16
TROMBOEMBOLIYA KLINIKASI, PATOGENEZI VA RIVOJLANISH
MEXANIZMLARI
Isroilov Asilbek Muxiddin o‘g‘li
Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti Patologiya va sud-
tibbiyot asoslari kafedrasi assistenti, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy,
Farg‘ona, O‘zbekiston, tel: +998 95 485 00 70, e-mail: info@camuf.uz
Nosirova Sayyoraxon Rahmatjon qizi
Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti talabasi, O‘zbekiston,
Farg‘ona, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy, tel: +998 95 485 00 70, e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15551911
Annotatsiya:
Tromboemboliya – bu qon tomirlarida hosil bo‘lgan trombning qon oqimi
orqali ko‘chib, boshqa tomirlarni to‘sib qo‘yishi natijasida yuzaga keladigan patologik holatdir.
Ushbu maqolada tromboemboliya patologik anatomiya nuqtai nazaridan tahlil qilinadi.
Tromboz jarayoni Virxov triadasining uch omili – qon aylanishining sekinlashishi, qon
ivishining buzilishi va qon tomir devorining shikastlanishi asosida rivojlanadi. Tromblar
mikroskopik va makroskopik darajada o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, arterial va venoz
tromboz
turlari
farqlanadi.
Tromboemboliya
ko‘pincha
o‘pka
arteriyasining
tromboemboliyasi shaklida uchraydi, bu esa o‘pka ishemiya va nekroziga olib keladi.
Patologik anatomiya fani tromb va embolning tashkil topishi, qon tomirlarining yopilishi
natijasida yuzaga keladigan o‘zgarishlar, to‘qima ishemiya va nekroz jarayonlarini o‘rganadi.
Maqolada tromboemboliya rivojlanish mexanizmlari, uning klinik ahamiyati va diagnostikasi
haqida ma’lumotlar berilgan. Ushbu ma’lumotlar tromboemboliya oldini olish va samarali
davolash strategiyalarini ishlab chiqishda muhim hisoblanadi. Shu bilan birga, patologik
anatomiya tadqiqotlari tromboemboliya kasalligining klinik ko‘rinishlarini yaxshiroq
tushunishga yordam beradi.
Kalit so’zlar:
Tromboemboliya, tromboz, patologik anatomiya, o‘pka tromboemboliyasi,
Virxov triadasi, qon tomir yopilishi.
Kirish:
Tromboemboliya
– bu qon tomirlarida hosil bo‘lgan trombning (qon
qotishining) qisman yoki to‘liq bo‘laklarga ajralib, qon oqimi bilan boshqa tomirlarga ko‘chib
o‘tishi va u yerda qon oqimini to‘sib qolishi natijasida yuzaga keladigan klinik va patologik
holatdir. Tromboemboliya inson salomatligi uchun jiddiy xavf tug‘diruvchi va tezkor tashxis
hamda davolashni talab qiluvchi kasalliklardan biridir. Bu jarayon ko‘pincha o‘limga olib
kelishi mumkin bo‘lgan og‘ir oqibatlarga sabab bo‘ladi, shuning uchun uning patologik
anatomiya jihatdan chuqur o‘rganilishi juda muhimdir.
Patologik anatomiya fani tromboemboliya jarayonining makro va mikroskopik
darajadagi morfologik xususiyatlarini, tromb va embolning tarkibi, joylashuvi va organizmda
hosil bo‘lish mexanizmlarini tahlil qiladi. Bu fan yordamida kasallikning etiopatogenezi, tromb
hosil bo‘lishining asosiy sabablari va jarayonlarining rivojlanish bosqichlari aniqlanadi. Shu
bilan birga, patologik anatomiya tromboemboliya oqibatlarini, ya’ni qon tomirlarining
yopilishi natijasida yuzaga keladigan to‘qima ishemiya va nekrozini ham ko‘rsatib beradi.
Ushbu maqolada tromboemboliya patologik anatomiya nuqtai nazaridan kengroq yoritilib,
uning asosiy sabablari, patogenetik mexanizmlari, klinik va morfologik ko‘rinishlari tahlil
qilinadi.
Asosiy qism:
17
Tromboemboliya
— bu tromb yoki boshqa moddalarning (masalan, yog‘, havo, suyuq
o‘simlik moddalar yoki shilliq) qon oqimi orqali ko‘chib, tomir lumenini qisman yoki to‘liq
to‘sib qo‘yishi holatidir. Bunday moddalarga “emboli” deyiladi. Eng ko‘p uchraydigan embol
— tromb bo‘lib, bu jarayon “tromboemboliya” deb ataladi.
