Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
449
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
QARAQALPAQ JAŃILTPASHLARÍNDA ASSONANS HÁM
ALLITERACIYA QUBÍLÍSÍ
G.Allambergenova – QMU, Qaraqalpaq til bilimi kafedrası docenti,
Jumaǵalieva Sándigúl – Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, 1-kurs
magistrantı
Jańıltpashlar qaraqalpaq awızeki ádebiyatında óz ornına iye belgili bir uyqasqa
qurılǵan kórkem sóz forması. Milliy folklorımız ázelden qurǵaq sózdi xoshlamaǵan.
Hárbir sózge tereń máni berip, onı ilajı barınsha uyqasqa túsirip otırǵan. Naqıl-maqal,
jumbaqlarǵa shekem belgili dárejede uyqas saqlanǵan. Solar qatarı jańıltpashlarda da
bunday elementlerdiń bolıwı onı hám ádebiyattanıw, hám til ilimi jaǵınan teńdey
izertlew kerek degen pikirlerdi payda etedi.
Qaraqalpaq til iliminde jańıltpashlar hám olardıń lingvistikalıq analizin islep
shıǵıw aktual temalardan esaplanadı. Bul ádebiy janr ádebiyatshı qánigeler tárepinen
birqansha dárejede izertengen bolsa da, tillik aspektten tallaw ushın ele bay
materiallarǵa iye. Jańıltpashlar tiykarınan awızeki folklorlıq janr bolıp, zaman hám
texnikanıń rawajlanıwı menen búgin onıń avtorlıq jazba kórinisleri de payda bolmaqta.
“Jańıltpashlardıń kelip shıǵıwı áyyemgi dáwirlerge barıp taqaladı. Bul janr
úlgileri dáslebinde úlkenler tárepinen balalardıń shıǵarılıp, atqarılıp, sońınan ata-
babalarımız tárepinen balalardıń durıs sóylep úyreniwi ushın paydalanılıp kelgen
folklordaǵı eń eski janrlardıń biri bolıp tabıladı” [2;74] Jańıltpashlarda tiykarınan
alliteraciya hám assonans qubılısı kóp ushırasadı. Onıń basqa folklorlıq janrlardan
parqı da sonda.
Assonans - [fr. assonans - únleslik] - birdey yamasa jaqın dawıslılardıń
tákirarlanıwı nátiyjesinde payda bolatuǵın únleslik. [1;19] Birdey seslerdiń qaytalanıp
keliwi nátiyjesinde balanıń sóylew qábiletin arttırıwǵa unamlı tásirin tiygizedi.
Máselen:
Altaq-taltaq, altı arba jantaq,
Altı arba jantaqqa jekkenim,
Tarǵıl ala, taypaq bas, aq bókse baspaq,
Aq bókse baspaq. (3;437)
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
450
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Bul jerde tiykarınan juwan dawıslı “a” sesin aytıwdaǵı qábiletlilik rawajlanadı.
Juwan dawıslı sesler balanıń dawıs tembriniń iri bolıp qáliplesiwine xızmet etedi.
“A”nıń “á”den parqı barın bala ele oqıw, jazıwdı bilmey turıp-aq túsine baslaydı.
Ala ǵarbız, qara ǵarbız,
Ala ǵarbızdı aldın jarǵız,
Qara ǵarbızdı keyin qalǵız (3;452)
“A”ǵa jáne de kóplegen mısallar keltiriwge boladı. Sebebi bul hárip derlik
barlıq tillerdiń quramında bar hám ol sol tillerdiń álipbesin baslap beredi. Biraq onıń
aytılıwı, transkripciyasında ózine tán ózgeshelikler ushırasadı.
Almanı Alma alǵan ba?
Ala almay bos qalǵan ba?
Shaqasınan úzip alǵan ba,
Úzilgendi terip alǵan ba? (3;443)
Jińishke dawıslı “e” sesiniń assonans qubılısına ushırawın kóreyik. Jańıltpashlarda
assonans ta, alliteraciya da aralas usılda kele beriwi múmkin. Alliteraciya - [lat. ad -
aldınģı, dáslepki + litera- hárip] - hárip qaytalaw. Dawıssız seslerdiń jiyi-jiyi
qaytalanıp keliwi. [1;10]
Erkek kisige kelep keleplettirmegey,
Kelep keleplettirse de, kóp keleplettirmegey (3;438-bet)
Bunda “e” jińishke dawıslısı hám “k” únsiz dawıssızınıń qaytalanıwın kóremiz.
