- Sheʼr asosida savol-javoblar tashkil qilish.
- Sheʼrni rollarga bo‘lib ifodali o‘qish.
- Sheʼrga muqova chizish yoki sahna ko‘rinishini yaratish.
75
- O‘quvchilar bilan birgalikda sheʼr matniga muvofiq yangi misralar tuzish.
- Yangi so‘zlarni sheʼrdan ajratib olib, ularning ma’nosini izohlash.
- Sheʼr asosida kichik insho yozdirish.
Quyidagi mashhur bolalar shoiri va asarlari boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun
foydalidir:
- G‘afur G‘ulom – "Ona tili", "Kitob";
- Abdulla Oripov – "Vatan haqida" she’rlari;
- H. Olimjon – "Bahor", "Tong nafasi";
- Erkin Vohidov – "Bola va Ona", "Mehr";
- Xalq og‘zaki ijodidan – maqollar, topishmoqlar, dostonlardan parchalar.
Xulosa
Sheʼriy asarlar orqali bolalarga ona tilini o‘rgatish – bu nafaqat til o‘rganish, balki
madaniyat, estetik tarbiya va axloqiy fazilatlarni shakllantirish demakdir. Badiiy asarlarni dars
jarayonida keng qo‘llash orqali o‘quvchilarda tilga bo‘lgan muhabbat, ifoda vositalariga e’tibor,
mustaqil fikrlash ko‘nikmalari shakllanadi. Shuning uchun har bir o‘qituvchi o‘z darslarida
sheʼriyatdan to‘g‘ri foydalanishni bilmog‘i zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘. G‘ulom, “Tanlangan asarlar”, Toshkent, 2019.
2.
X. Olimjon, “Bolalar she’rlari”, O‘zbekiston nashriyoti, 2021.
3.
Oripov A., “Tong nafasi”, Toshkent, 2020.
4.
Yusupova N., “Boshlang‘ich sinfda badiiy asarlarni o‘qitish metodikasi”, 2022.
5.
www.ziyonet.uz – Elektron ta’lim resurslari portali.
6.
www.eduportal.uz – Ta’lim metodikasi bo‘yicha ochiq manbalar.