Tromboemboliya quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
Qon tomirlarining joylashuviga ko‘ra: Arterial tromboemboliya (masalan, yurak yoki
arteriyalarda hosil bo‘lgan tromblar periferik tomirlarga ko‘chadi). Venoz tromboemboliya
(odatda pastki oyoq venalaridan boshlanib, o‘pka arteriyasiga ko‘chishi – o‘pka
tromboemboliya).
Embol moddasiga ko‘ra:
Qon trombi emboliyasi,
Yog‘ emboliyasi,
Havo emboliyasi,
Shilliq emboliyasi va boshqalar.
Tromboz jarayoni qon tomirlarida qon qotishi natijasida yuzaga keladi. Tromboz
rivojlanishi uchun Virxov triadasi deb ataladigan uchta asosiy omil mavjud: qon aylanishining
sekinlashishi (staz), qon ivish tizimining buzilishi va qon tomir devorining shikastlanishi. Bu
omillar patologik anatomiya nuqtai nazaridan trombning paydo bo‘lishi va rivojlanishiga
zamin yaratadi.
Trombning tarkibi va joylashuviga qarab uning ko‘rinishi va oqibati farq qiladi. Masalan,
arteriyalar trombozi ko‘pincha qattiq va zich bo‘lib, o‘ziga xos ko‘plab qatlamlardan iborat
bo‘ladi. Venalar trombozi esa yumshoqroq, gelatinimoy va ko‘proq eritrotsitlardan tashkil
topadi. Mikroskopik tekshiruvda trombda fibrin, trombotsitlar, eritrotsitlar va leykotsitlar
aniqlanadi.
Emboliyaning asosiy sababi
— trombning bir qismi yoki butunlay ajralib, qon oqimida
harakat qilishi va boshqa tomirlarga o‘tib, ularni to‘sib qo‘yishi hisoblanadi. Bu jarayon ko‘p
hollarda o‘limga olib keladigan keskin ishemiya va nekrozga sabab bo‘ladi. O‘pka
arteriyasining tromboemboliya kasalliklari ayniqsa xavflidir, chunki u o‘pka to‘qimasining
oksigen bilan ta’minlanishini keskin buzadi.
Tromboemboliya rivojlanishining patogenezasi:
Patogenetik nuqtai nazardan, tromboemboliya quyidagi bosqichlarda rivojlanadi:
Tromb hosil bo‘lishi: Virxov triadasining ta’siri ostida qon tomir devorida tromb paydo
bo‘ladi. Trombning ko‘chishi: Hosil bo‘lgan tromb yoki uning qismi qon oqimi orqali ko‘chadi
(embol).
Emboliyaning joylashishi:
Tromboemboliya organizmda tomir tarmog‘ining tor
joylarida yoki tarmoqlanish joylarida yuz beradi.
Tomirning yopilishi va ishemiya: Tromboemboliya natijasida qon oqimi buziladi, bu
to‘qimalarning kislorod va oziq moddalar bilan ta’minlanishining keskin kamayishiga olib
keladi.
Nekroz va to‘qima o‘limi: Kislorod yetishmasligi uzoq davom etsa, ishemiya bo‘lgan
joylarda nekroz rivojlanadi.
Makroskopik tekshiruvda tromboemboliya joylashgan qon tomiri kengaygan, tromb
yoki embolning o‘zi esa tomir lumenini to‘sib qo‘ygan bo‘ladi. Tromblar ko‘pincha ko‘karib,
qattiq va ko‘pincha to‘rt qavatli qatlamli tuzilishga ega bo‘ladi. Mikroskopik tekshiruvda
18
trombda fibrin tolalari, trombotsitlar va qizil qon hujayralarining turli nisbatda joylashishi
kuzatiladi. O‘pka tromboemboliyasida o‘pka arteriyasi turg‘un tromb yoki uning bo‘laklari
bilan to‘silgan bo‘ladi. Natijada o‘pka to‘qimalarida kongestiv o‘zgarishlar, qon quyilishi va
nekroz rivojlanadi. Qon aylanishining buzilishi tufayli o‘pka infarkti yuzaga kelishi mumkin.
Shuningdek, tromboemboliya yurak va boshqa organlarda ham patologik o‘zgarishlarni
keltirib chiqaradi.
