140
GANGRENA: PATOLOGIK ANATOMIYA, ETIOLOGIYA VA KLINIK-
MORFOLOGIK XUSUSIYATLARI
Isroilov Asilbek Muxiddin o‘g‘li
Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti Patologiya va sud-
tibbiyot asoslari kafedrasi assistenti, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy,
Farg‘ona, O‘zbekiston, tel: +998 95 485 00 70, e-mail: info@camuf.uz
Valixonova Dildora Voxidzoda
Central Asian Medical University xalqaro tibbiyot universiteti talabasi, O‘zbekiston,
Farg‘ona, Burhoniddin Marg‘inoniy ko‘chasi 64 uy, tel: +998 95 485 00 70,
e-mail: info@camuf.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15549902
Annotatsiya:
Ushbu maqola gangrena haqida patologik anatomiya faniga oid tahliliy
maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Gangrena — bu tirik to‘qimalarning nobud bo‘lishi va
keyinchalik chirish jarayoni bilan kechadigan og‘ir patologik holat bo‘lib, maqolada uning
etiologiyasi, patogenezi va morfologik o‘zgarishlari yoritilgan. Gangrena turli shakllarda
namoyon bo‘ladi: quruq, nam, gazli va ichki gangrenalar har birining o‘ziga xos klinik va
morfologik ko‘rinishlari mavjud. Quruq gangrena ko‘proq sekin rivojlanib, infektsiya
ishtirokisiz kechsa, nam va gazli gangrena tez rivojlanib, infeksion jarayonlar bilan
murakkablashadi. Gazli gangrena ayniqsa xavfli bo‘lib, anaerob bakteriyalar ta’sirida
rivojlanadi va bemor hayotiga jiddiy tahdid soladi. Maqolada gangrenaning patogenezida qon
aylanishining buzilishi va to‘qimalardagi metabolik o‘zgarishlar muhim rol o‘ynashi qayd
etilgan. Shuningdek, maqolada klinik belgilar, asoratlar va zamonaviy davolash usullari haqida
ham batafsil ma’lumotlar berilgan. Gangrenani davolashda tezkor jarrohlik aralashuvi,
antibiotikoterapiya va detoksikatsion chora-tadbirlar muhim ahamiyatga ega. Ushbu tahliliy
material gangrenaning asosiy jihatlarini tushunishga yordam beradi va patologik anatomiya
fanining amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi.
Kalit so’zlar:
Gangrena, nekroz, quruq gangrena, nam gangrena, gazli gangrena, ichki
gangrena, patologik anatomiya, infeksiya, to‘qima o‘limi, sepsis, amputatsiya, patogenez,
morfologiya, bakteriyalar, anaerob flora.
Kirish:
Gangrena
— bu tirik organizmdagi to‘qimalarning nobud bo‘lishi (nekrozi) va
keyinchalik ularning tashqi muhit bilan kontaktga kirishi yoki anaerob sharoitda ikkilamchi
infektsiyalarning qo‘shilishi natijasida paydo bo‘ladigan chirish jarayoni bilan kechadigan
patologik holatdir. Patologik anatomiya fanida gangrena murakkab patologik jarayon sifatida
o‘rganiladi, chunki u nafaqat nekroz bilan, balki mikroorganizmlarning faoliyati, immun javob,
qon aylanish buzilishi va boshqa omillar bilan bog‘liq. Gangrena klinik amaliyotda tez-tez
uchraydigan holat bo‘lib, u jarrohlik, travmatologiya, diabetologiya va boshqa ko‘plab tibbiyot
sohalarida katta ahamiyatga ega. Gangrena — bu to‘qimalarning nobud bo‘lishi bilan
kechadigan og‘ir patologik jarayon bo‘lib, uning turli shakllari patologik anatomiya fanida
morfologik, etiologik va patogenetik jihatdan chuqur o‘rganiladi. Quruq, nam va gazli
gangrenalar klinik va anatomik belgilariga ko‘ra farqlanadi, har biri o‘ziga xos etiologiya va
oqibatlarga ega. Davolashda asosiy yondashuv — vaqtni boy bermasdan, tezkor va radikal
chora ko‘rishdir. Patologik anatomiya fani gangrenaning klinikaga muhim hissa qo‘shuvchi
jihatlarini aniqlash, tashxis qo‘yish va davolash strategiyalarini belgilashda asosiy asoslardan
biridir.
