Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
165
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
QARAQALPAQ JAŃILTPASHLARINDA ANAFORA HÁM
EPIFORALARDIŃ QOLLANILIW ÓZGESHELIKLERI
G.Allambergenova – QMU, Qaraqalpaq til bilimi kafedrası docenti,
Rawshan Xojaniyazova – Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, 1-kurs magistrantı
Annotaciya: Jańıltpashlar qaraqalpaq awızeki ádebiyatında óz ornına iye belgili
bir uyqasqa qurılģan kórkem sóz forması. Milliy folklorımiz ázelden qurģaq sózdi
xoshlamaģan. Hárbir sózge tereń máni berip, onı ilajı barınsha uyqasqa túsirip
otırģan. Naqıl-maqal jumbaqlarģa shekem belgili dárejede uyqas saqlanģan. Solar
qatarı jańıltpashlarda da bunday elementlerdiń bolıwı onı hám ádebiyattanıw, hám til
ilimi jaģınan teńdey izertlew kerek degen pikirlerdi payda etedi. Sol tiykarda dástan
tiliniń fonetikalıq ózgesheliklerine itibar qarata otırıp, ondaǵı anafora hám
epiforalardıń jumsalıw ózgesheliklerin alıp qaradıq.
Tayanısh sózler: lingvofolkloristika, jańıltpashlar, anafora, epifora, folklorlıq
dóretpeler.
Qaraqalpaq folklorında ayrıqsha bir orındı iyelewshi, balalar tárbiyasında oǵada
keń qollanılıwshı tiykarǵı dereklerden biri jańıltpashlar bolıp esaplanadı. Jańıltpashlar
balalar tárbiyasında úlken ról atqarıwınıń tiykarǵı sebebi, ol arqalı bala jaslayınan durıs
sóylewge úyrenedi. Sózlerdi aljastırmastan anıq hám tez aytıwǵa baǵdarlanadı. Degen
menen, ayırım jaǵdaylarda sóylew barısında shataslıqlar, aljasıqlar boladı. Mine
usınday jaǵdaylarda balalardıń tillik kemshiliklerin jónge salıw ushın jańıltpashlardan
ónimli paydalanıladı. [1:144-150]
Jańıltpashlardı tez aytıw barısında sózlerdi aljasıp aytıp jiberiw yamasa qáte aytıp
qoyıw jaǵdayları ushırasadı. Qayta-qayta jańıltpashlardı yadlap aytıp júriw tildiń
tazalıǵına óziniń paydasın tiygizedi. Sol ushında xalqımız balalrdıń tiliniń endi shıǵıp
kiyatırǵan waqtında durıs sóylewge úyretiw ushın jańıltpash ayttıratuǵı bolǵan.
Jańıltpashlar qaraqalpaq folklorınıń 100 tomlıǵınıń quramına kirgizlgen. 100
tomlıqtıń 88-100-tomlıǵı qaraqalpaq naqıl-maqalları, jańıltpashlar hám jumbaqlar
sıyaqlılarǵa arnalǵan. Olar óz gezeginde janrlıq ózgesheliklerine iye, olardıń basım
kópshiligi didaktikalıq mazmunda jazılǵan. Aqıl-násiyat etiwshi mazmunǵa iye bolıp
esaplanadı. Olarda mazmunı jaǵınan haywanatlarǵa arnap jazılǵan jańıltpashlar
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
166
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
quraydı. Óytkeni, olar balalar ushın arnalǵanlıǵı sebepli olardı ele de sol jańıltpashlardı
yadlawǵa qızıqtırıw ushın qollanıladı.
Jańıltpashlar balalar dúnyası ushın dóretilgen xalıq awızeki dóretpeleri bolıp
ol balalardı durıs sóylewge, tilin shınıqtırıwǵa, seslerdi durıs aytıwǵa úyretedi. Sózdi,
ondaǵı seslerdi aljaspay, jańılmay durıs hám tez aytıwdı jańıltpash dep ataymız.
