Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
414
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
“HÚRLIXA-HÁMIRE” DÁSTANÍ TILINDE SANLÍQLARDIŃ
QOLLANÍLÍWÍNDAǴÍ ÓZGESHELIKLER
.
G.Allambergenova – QMU, Qaraqalpaq til bilimi kafedrası docenti,
D.Shayxımanova – Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, 2-kurs magistrantı
Annotaciya: Házirgi waqıtta folklorlıq shıǵarmalardıń teksti menen shuǵıllanıw
folkloristika hám lingvistika ilimleri arasında turǵan úlken másele. Bul másele házirgi
kúnde óz sheshimin tawıp, kópshilik dóretpelerdiń tillik ózgeshelikleri úyrenilmekte.
Sebebi, folklorlıq tekstlerde xalıqtıń awızeki sóylew til birlikleri, dialektizmler,
qaraqalpaq xalqınıń kún kórisi, ekonomikalıq turmısı, shuǵıllanǵan kásibine baylanıslı
kásiplik sózler jumsalǵan. Usınday úyreniliwi tiyis bolǵan máselelerdiń jáne biri
qaraqalpaq folklorında “Húrlixa-Hámire” dástanınıń tillik ózgeshelikleri. Sol
tiykarda dástan tiliniń morfologiyalıq ózgesheliklerine itibar qarata otırıp, ondaǵı
sanlıqlardıń jumsalıw ózgesheliklerin alıp qaradıq.
Tayanısh sózler: lingvofolkloristika, “Húrlixa-Hámire” dástanı, sanlıqlar,
sakramental sanlıqlar, folklorlıq dóretpeler, qosımta.
Qaraqalpaq tilinde mánili sóz shaqaplarınıń biri bolǵan sanlıqlar erte dáwirlerden
baslap qollanılıp kelmekte. Olardıń jumsalıwı awızeki tilde de, ádebiy tilde de jiyi
ushırasadı. 1950-jıllardan baslap túrkiy tillerindegi sanlıqlar hár tárepleme izertlenile
basladı.
Sanlıqlar boyınsha túrkiy tillerinde - A.Hásenov[1] - qazaq tilindegi, M.Penjiev[2]
– túrkmen tilindegi, S.Nizamitdinova[3] bolsa ózbek tilindegi sanlıqlardı arnawlı túrde
izertlegen. Qaraqalpaq tilinde bolsa, sanlıqlar eń dáslep N.A.Baskakovtıń miynetinde
sóz etilgen. Bunnan soń XX ásirdiń 70 jıllarında A.Bekbergenov[4] tárepinen arnawlı
túrde izertlenilgen. Ilimpazdıń bul miynetinde sanlıqlardıń tariyxıy kelip shıǵıwı,
etimologiyası, morfologiyalıq hám sintaksislik ózgeshelikleri boyınsha bahalı ilimiy
maǵlıwmatlar berilgen.
Til bilimi tarawında sońǵı jılları kórkem shıǵarmalar hám folklorlıq dóretpeler
tilin úyreniw, analiz qılıw keń en jaymaqta. Folklorımızda bir qatar dóretpelerdiń tillik
ózgeshelikleri úyrenildi hám úyrenilip kelmekte. Qaraqalpaq folklorında keń kólemli
janr esaplanǵan xalıq dástanları tilin izertlew lingvofolkloristikanıń aldında turǵan
úlken máselelerdiń biri. Sonday izertleniwi tiyis bolǵan dástanlardıń biri “Húrlixa-
Hámire” dástanı qaraqalpaq folklorında orta kólemli dástanlardıń biri. Dástanda bir
qatar fonetikalıq, leksika-semantikalıq hám morfologiyalıq ózgeshelikler kózge túsedi.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
415
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
“Húrlixa-Hámire”
dástanında
qollanılǵan
sózlerdiń
morfologiyalıq
ózgesheligine názer awdarsaq, onda sanlıqlardıń qurılısındaǵı ózgesheliklerdi kóremiz.
Dástan tilinde sanlıqlardıń sanaq sanlıq hám qatarlıq sanlıq toparına kiriwshi túrleriniń
barlıǵı qollanılǵan. Ásirese, sanaq, jámlew hám jıynaqlaw sanlıqları ónimli jumsalǵan.