Sonday-aq, kishkene balalardıń, hátteki, geybir óspirimlerdiń de aytıwǵa eń kóp
qıynalatuǵın sesi “r”dıń da tákirar keliwin ushıratamız.
Mári qoydı,
May qartaytar ma,
Maw qartaytar ma,
Márilik qartaytar ma,
Máremik qartaytar ma? (3;441)
Joqarıdaǵı jańıltpashta únli, sonor dawıssız esaplanǵan “m”nıń hám únli,
dirildewik ses “r”diń qaytalanıwınan jasalǵan sózlerdi kóremiz. Jáne keyingi tórt
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
451
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
qatarda da “ma” soraw janapayınıń beriliwi balanı házirjuwaplılıqqa, sheshenlikke
tárbiyalaydı, balanıń kommunakativlik qábiletin bekkemleydi.
Tóbesi tóbel, tórt bórik,
Tórtewi de kók bórik.
Bir túyem bar edi,
Buydalayın dep edim,
Buydalay almadım. (3;439)
Bunda da eki qubılıstıń bir mısalda teńdey keliwin kóremiz. “T”, “k” únsizi hám “b”,
“y” únlisinen alliteraciyanıń, “ó” hám “e” jińishke dawıslısınan assonanstıń payda
bolǵanın kóremiz.
Jańıltpashlardıń tiykarǵı atqaratuǵın xızmeti balanıń tiliniń durıs sóylewine
kómeklesiw. Shańaraqta balaǵa degen dıqqat-itibardıń bolmawı, onıń menen tez-tez
sáwbetlespew, balanıń pikirlerin inabatqa almaw onda logopediyalıq nuqsandı keltirip
shıǵarıwı múmkin. Hátte, jası úlken adamlarda da seslerdi tolıq ayta almaw jaǵdayları
ushırasadı. Biz, maman logopedler menen sáwbetleskenimizde olar lingvistikalıq hám
ádebiy jaqtan ózlerine járdem kerek ekenin aytadı. Óytkeni, balalar tiline yadlawı ushın
qolay bolǵan jańasha, búgingi zaman talabınan kelip shıqqan halda jaratılǵan
jańıltpashlarǵa kóbirek zárúrlikler bar. Til iliminde bolsa qánigeler sol sestiń qurılısın,
formasın anıqlawǵa, sózdegi, buwındaǵı atqaratuǵın xızmetine keń túsinik beriwi tiyis
deydi. Ulıwma, bul úsh tarawdıń jetik qánigeleri jámlesip, bir qollanba tayarlaw
zárúrligi kún tártibinde tur. Digirmandı dir-dir aylandırıp, Digirlettirgishpen, Juwan
aǵashtı jonıp-jonıp, Jińirtkergishpen (3;442); Shúkirbay shıqqa shomılǵan shópke,
Sharlanǵan shalǵısın shıq etkizdi (3;455); Sur ingen súringen be? Súringen sur ingen
be?
(3;455); Shójelerim shóplesin be? Shóplesin de, shóp jesin be? Shóp jemese, ket
desin be? (3;456)
Joqarıda berilgen mısallarda “d” ,“r” “j”, sh, “s” sesinen jasalǵan alliteraciya
hám “ó”, “e” sesinen jasalǵan assonanslardı kóremiz.
Haqıyqatında da, balalar folklorında jańıltpashlardıń atqaratuǵın xızmeti oǵada
úlken hám biz onı balalar folklorında eń rawajlanǵan janrlarınıń biri desek boladı.
Jańıltpash janrınıń wazıypası balanı durıs sóylewge úyretiw. Jańıltpashtı aytıp, balalar
bul janr arqalı oyın shólkemlestirip te otıradı. «Kim durıs sóylew» onıń baslı kriteriyi.
Jańıltpashtı qaraqalpaq balalar folklorının barlıq tariyxıy dáwirinde jasap, jámiyette
paydalanıp otırǵan hám eski, hám janr sıpatında qarawga boladı[2;75]. Bir qaraǵanda
ápiwayıday bolıp kóringeni menen, onı atqarıwdıń atqarıwshılar arasında óz
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
452
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
qaǵıydaları bar. Jańıltpash bir aytqanda kemi úsh márte, sonıń menen birge qátesiz
aytılıwı kerek. Sol talaptı orınlaǵanlar ǵana jańıltpash aytıwdıń sheberleri sanalǵan.