Q.Maqsetov, Á.Tájimuratovtıń avtorlıǵında shıqqan «Qaraqalpaq folklorı»nda
jańıltpashlar óz aldına janr etip berilgen. Onnan soń «Qaraqalpaq jańıltpashları» degen
at penen toplam baspadan shıqtı. Bul toplamda qaraqalpaq jańıltpashlarınıń úlgileri
keltirilgen. Olardıń tárbiyalıq áhmiyeti, balalar tiliniń rawajlanıwına degen óziniń
tásiriniń qay dárejede ekenligi haqqında maǵlıwmatlar bar.
Jańıltpashlardı tez aytıw barısında sózlerdi aljasıp aytıp jiberiw yamasa qáte
aytıp qoyıw jaǵdayları ushırasadı. Qayta-qayta jańıltpashlardı yadlap aytıp júriw tildiń
tazalıǵına óziniń paydasın tiygizedi. Sol ushında xalqımız balalardıń tiliniń endi shıǵıp
kiyatırǵan waqtında durıs sóylewge úyretiw ushın jańıltpash ayttıratuǵın bolǵan.
Jańıltpashlar awızeki sóylew tiliniń ósiwine óziniń tásirin tiygizedi. Onda adamdı
jańılıstıratuǵın sózler oǵada kóp. Sózlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri, seslerdiń bir-biri
menen úylesip qollanılıwı jańıltpashlardıń kórkemliginiń asıwın támiyinleydi. Ásirese,
seslik tárepi menen birge sózlik quramı, yaǵnıy jańıltpash qatarlarında birdey sózlerdiń
qollanılıwı hár bir sózdiń balaǵa tez qonımlı bolıwın támiyinlew menen bir qatarda
onıń sózlerdi jańılspay aytıwdı úyreniwine óziniń járdemin tiygizedi.
Qosıq qatarlarında birdey sózlerdiń basında yáki aqırında qaytalanıwına qaray
anafora hám epifora degen túsiniklerdi ańlatadı. Poeziya yamasa proza tiliniń seslik
quramına, onıńtúrli-túrli qubılıwlarına
kórkem fonetika
delinedi. Dawıslı hám dawıssız
seslerdiń, pátli hám pátsiz buwınlardıń, tıńǵınıń (pauzanıń), intonaciyanıń, sózlik hám
seslik qaytalawlardıń tiyisli orınlarda qollanılıwı kórkem fonetikalıq qubılıslardan.
Kórkem teksttiń seslik dúzilisi kópshilik jaǵdaylarda seslik qaytalawlar arqalı
kórinedi. Seslik qaytalawlar súwretlenip atırǵan obyektti
(adam, waqıya, peyzaj h.t.b.)
yamasa ishki sezimlerdi kórkemlep beriwde úlken orın tutadı. Mısalı, qosıq
qatarlarınıńaqırındaǵı uyqaslar seslik qaytalawdıń bir túri. Seslik qaytalawdıń bunday
túrin ilimde
epifora
dep ataydı. Epiforalar qosıq tekstiniń qulaqqa jaǵımlılıǵın
kúsheytedi. Seslik qaytalawlar qosıq qatarlarınıń aqırında ǵana emes, al basında da
ushırasadı. Usınday seslik qaytalawlardı jańıltpashlarda da kóplep ushıratıwımız
múmkin. Mısalı:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
167
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Túyege shok
delinedi,
Eshkige shek
delinedi,
Iytke jit
delinedi,
Adamǵa ne
delinedi
? [2:445]
Joqarıda keltirilgen mısalda “delinedi” degen sóz jańıltpash qatarlarınıń
hámmesinde qollanılǵan. Bul sóz bir nárseni aytıw, bir nárseni ataw degen mánini
ańlatadı. Jańıltpash qatarlarında dál sonday haywanatlardı quwıw ushın aytılatuǵın
sózlerdiń izine dizbeklesip kelip qollanılıp tur.