141
Gangrena har doim ham yakkama-yakka kasallik sifatida rivojlanmaydi, balki ko‘pincha
boshqa kasalliklar — masalan, qandli diabet, ateroskleroz, arteritlar yoki shikastlanishlar
oqibatida yuzaga keladi. Ushbu holatda gangrena asosiy kasallikning asorati sifatida namoyon
bo‘ladi. Shuningdek, gangrenani davolash va prognozi uning turiga, to‘qima shikastlanish
darajasiga, bemorning umumiy holatiga va shifokorga murojaat qilish vaqtidan ham juda ko‘p
jihatdan bog‘liqdir.
Asosiy qism:
Patologik anatomiya jihatidan gangrena quyidagi shakllarga ajratiladi:
1. Quruq gangrena (Gangraena sicca):
Bu turdagi gangrena ko‘pincha qon
aylanishining sekin-asta buzilishi natijasida rivojlanadi. Quruq gangrena odatda a’zolarda yoki
tana qismlarida (oyoq, barmoq) uchraydi. To‘qimalar suvini yo‘qotib, qattiqlashadi va qora
yoki quyuq jigarrang rangga kiradi. Ular mumiyalanishga o‘xshash holatda bo‘ladi. Asosan
ateroskleroz, diabetik angiopatiya yoki muzlash (frostbite) oqibatida paydo bo‘ladi. Infektsiya
odatda qo‘shilmaydi yoki minimal darajada bo‘ladi.
2. Nam gangrena (Gangraena humida):
Nam gangrena infektsiyalangan nekrozning
tipik shaklidir. Bu holatda to‘qimalar yumshoq, shishgan, yiringli va hidli bo‘ladi. Rang
o‘zgarishi (ko‘k-jigarrang yoki yashil) kuzatiladi. Bu tur ko‘proq qon aylanishi jiddiy buzilgan,
immuniteti sust, yallig‘lanishga moyil bemorlarda uchraydi. Ko‘pincha infektsion agentlar —
stafilokokklar, streptokokklar, Escherichia coli va boshqa anaerob mikroorganizmlar sabab
bo‘ladi.
3.
Gazli gangrena (Gangraena gaseosa):
Bu eng og‘ir va xavfli shakldir. Uni
Clostridium perfringens, C. septicum kabi anaerob bakteriyalar keltirib chiqaradi.
Bakteriyalar to‘qimalarda toksinlar ajratib, gaz pufakchalari (emfizema) paydo bo‘lishiga olib
keladi. Bemorda og‘ir intoksikatsiya, isitma, shok holati rivojlanadi. Bu holat tezkor jarrohlik
aralashuvi va antibiotikoterapiya talab qiladi. Gazli gangrena ko‘pincha chuqur jarohatlar,
operatsiyalardan so‘ng, ba’zan esa tug‘ruq asoratlari sifatida yuzaga chiqadi.
4. Yashirin (ichki) gangrene
: Bu tur ichki a’zolarda, masalan, ichaklar, o‘pka yoki o‘t
pufagida rivojlanishi mumkin. Ichakning burilishi yoki trombozida rivojlangan gangrena
ko‘pincha kech aniqlanadi, natijada peritonit va sepsis bilan murakkablashadi.
Patogenez va morfologik o‘zgarishlar:
Gangrenaning patogenezida avvalgi nekrozga
olib keluvchi asosiy omil — bu gemodinamik buzilish, ya’ni to‘qimalarning qon bilan
yetarlicha ta’minlanmasligidir. Shu tufayli hujayralarda gipoksiya boshlanadi, metabolik
buzilishlar yuzaga keladi, hujayra membranasi buziladi, fermentlar faoliyati o‘zgaradi va
hujayralar nobud bo‘ladi.
Keyinchalik gangrenaning turi va infektsiyaning mavjudligiga qarab morfologik
o‘zgarishlar yuzaga chiqadi:
Quruq gangrenada to‘qima susayib, quriydi, mumiyalanadi. Nam gangrenada esa
to‘qimalar shishadi, yiringlaydi, fermentativ autoliz jarayoni boshlanadi.
Gazli gangrenada to‘qimalarda gaz pufakchalari, nekroz o‘choqlari va bakterial
koloniyalar aniqlanadi.
Gistologik jihatdan nekrotik hujayralar, qon quyilishlar, leykotsit infiltratsiyasi,
mikroorganizmlar mavjudligi ko‘rinadi.
Klinik ko‘rinishlar:
Tana haroratining oshishi.
142
Shish va og‘riq,
To‘qimalarning rangini o‘zgarishi (kulrang, binafsha, qora),
Chirigan hid,
Gazli gangrenada – teri ostida kripitatsiya (shiqirlash) sezilishi,
Umumiy intoksikatsiya belgilarining kuchayishi.
Gangrena asoratlari:
Sepsis (qon zaharlanishi),
Toksik shok,
Ko‘p a’zoli yetishmovchilik,
Hayot uchun xavfli qon yo‘qotish,
O‘lim.
