169
УШЛАБ ТУРИШ ПРЦЕССУАЛ МАЖБУРЛОВ ЧОРАСИНИ ҚЎЛЛАШДА
ШАХСЛАРНИНГ ҲУҚУҚ ВА ЭРКИНЛИКЛАРИНИ ТАЪМИНЛАШ
Суюнов Шахзодбек Шовкатович
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси
Тураев Оғабек Ғайрат ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич 323-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15536394
Аннотация
Ушбу мақолада ушлаб туриш прцессуал мажбурлов чорасини қўллашда
шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини, уларни таъминлаш, Ушлаб туриш прцессуал
мажбурлов чорасини қўллашда шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларинининг халқаро ва
миллий қонунчиликдаги асослари келтирилган.
Калит сўзлар
Гумон қилинувчи, гумон қилинувчининг хуқуқ ва мажбуриятлари, ҳимоячи билан
таьминлаш, “Инсон ҳуқуқлари умумжахон деклорацияси”, “Миранда қоидаси”,
“айбсизлик презумпцияси”.
Гумон қилинувчи ўзига тегишли хуқуқ ва мажбуриятлари билан жиноят
процессининг бошқа иштирокчиларидан фарқ қилиди. Гумон қилинувчи жиноят
процессининг мустақил субьекти сифатида ўзига тегишли муайян хуқууқ ва
мажбуриятларига эгадир. Гумон қилинувчи шахс ўзининг хуқуқларини хамда
мажбуриятларини жиноят процессуал қонун хужжатларида белгиланган доирада хамда
тартибда амага оширади. Гумон қилинувчининг хуқуқ ва мажбуриятлари жиноят
процессининг бошқа иштирокчиларидан кескин фарқ қилсада, аммо унинг хуқуқий
мақоми бевосита айбланувчининг хуқуқий мақомига анча яқин эканлигини кўришимиз
мумкин
1
.
Бу хақда гумон килинувчининг хуқуқ ва мажбуриятларини кўриб чикиш давомида
тўхталиб ўтиш менимча мақсадга мувофик бўлади.
Гумон қилинувчининг хуқуқ ва мажбуриятлари Ўзбекистон Республикаси Жиноят
процессуал кодексининг 48-моддасида мустахкамланган бўлиб, унга кўра гумон
қилинувчи қуйидаги хуқуқ ва мажбуриятларга эга:
-ушлаб турилганлиги ва турган жойи тўғрисида адвокатига ёки яқцин қаридошига
телефон орқали қўнғироқ қцилиш ёхуд хабар бериш;
-гумон қилинувчи ўзининг нимада гумон қилинаётганлигини билиши,
ушланганидан кейин 24 соатдан кечиктирмай сўроқ қилинишини талаб қилиши;
-ўзига нисбатан қўйилгн гумон хусусида ва ишнингш хар қандай холатлари бўйича
кўрсатувлар бериш ёхуд кўрсатувлар беришдан бош тортиш ва кўрсатувлардан жиноят
ишига доир далиллар сифатида унинг ўзига қарши фойдаланиши мумкинлиги хақида
хабардор бўлиш;
-ўз она тилида ва бошқа холларда таржимон хизматидан фойдалиниш;
-У гумон қилинувчи деб эьтироф этилганлиги тўғрисидаги қарор унга маьлум
1
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки терговни тўхтатишнинг генезиси, унинг ўзига хос хусусиятлари
//Eurasian Journal of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №. 5-2. – С. 116-128.
170
қилинган пайтдан ёки у ушланган пакйтдан химоячи олиш ва сўроқ тугаганидан сўнг у
билан холи учрашиш;
-Ҳуқуқларини химоя қилишни шахсан ўзи амалга ошириш;
-Илтимоснома бериш ва уни рад этиш, далиллар тақдим этиш;
-Суриштирувчи ва терговчи рухсати билан тергов ҳаракатларида иштирок этиш,
каби ҳуқуқларга эга;
-Суриштирувчининг, терговчининг, прокурорнинг ҳамда суднинг ҳаракатлари ва
қарорлари устидан шикоятлар бериш ҳуқуқига эга.
2
Гумон қилинувчи жиноят процессуал кодексининг 48-моддасида келтирилган
хуқуқларидан ташқари у ёки бу тергов ҳаракатларини бажариш чоғида хамда ушлаб
туриш ёки эхтиёт чораси сифатида қамоқда сақлаш билан боғлиқ бошқа қонунда
кўрсатилмаган ҳқуқлардан ҳам фойдаланиши мумкин. Бундан ташқари ушлаб туриш
жойига келтирилган, ушлаб олинган шахс мазкур жойда ўрнатилдган тартиб
интизомни сақлаш хамда унга риоя қилишга мажбур хамда ушлаб туриш жойларида
уларнинг ихтиёрида бўлган фойдаланиш жиҳозлари ва нарсаларни йўқотмаслик ёки
уларга шикаст етказмаслиги зарур. Чунки ушлаб турилган шахс, унинг ихтиёрида
бўлган фойдаланиш жиҳозлари ва нарсалар бўйича тўлиқ жавобгар бўлади.