Sanlıqlardıń ishinde
úsh, jeti, qırıq, júz
sanlıqları dástanlar tilinde kóp ushırasadı. Olar
pikirdiń ótkirligin kórsetiw ushın, bolıp ótken waqıyanı elede asıra súwretlew ushın da
beriledi. Bunday túrdegi sakramental sanlıqlardı “Húlixa-Hámire” dástanı qatarlarında
da ushıratsaq boladı. Mısalı:
-
Anda, Qısırawshanıń bul sózlerge waqtı xosh bolıp, Mısır jurtına salamat barıp
qırıq keshe, qırıq kúndiz toy tamasha járiyaladı. (Qq folklorı, 43-56 tom. “Húrlixa-
Hámire” dástanı, 421-b)
-
Áne, kepterler silkinip, qırıq kánizek qız boldı. (Qq folklorı, 43-56 tom.
“Húrlixa-Hámire” dástanı, 420-b)
-
Istegen tilegim bergil qolıma,
Jeti qat jer, jeti aspan haqqı ushın[5]. (Qq folklorı, 43-56 tom. “Húrlixa-Hámire”
dástanı, 420-b)
Bunda qollanılǵan
qırıq keshe, qırıq kúndiz toy beriw, qırıq kánizek, jeti qat jer
–
bular ázelden xalıq awzında aytılıp júrgen til birlikleri. Sanlıqlardıń bul túri boyınsha
ilimpaz A.Bekbergenov[6;43]: “sanlıq sózlerdiń birazları geyde ayrıqsha máni ańlatıp,
belgili bir dástúrlerge, qáde hám ırımlarǵa baylanıslı qollanıladı. Sannıń bunday
qásiyeti onıń sakramental mánisi dep ataladı”,- dep óz miynetinde aytıp ótken edi.
Sonday-aq, sanlıqlardıń ayırımlarınıń dástan tilinde
on sákkiz miń, yúz, saksan, toqqız,
altmısh, ottız eki t.b
túrinde fonetikalıq ózgerislerge ushırap berilgenligin kóremiz.
Mısalı:
...
On sákkiz miń álam sorap,
Sulayman ótti uǵılsız. (Qq folklorı, 43-56 tom. “Húrlixa-Hámire” dástanı, 395-b)
-
Qısraw patsha altmısh eki hámeldar, ottız eki móhirdarları menen Qasım wázirdiń
toyına keldi. (Qq folklorı, 43-56 tom. “Húrlixa-Hámire” dástanı, 395-b)
Mine, bul qatarlarda kelgen on segiz, otız eki sanlıqları
on sákkiz, ottız eki
formasında sózdiń ortasında eki birdey sestiń qabatlasıp qollanılıwı yaǵnıy, geminaciya
qubılısına ushıraǵan. Sonıń menen birge, alpıs eki sanınıń qurılısında epenteza qubılısı,
yaǵnıy
altmısh eki
túrinde t sesiniń qosılıp qollanılıwı ushırasadı.
Sanlıqlardıń quramında -lanshı/-lenshi qosımtası arqalı jasalatuǵın qatarlıq
sanlıqlardan jigirma sanlıǵına qosılıwı arqalı jigirmalanshi forması awızeki tilde ónimli
jumsaladı. Bıraq basqa sanlıqlarǵa bul qosımtanıń qosılıwı stillik jaqtan biraz
úylespeydi. Al, dástan tilinde bolsa bul qosımtanıń úsh hám altı sanaq sanlarına qosılıp
qatarlıq sanlıqlardı jasap kelgenligin bayqaymız. Mısalı:
Altılanshı kókte, miyraj túbinde,
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
416
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Rasulli júzigin alǵan Áliyseń,
-
Bir kún jattı xabar joq, eki kún jattı xabar joq, úshlenshi kún bolǵanda, patsha
sáhár waqta tazadan táret alıp, Házireti Áliy Shaxımardandı yad etip, qolında sazı
bolmasa da, tilinde sózi menen bir neshe jerlerden tımsal keltirip bir sóz dedi. (Qq
folklorı, 43-56 tom. “Húrlixa-Hámire” dástanı, 396)
Ertede qatarlıq sanlıqlar usı -lanshı/-lenshi qosımtaları arqalı jasalatuǵın bolǵan.
Awızeki tilde ekilenshi, úshlenshi formasında jumsalǵan. Házirde bul qosımtanıń
ornına -ınshi/-inshi qosımtaları qollanıladı.
Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq folklorında “Húrlixa-Hámire” dástanınıń tili ele
úyrenilmegen máselelerdiń biri. Onıń tillik ózgesheliklerinde, yaǵnıy, fonetikasında,
leksikasında, morfologiyalıq táreplerinde ózgeshelikler, izertleniwi tiyis máseleler
tolıp atır. Biz bir ǵana morfologiyasına baylanıslı sanlıq sóz shaqabınıń
qollanılıwındaǵı ózgesheliklerdi kórip shıqtıq. Sonlıqtan ondaǵı sózlerdiń quramın,
qollanılıw ózgesheliklerin, ondaǵı júz bergen ózgeshelikler menen házirgi til
arasındaǵı ayırmashılıqların izertlew, tildiń rawajlanıwı ushın zárúr wazıypalardan biri
esaplanadı. Folklordıń bay miyrasın izertlew, ata-babalardan kiyatırǵan dástúr hám
dóretpelerdi saqlawımız hám onı keleshek áwladqa jetkeriw áhmiyetli. Sonlıqtan
folklordıń barlıq janrların solardıń ishinde dástanlardıń leksikası da ayrıqsha izertlew
obyekti sıpatında izertleniwi lazım. Olardıń tilin úyreniw arqalı biz ótmishtegi ata-
babalarımızdıń tariyxı, turmıs tárizi tuwralı bay maǵlıwmatlarǵa iye bolamız.
Paydalanǵan ádebiyatlar:
1. Хәсенов Ә. Казирги қазақ тилиндеги сан есимдер. Алматы, 1957
2. Пенжиев М. Хазирки заман туркмен дилинде санлар. Чаржев, 1962.
3. Низомиддинова С. Хозирги замон узбек тилида сон. Тошкент, 1963
4. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиндеги санлыклар. Нокис, «Қарақалпақстан»,
1976.
5. Қарақалпақ фолклоры. Көп томлық. 43-56- томлар. Н.: “Илим”, 2010. 439б
6. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиндеги санлыклар. Нокис, «Қарақалпақстан»,
1976, 43-б
7. Qırq qız» dástanındaǵı frazeologiyalıq sinonimlerdiń qollanılıwı HА Гулжахан
Ўбекстон олимлари ва ӭшларнинг инновацион илмий-амалий тадкикотлари,
2021
8. Фразеологизмлер қурамында «ақ» ҳәм «қара» реӊ семантикасыныӊ
қолланылыўы КА Гулжахан Ilim ha’m ja’miyet. No ‘kis 1, 55-57
9. Қарақалпақ фольклорындағы мал шарўашылығы лексикасы А Гулжахан Эл
аралык Алтай элдери симпозиуму VIII. Абстракттар, 2019
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
417
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
10. Стилистическое использование соматических фразеологизмов в поэзии И.
Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова Вестник Челябинского
государственного университета, 15-19, 2018
11. Түркий тиллеринде фразеологизмлердиң изертлениўи.« А Гулжахан
Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб масалалари: ривожланиш
истиқболлари, 2018
12. Айназарова, Г., & Алламбергенова , Г. (2016). АДЪЕКТИВЛИК
ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕР
ҚУРАМЫНДА
КЕЛБЕТЛИКЛЕРДИҢ
ЖУМСАЛЫЎЫ
. ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 32(3),
131–133.
извлечено
от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/839
13.
Алламбергенова, Г. (2017). И.ЮСУПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДА
АДЪЕКТИВ ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕРДИҢ СТИЛЬЛИК ҚОЛЛАНЫЛЫЎЫ .
ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО
УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 35(2), 153–155. извлечено от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/1008
14. И. Юсупов шығармаларында фразеологизмлер менен психологиялық
халаттың берилиўи. Ilim ha’m ja’miyet А Гулжахан No’kis 1, 16-17, 2017
15.
Алламбергенова
,
Г.
(2016).
ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ
СӨЗ
ДИЗБЕКЛЕРИНДЕГИ
СИНОНИМИЯ
(И.Юсупов
шығармалары
мысалында). ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО
УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 33(4), 119–122. извлечено от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/905
16. Фразеологиялық сөз дизбеклериниң көркемлеў қураллары хызметинде
қолланылыўы А Гулжахан Актуальные вызовы современный науки. VI
Международная научная конференция, 2016
17. Юсупов асарларида синоним фразеологизмларнинг услубий қўлланилиши
АИ Гулжахан Ilm sarchashmalari. Urganch 6, 71-75
18. Фраземалардың узуал стильлик функцияларда қолланылыўы Мумтоз адабиёт
ва жамиятни маънавий янгилаш масалалари» А Гулжахан Халқаро илмий,
2017
19. Выражение психологических состояний посредством фразеологизмов в
произведениях И. Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова
Российская тюркология, 58-64, 2018
20.
Юсупов поэзиясында соматикалық фразеологизмлердиң стильлик
қолланыўы АИ Гулжахан Ilim ha’m ja’miyet. No’kis 4, 11-13