Jáne de:
Tap-tap
tamızıq,
Tamalına
tamızıq,
Tapı-tapı,
tamızıq,
Tamalǵıǵa
tamızıq.
[2:448]
Keltirilgen mısaldaǵı “tamızıq” sózi barlıq qatarda teńdey qollanılǵan. Itibar
berip qarasańız, mısalda keltirilgen sózlerdiń hámmesi dawıssız “t” sesinen baslanıp
tur. Hám “tamızıq” sózi de usı sesten baslanadı. Ol ózinen aldın turǵan sózler menen
hám seslik hám mánilik jaqtan uyqasıp kelgen.
Shıp-shıp,
shımshıq,
Shıq-shıq,
shımshıq,
Shıpıldaydı
shımshıq,
Shıqıldaydı
shımshıq,
Shıqıl-shıqıl,
shımshıq.
[2:448]
Bul mısalda da dál sonday qubılıstı kóriwimiz múmkin. mısalda berilgen
sózlerdiń hámmesi dawıssız “sh” sesinen baslanǵan. Al, jańıltpash qatarlarındaǵı
birdey qaytalanıp kelgen “shımshıq” sózi quslar dúnyasına kiriwshi atamanı ańlatadı.
Atlıq sóz shaqabına juwap beredi.
Ata da
jaqsı,
Ana da
jaqsı,
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
168
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Túye de
jaqsı,
Bota da
jaqsı.
[2:445]
“jaqsı” sózi sın-sımbattı, sıpattı bildiriwshi kelbetlik sóz shaqabı bolıp
esaplanadı. Ol joqarıda keltirilgen mısalda dál sonday mánini ańlatıp tur. Bul sóz
jańıltpashtıń barlıq qatarında ónimli qollanılǵan.
Seslerdiń qosıq qatarlarınıń basında qaytalanıwın ilimiy tilde
anafora
yamasa
birgelkili baslanıw dep júritedi. Anafora qosıqtıń tásirsheńligin (emocionallıǵın)
támiyinlew ushın qollanılatuǵın kórkem usıl. Anafora sózlerdiń intonaciyasın
kúsheytiw menen birge ırǵaqqa da tásir jasaydı. [3] Mısalı:
Balta
zárúr me?
Balǵa
zárúr me?
Balta
da kerek.
Balǵa
da kerek. [2:444]
Mısal qatarlarında eki sóz yaǵnıy “balta” hám “balǵa” sózleri qollanılǵan. Bul
sózler kúndelikli turmısta qollanılatuǵın qural-jaraq mánisin ańlatadı.
Esiktiń aldında toǵız telegen arba,
Toǵız
telegen arbanıń basında
Toǵız
ala ǵarǵa,
Tomaǵalı
ala ǵarǵa ma?
Tomaǵasız
ala ǵarǵa ma?
Tomaǵalı
bolsa da tomaǵalamay ma?
Tomaǵasız
bolsa da tomaǵalay ma?
Tomaǵasız
bolsa, men tomaǵalamay,
Kim tomaǵalaydı? [2:437]
Bul mısal qatarlarında berilgen “tomaǵalı” hám “tomaǵasız”
sózleri
jańıltpashtıń
hár bir qatarınıń basında qollanılıp kelgen. Birde tomaǵalı dep berilgen bolsa,
ekinshisinde tomaǵasız dep qollanılǵan. Bunday ózgeshelikler
jańıltpashtı aytıp atırǵan
balanıń tiliniń durıs hám aljasıqsız tez sóylewine járdem beredi.
Ekinshi tárepinen
bolsa, jańıltpash aytıwshısın sózden aljastırıw ushın da qollanıladı. Birde bunday
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
169
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ózgeshelik qosıqtıń yáki qanday da bir lirikalıq shıǵarmanıń aqırında da qollanılıwı
múmkin.