Бундан ташқари гумон қилинувчи шикоятлар, аризалар, илтимосномалар,
раддиялар бериш, далиллар тақдим этиш борсида ўз ҳуқуқларини айибланувчи билан
бир ҳажмда амалга оширади. Башарти, гумон қилинувчи вояга етмаган ёки ҳомийлик
остидаги шахс бўлса, унинг қонуний вакилини ишда иштирок этишга жалб қилиш
лозим
3
.
Шахсни ушлаб туриш пайтида терговчи Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг 9-
декабрь 1988-йилда 47/173-сонли резолюцияси билан тасдиқланган “ушлаб туриш ва
қамоққа олишнинг хар қандай шаклидан қатьий назар, ушлаб турилган ва қамоқа
олинган барча шахсларни мухофаза этиш принцпларининг тўплами”
асосида ўзининг
процессуал харакатларини амалга ошириши керак бўлади, яъни ушлаб турилган шахс
24 соат ичида гумон қилинувчи тариқасида жалб қилиниб сўроқ қилинирши шарт.
Ҳамда химоячи билан таъминланиши лозим
4
.
Ҳимоячи билан таьминлаш Ўзбекистон Республикаси ИИВнинг Тергов Бош
Бошқамаси ва Ўзбекистон Республикаси Адвокатлар Ассоциациясининг 2003-йил 21-
августдаги Қўшма баённомаси билан тасдиқланган Низомга қараб амалга оширилади.
Бу низомнинг номи “Тергов олди текширув ва дастлабки тергов жараёнтда
ушланганлар, гумон қилинувчи ва айибланувчиларнинг ҳимоя ҳуқуқларини таьминлаш
тартиби тўғрисидаги Низом” деб номланади
5
.
2
Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси // lex.uz
3
Хушвактова Н.А. Ишни судга қадар юритишда жамоатчилик иштирокининг ретроспектив таҳлили // Society and
innovations // Special Issue – 06 (2022) / ISSN 2181-1415 – Б. 300-308. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-
iss6/S-pp301-308 (12.00.00).
4
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению, хранению наркотических
средств, их аналогов или психотропных веществ без цели сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S.
– С. 267-277.
5
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини
кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш, сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда
171
Инсон ҳуқуқлари барча миллий институтларнинг ваколатлари хамда
имкониятларининг кенглиги, унда иштирок этаётган шахсларнинг таниқли
сиёсатшунос ва ҳуқуқшунос олимлардан иборатлиги, инсон хуқуқларини миллий
қонунлар макжмуакси билан бирга ҳалқаро ҳуқуқ сохасидаги қоидалар, деклорациялар
хамда конвенцияларга асосан ҳимоялаш имкониятини беради. Дастлабки терговда
шахснинг шаьни қадр-қимматини ҳурмат қилиш принцпини таьминлашнинг ташкилий
асослардан яна бири сифатида “Инсон ҳуқуқлари умумжахон деклорацияси”
ҳисобланиб, унда “барча одамлар эркин, қадр қиммат ва хуқуқларда тенг бўлиб
туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар ва бир-бирларига биродарларча
муомала қилишлари зарур
”16
, деб кўрсатилган.
Гумон қилинувчи шахснинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлашнинг яна
бир ҳуқуқий асоси сифатида амалдаги Жиноят процессуал кодексининг 18-моддасини
мисол қилиб келтиришимиз мумкин. Ушбу модданинг биринчи қисмида “жиноят иши
юритиш учун масъулиятли барча давлат органлари ва мансабдор шахслар жиноят
процессида қатнашаётган барча фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини мухофаза
килишлари шарт”
7
деб таъкидланган
8
.
Қайд этилган норманинг талабига кўра, жиноят ишини юритувчи барча давлат
органлари ва мансабдор шахслар, жумладан, суриштирувчи, терговчи, прокурор ҳамда
судъялар тергов ҳаракатларини олиб боришда, шунингдек фуқароларни жиноят ишига
жалб этишда уларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфатларини таъминлаши шарт
9
.