Klinik ahamiyati va diagnostika:
Tromboemboliya juda ko‘p o‘limga sabab bo‘ladigan
kasallik bo‘lib, ayniqsa o‘pka tromboemboliyasi tezda tashxis qo‘yilib, shoshilinch
davolanishni talab qiladi. Patologik anatomiya fani orqali olingan ma’lumotlar klinik
diagnostikani qo‘llab-quvvatlaydi. Tromboemboliya sabablari va mexanizmlari to‘g‘risidagi
bilimlar tromb profilaktikasi va davolash strategiyalarini ishlab chiqishda yordam beradi.
Xulosa:
Tromboemboliya inson organizmida tromb hosil bo‘lishi va uning embol sifatida
qon oqimi orqali boshqa tomirlarga ko‘chishi natijasida yuzaga keladigan xavfli patologik
holatdir. Patologik anatomiya fani bu jarayonning mexanizmlari, morfologik xususiyatlari va
organizmda olib keladigan o‘zgarishlarini chuqur o‘rganadi. Tromboz jarayonining asosiy
sabablari sifatida Virxov triadasi – qon aylanishining sekinlashishi, qon ivishining buzilishi va
tomir devorining shikastlanishi ko‘rsatiladi. Ushbu omillar tromb hosil bo‘lishiga zamin
yaratadi va undan keyin tromb bo‘laklari qon oqimi bilan ko‘chib, emboliyani yuzaga keltiradi.
Tromboemboliya ko‘pincha o‘pka arteriyasida aniqlanadi va bu holat o‘pka to‘qimasida
ishemiya, nekroz va hatto o‘limga olib kelishi mumkin. Patologik anatomiya tekshiruvlari
trombning tarkibi, joylashuvi va qon tomir devoridagi o‘zgarishlarni ko‘rsatadi, bu esa
kasallikning klinik ko‘rinishlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Tromboemboliya
kasalliklarini erta tashxis qilish va profilaktika qilish uchun patologik anatomiya fani
tomonidan berilgan bilimlar klinik amaliyotda keng qo‘llaniladi.
Shuningdek, tromboemboliya oqibatlarini bartaraf etish uchun davolash strategiyalarini
ishlab chiqishda patologik anatomiya ma’lumotlari muhim rol o‘ynaydi. Xulosa qilib aytganda,
tromboemboliya – bu qon-tomir patologiyasi bo‘lib, uning rivojlanish mexanizmlari va
oqibatlarini yaxshi bilish klinik yordam sifatini oshirish va bemorlarning hayotini saqlash
uchun zarurdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ergashev, B. (2025). Sirkon dioksid qoplamalari va materialining klinik laborator
ahamiyati. Journal of Uzbekistan’s Development and Research (JUDR), 1(1), 627–632.
2.
Ergashev, B. (2025). Gingivitning bakteriologik etiologiyasi va profilaktikasi. In
International Scientific Conference "Innovative Trends in Science, Practise and Education",
1(1), 122–128.
3.
Ergashev, B. (2025). Bemorlar psixologiyasi va muloqot ko’nikmalari. Modern Science
and Research, 4(2), 151–156.
4.
Ergashev, B. (2025). Pulpitning etiologiyasi, patogenezi, morfologiyasi va klinik
simptomlari. Modern Science and Research, 4(3), 829–838.
5.
Ergashev, B. (2025). Stomatologiyada tish kariesi: Etiologiyasi, diagnostika va davolash
19
usullari. Modern Science and Research, 4(3), 821–828.
6.
Ergashev, B. (2025). Tish emal prizmalariga yopishib olgan tish blyashka matrixning
mikrobiologiyasi va tarkibi. Modern Science and Research, 4(3), 815–820.
7.
Ergashev, B. (2025). Advances in oral health: Prevention, treatment, and systemic
implications. American Journal of Education and Learning, 3(3), 1108–1114.
8.
Tursunaliyev, Z., & Ergashev, B. (2025). Bolalarda tish kariesini oldini olish usullari.
Modern Science and Research, 4(4), 686–691.
9.
Ergashev, B. (2025). Karies va paradont kasalliklari profilaktikasi. Modern Science and
Research, 4(4), 732–741.
10.
Ergashev, B. (2025). Psychological support for cancer patients. ИКРО Журнал, 15(01),
164–167.
11.
Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Oral trichomoniasis: Epidemiology, pathogenesis,
and clinical significance. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and Biodiversity, 1(1), 19–
27.
12.
Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Transmission dynamics of tuberculosis: An
epidemiological and biological perspective. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and
Biodiversity, 1(1), 28–35.