Agar o‘z vaqtida davolanmasa, gangrena juda tez rivojlanadi va butun organizmga zarar
yetkazadi.
Davolash prinsiplari:
Gangrenani davolashda asosiy maqsad nekrozga uchragan
to‘qimalarni imkon qadar erta olib tashlash, organizm intoksikatsiyasini kamaytirish va
infektsiyani nazorat qilishdir. Bunga quyidagilar kiradi:
Jarrohlik yo‘li bilan to‘qimalarni olib tashlash (amputatsiya, nektrektomiya),
Keng spektlli antibiotikoterapiya,
Detoksikatsion terapiya (infuzion eritmalar, plazmaferez),
Kislorod terapiyasi va ba’zan gipyerbarik oksigenatsiya.
Xulosa:
Gangrena — bu to‘qimalarning qaytarilmas nobud bo‘lishi va keyinchalik
yuzaga keladigan infeksion, yallig‘lanish va toksik jarayonlar bilan kechadigan og‘ir kasallik
holatidir. Patologik anatomiya fanida gangrena to‘qima nekrozi va uning rivojlanish
bosqichlari orqali baholanadi. Bu kasallikning quruq, nam, gazli va yashirin shakllari mavjud
bo‘lib, har birining patogenezi, etiologiyasi va klinik kechishi o‘ziga xosdir. Quruq gangrena
qon aylanishi sekin-asta buzilganda yuzaga chiqadi va odatda infektsiyasiz kechadi. Nam va
gazli gangrenalar esa infeksion agentlarning, ayniqsa anaerob bakteriyalarning faol
ishtirokida tez rivojlanadi. Gangrena klinik amaliyotda juda xavfli bo‘lib, sepsis, shok va o‘lim
kabi asoratlar bilan yakunlanishi mumkin. Shu sababli uning erta aniqlanishi va shoshilinch
davolanishi muhim ahamiyatga ega. Davolashda nekrozga uchragan to‘qimalarni olib tashlash,
antibiotiklar qo‘llash va organizmni detoksikatsiyalash asosiy strategiyalar hisoblanadi.
Maqolada gangrenaning anatomik va morfologik jihatlari, kasallikning rivojlanish mexanizmi,
klinik belgilari va zamonaviy davolash usullari haqida keng ma’lumot berilgan. Ushbu xulosa
gangrenani samarali davolashda patologik anatomiya fanining muhim o‘rnini ko‘rsatadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ergashev, B. (2025). Sirkon dioksid qoplamalari va materialining klinik laborator
ahamiyati. Journal of Uzbekistan’s Development and Research (JUDR), 1(1), 627–632.
2.
Ergashev, B. (2025). Gingivitning bakteriologik etiologiyasi va profilaktikasi. In
International Scientific Conference "Innovative Trends in Science, Practise and Education",
1(1), 122–128.
3.
Ergashev, B. (2025). Bemorlar psixologiyasi va muloqot ko’nikmalari. Modern Science
143
and Research, 4(2), 151–156.
4.
Ergashev, B. (2025). Pulpitning etiologiyasi, patogenezi, morfologiyasi va klinik
simptomlari. Modern Science and Research, 4(3), 829–838.
5.
Ergashev, B. (2025). Stomatologiyada tish kariesi: Etiologiyasi, diagnostika va davolash
usullari. Modern Science and Research, 4(3), 821–828.
6.
Ergashev, B. (2025). Tish emal prizmalariga yopishib olgan tish blyashka matrixning
mikrobiologiyasi va tarkibi. Modern Science and Research, 4(3), 815–820.
7.
Ergashev, B. (2025). Advances in oral health: Prevention, treatment, and systemic
implications. American Journal of Education and Learning, 3(3), 1108–1114.
8.
Tursunaliyev, Z., & Ergashev, B. (2025). Bolalarda tish kariesini oldini olish usullari.
Modern Science and Research, 4(4), 686–691.
9.
Ergashev, B. (2025). Karies va paradont kasalliklari profilaktikasi. Modern Science and
Research, 4(4), 732–741.
10.
Ergashev, B. (2025). Psychological support for cancer patients. ИКРО Журнал, 15(01),
164–167.
11.
Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Oral trichomoniasis: Epidemiology, pathogenesis,
and clinical significance. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and Biodiversity, 1(1), 19–
27.
12.
Ergashev, B., & Raxmonov, Sh. (2025). Transmission dynamics of tuberculosis: An
epidemiological and biological perspective. Kazakh Journal of Ecosystem Restoration and
Biodiversity, 1(1), 28–35.