Гумон қилинувчи шахснинг ҳуқуқ ва қонуний манфатларини таъминлашда
ҳуқуқий асос сифатида Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 28-моддасини
келтириб ўтишимиз лозим. Ушбу модда қуйидагича баён қилинган: “жиноят содир
этганликда айбланаётган шахс унинг айби қонунда назарда тутилган тартибда ошкора
суд муҳокамаси йўли билан исботланмагунча ва суднинг қонуний кучга кирган ҳукми
билан аниқланмагунча айбсиз деб ҳисобланади. Айбланувчига ўзини ҳимоя қилиш учун
барча имкониятлар таъминланади. Айбдорликка оид барча шубҳа, агар уларни
бартараф этиш имкониятларитугаган бўлса, гумон қилинувчининг айбланувчининг,
судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши керак. гумон қилинувчининг
айбланувчининг, судланувчининг ўзининг айбсизлигини исботлаши шарт эмас
ваисталган
вақтда
сукут
сақлаш
ҳуқуқидан
фойдаланиши
мумкин.”
10
Конституциямиздаги ушбу моддада бевосита амалдаги Жиноят-процессуал
қонунимизнинг 23-моддасида алоҳида принцип “айбсизлик презумцияси” сифатида
белгилаб қўйилган. Юқоридаги фикрларимиздан кўриниб турибдики, ушбу принцип
қўшиб ҳисоблаш методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
6
Инсон ҳуқуқлари умумжахон деклорацияси.БМТ. 1948й
7
Ўзбекистон Республикаси Жиноят процессуал кодекси // lex.uz
8
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном процессе //Общество и
инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
9
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари //Академические исследования
в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
10
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. –Т. 2023
172
нафақат жиноий-процессуал балки умумҳуқуқий принцплардир
11
.
Шу ўринда Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 27- моддасида
белгиланган “Миранда қоидаси”га тўхталиб ўтмоқчиман. Ушбу модданинг тўртинчи
қисмида қуйидагича баён қилинган: “Шахсни ушлаш чоғида унга тушунарли тилда
унинг ҳуқуқлари ва ушлаб турилиши асослари тушунтирилиши шарт”
12
.
Шундан келиб чиққан ҳолда фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфатлари аввало
давлат томонидан кафолатланиши лозим. Чунки давлатнинг асосий вазифаси
фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфатларини таъминлашдир. Давлат турган
вазифани ваколатли органлар томонидан амалга оширади.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси.
3.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси.
4.
Ўзбекистон Республикасининг “Фуқаролик кодексига қийноққа солишдан
жабрланганларга етказилган зарарни қоплаш тартибини такомиллаштиришга
қаратилган қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Қонуни.
5.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 22.06.2020 йил кунидаги “Инсон
ҳуқуқлари юўйича Ўзбекистон Республикасининг Миллий стратегиясини тасдиқлаш
тўғрисида”ги ПФ-6012-сонли фармони.
6.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 28.01.20202 йил кунидаги “2022-2026-
йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг Тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги ПФ-
60-сонли фармони.
7.
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном
процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
8.
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и
следственного действия //Общество и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
9.
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари
//Академические исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
10.
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп
моддаларни ўтказиш мақсадини кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш,
сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда қўшиб ҳисоблаш
методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
11.
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению,
хранению наркотических средств, их аналогов или психотропных веществ без цели
сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S. – С. 267-277.
12.
Хушвактова Н.А. Ишни судга қадар юритишда жамоатчилик иштирокининг
11
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и следственного действия
//Общество и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
12
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. –Т. 2023
173
ретроспектив таҳлили // Society and innovations // Special Issue – 06 (2022) / ISSN 2181-
1415 – Б. 300-308. DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss6/S-pp301-308
(12.00.00).
13.
Усманалиев Н. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари билан
боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления педагогических наук.
– 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
14.
Усманалиев
Н.
Процессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //problems and solutions of scientific and innovative
research. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
15.
Хушвактова Н.А. Effective use of the opportunities of specialists and interpreters who
are public representatives in the investigation process// Proceedings of the XXIV International
Multidisciplinary Conference «Prospects and Key Tendencies of Science in Contemporary
World».
Bubok
Publishing
S.L.,
Madrid,
Spain.
2022..
–
Б.
65-
68.DOI:10.32743/SpainConf.2022.10.24.346229
16.
Хушвактова Н.А. Факторы, препятствующие эффективному использованию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по материалам LXV
Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие аспекты
юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд. «Интернаука»,
2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
17.
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки терговни тўхтатишнинг генезиси,
унинг ўзига хос хусусиятлари //Eurasian Journal of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №.
5-2. – С. 116-128.
18.
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки тергов тўхтaтилгaнидaн кейин теpгoв
opгaнлapнинг фaoлиятини тaшкил этиш //Eurasian Journal of Law, Finance and Applied
Sciences. – 2024. – Т. 4. – №. 5. – С. 263-273.