Qırda qırq qırǵawıl,
Qırıq
qırǵawıldıń ishinde,
Qırıq
jıl qısır qalǵan,
Qıslay qırmandı qıslaǵan,
Qızıl, qıl quyrıqlı qırǵawıl. [2:437]
Mısaldaǵı qırıq sózi san mánisin ańlatadı. Ol qaraqalpaq til iliminiń morfologiya
tarawında úyreniletuǵın sanlıq sóz shaqabına mısal bola aladı. Sanlıq sóz shaqabı
matematikalıq birlikler esaplanǵan sanlardı bildiredi. Joqarıda jańıltpashtıń ekinshi
hám úshinshi qatarında birdey
qırıq
sóziniń qaytalanıwın anafora dep ataymız.
Juwmaq retinde sonı aytıw ótiw kerek, jańıltpash qatarlarınıń basında hám
aqırında birdey sózlerdiń qaytalanıwı onıń izinde keletuǵın sóz benen úylesiwi hám
balanı aljastırıw arqalı onıń pikirdi qalay qabıl etetuǵını, durıs aytıwdı qáliplestiriwge
xızmet etedi.
PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR
1.
Maqsetov Q., Tájimuratov Á. Qaraqalpaq folklorı. Nókis. 1979-jıl.Q144-150-
betler .
2.
Qaraqalpaq folklorı. 88-100-tomlar. Nókis. «Ilim». 2015-jıl.
3.
Убайдуллаев К. Ҳәзирги заман қарақалпақ тили. Фонетика. -Нөкис, 1965
4.
Қарақалпақ фольклорындағы мал шарўашылығы лексикасы А Гулжахан
Эл аралык Алтай элдери симпозиуму VIII. Абстракттар, 2019
5.
Стилистическое использование соматических фразеологизмов в поэзии И.
Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова Вестник Челябинского
государственного университета, 15-19, 2018
6.
Түркий тиллеринде фразеологизмлердиң изертлениўи.« А Гулжахан
Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб масалалари: ривожланиш
истиқболлари, 2018
7.
Айназарова, Г., & Алламбергенова , Г. (2016). АДЪЕКТИВЛИК
ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕР
ҚУРАМЫНДА
КЕЛБЕТЛИКЛЕРДИҢ
ЖУМСАЛЫЎЫ
. ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 32(3),
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
170
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
131–133.
извлечено
от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/839
8.
Алламбергенова, Г. (2017). И.ЮСУПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДА
АДЪЕКТИВ ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕРДИҢ СТИЛЬЛИК ҚОЛЛАНЫЛЫЎЫ .
ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО
УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 35(2), 153–155. извлечено от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/1008
9.
И. Юсупов шығармаларында фразеологизмлер менен психологиялық
халаттың берилиўи. Ilim ha’m ja’miyet А Гулжахан No’kis 1, 16-17, 2017
10.
Алламбергенова
,
Г.
(2016).
ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ
СӨЗ
ДИЗБЕКЛЕРИНДЕГИ
СИНОНИМИЯ
(И.Юсупов
шығармалары
мысалында). ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО
УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 33(4), 119–122. извлечено от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/905
11.
Фразеологиялық сөз дизбеклериниң көркемлеў қураллары хызметинде
қолланылыўы А Гулжахан Актуальные вызовы современный науки. VI
Международная научная конференция, 2016
12.
Юсупов асарларида синоним фразеологизмларнинг услубий қўлланилиши
АИ Гулжахан Ilm sarchashmalari. Urganch 6, 71-75
13.
Фраземалардың узуал стильлик функцияларда қолланылыўы Мумтоз
адабиёт ва жамиятни маънавий янгилаш масалалари» А Гулжахан Халқаро
илмий, 2017
14.
Выражение психологических состояний посредством фразеологизмов в
произведениях И. Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова
Российская тюркология, 58-64, 2018
15.
Юсупов поэзиясында соматикалық фразеологизмлердиң стильлик
қолланыўы АИ Гулжахан Ilim ha’m ja’miyet. No’kis 4, 11-13
Internet saytları
Ziyo.net
Google.uz