Qaraqalpaq xalqında jańıltpashlar tek ǵana balanıń tiliniń durıs shıǵıwı ushın
ǵana xızmet etip qoymay, onıń oy órisiniń keńeyiwine de tásirin tiygizedi. Jas áwladtı
watansúyiwshilikke, adamgershilikke, batırlıqqa tárbiyalaydı. Sonlıqtan xalıq
pedagogikasınıń tómengi buwınlarında jańıltpashlarǵa bárqulla talap joqarı bolǵan.
Ata-babalarımız áyyem zamanlardan baslap-aq óz urpaǵınıń dawamshısı
bolǵan perzentleriniń keleshegine úlken úmit artıp, olardıń tiliniń múltiksiz bolıwı,
elsúyer azamat bolıp kámalǵa keliwi ushın joqarıdaǵıday jańıltpashlardı dóretip
otırǵan. Endi olardı analizlew, mazmun-mánisin shaǵıwǵa kómeklesiw til ilimi ushın
jaqsı derek bola aladı. Juwmaqlap aytqanda, jańıltpashlardı til ilimi kózqarasınan
izertlew arqalı ana tilimizdiń ele de rawajlanıwına az da bolsa úlesimizdi qosqan
bolamız.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1. Seydullaeva D. Til bilimi terminleriniń túsindirme sózligi. (N., 2018) 19-bet.
2. Қалендерова А. "Ҳәзирги дәўир қарақалпақ фолклоры: жанр еволюциясы"
(монография) Нөкис. 2024. 74-bet.
3.Қарақалпақ фольклоры. Көп томлық. Нөкис. Илим. 2015.
4. «Qırq qız» dástanındaǵı frazeologiyalıq sinonimlerdiń qollanılıwı HА Гулжахан
Ўбекстон олимлари ва ӭшларнинг инновацион илмий-амалий тадкикотлари,
2021
5. Фразеологизмлер қурамында «ақ» ҳәм «қара» реӊ семантикасыныӊ қолланылыўы
КА Гулжахан Ilim ha’m ja’miyet. No ‘kis 1, 55-57
6. Қарақалпақ фольклорындағы мал шарўашылығы лексикасы А Гулжахан Эл аралык
Алтай элдери симпозиуму VIII. Абстракттар, 2019
7. Стилистическое использование соматических фразеологизмов в поэзии И.
Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова Вестник Челябинского
государственного университета, 15-19, 2018
8. Түркий тиллеринде фразеологизмлердиң изертлениўи.« А Гулжахан Ижтимоий-
гуманитар фанларнинг долзарб масалалари: ривожланиш истиқболлари, 2018
9.
Айназарова, Г., & Алламбергенова , Г. (2016). АДЪЕКТИВЛИК
ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕР ҚУРАМЫНДА КЕЛБЕТЛИКЛЕРДИҢ ЖУМСАЛЫЎЫ
. ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО
УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 32(3), 131–133. извлечено от
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
453
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
10. Алламбергенова, Г. (2017). И.ЮСУПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДА АДЪЕКТИВ
ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕРДИҢ СТИЛЬЛИК ҚОЛЛАНЫЛЫЎЫ . ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ
БЕРДАХА,
35(2),
153–155.
извлечено
от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/1008
11. И. Юсупов шығармаларында фразеологизмлер менен психологиялық халаттың
берилиўи. Ilim ha’m ja’miyet А Гулжахан No’kis 1, 16-17, 2017
12. Алламбергенова , Г. (2016). ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗ ДИЗБЕКЛЕРИНДЕГИ
СИНОНИМИЯ
(И.Юсупов
шығармалары
мысалында).
ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ
БЕРДАХА,
33(4),
119–122.
извлечено
от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/905
13. Фразеологиялық сөз дизбеклериниң көркемлеў қураллары хызметинде
қолланылыўы А Гулжахан Актуальные вызовы современный науки. VI
Международная научная конференция, 2016
14. Юсупов асарларида синоним фразеологизмларнинг услубий қўлланилиши АИ
Гулжахан Ilm sarchashmalari. Urganch 6, 71-75
15. Фраземалардың узуал стильлик функцияларда қолланылыўы Мумтоз адабиёт ва
жамиятни маънавий янгилаш масалалари» А Гулжахан Халқаро илмий, 2017
16. Выражение психологических состояний посредством фразеологизмов в
произведениях И. Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова Российская
тюркология, 58-64, 2018
17. Юсупов поэзиясында соматикалық фразеологизмлердиң стильлик қолланыўы АИ
Гулжахан Ilim ha’m ja’miyet. No’kis 4, 11-13
