Художественное событие, переходящее от романа за романом

inLibrary
Google Scholar
Журнал:
Выпуск:
CC BY f
97-101
0

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.
Поделиться
Маманова, Д. (2024). Художественное событие, переходящее от романа за романом. in Library, 2(2), 97–101. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/archive/article/view/33676
Дилноза Маманова, Самаркандский государственный университет
Ассистент
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

В статье сравнивается художественно-историческое соотношение истинности пентологии «Таназзул» в романах «Минувшие дни» Садихона Мавлавихона, сына Эшонджанова, и «Скорпион с алтаря» Абдуллы Кадири. Образы и события, переходившие из одного произведения в другое, анализировались на основе взаимных фактов. Творческий замысел сценаристов хорошо продуман. В результате такой период был пройден и сделан вывод, что автор «Таназзула» достиг своей творческой цели, написав произведение в русле творчества Кадири.

Похожие статьи


background image

Page | 97

“O‘zbek Adabiyotshunosligining Dolzarb Muammolari”
(Abdulla Qodiriy tavalludining 130 yilligiga bag‘ishlanadi)

Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman

uz

Andijon Davlat Universtiteti

www.adu.uz

30-APREL

2024-YIL

orasida o‘quvchilarga o‘z tilida xitob qilib

,

so‘z qo‘shishini “juda katta aybdur”

deydi. Bu usul r

oman yozish uslubiga zid ekanligini aytib o‘tar ekan, 8

-, 14-, 19-,

21-, 26-

sahifalardagi sakta so‘zlardan yigirma yerda qayd etganligini aytib,

o‘rinsiz tushgan saktalarga izoh berib o‘tadi. Bizningcha ham, bu kamchiliklar
o‘rinli edi. Anvar obraziga to‘xtalar ekan, “olim, shoir, axloqli, vijdonli, tarbiyali,
mafkurachi, jasur” bir kishi Solih Mah

d

um kabi “riyochi, munofiq, vijdonsiz, xasis,

ahmoq” bir kishining tarbiyasidan yetishishi ham g‘ayritabiiy jihat sifatida
baholanib, “tikondin gul, aridin bol chiqqan”

deya tavsiflanadi. Bunday

yondashuvlarda adabiyotshunos Miyon Buzrukning sinchkov tadqiqotchi ekaniga

guvoh bo‘lamiz. Bulardan xulosa qilish mumkinki, Miyon Buzruk

asardagi ayrim

kamchiliklarni

o‘rinli tahlil qilgan. Lekin shunday kamchiliklar bo‘lishiga qaramay,

jadid adabiyoti o‘sha davr uchun muhim hodisa bo‘ldiki, bunda har bir jadid
ijodkorning o‘z salmoqli o‘rni bor edi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Назаров Б., Расулов А.,

Аҳмедова

Ш., Қаҳрамонов

Қ. Ўзбек адабий

танқиди тарихи.

Тошкент:

Тафаккур қаноти, 2012. –

Б.41

.

2.

Бахтин М. Эпос ва роман. Рус тилидан М.Олимов таржимаси

//Филология масалалари. –

2005, -

3№. –

Б. 222.

3.

Каримов Б. Ўзбек адабий танқиди.–

Тошкент: Турон

-

Иқбол, 2011. –

Б.

12-26.

4.Quronov D. Roman haqida ayrim mulohazalar // Mutolaa va idrok mashqlari.

Toshkent: Akademnashr, 2013.

B. 176.

5.Назаров Б., Расулов А.,

Аҳмедова

Ш., Қаҳрамонов

Қ. Ўзбек адабий

танқиди тарихи.

Тошкент:

Тафаккур қаноти, 2012. –

Б.41

.

ROMANDAN ROMANGA KO‘CHGAN BADIIYAT

AN ARTISTIC EVENT THAT HAS MOVED FROM NOVEL TO NOVEL

Dilnoza Mamanova Uktamovna

19

Annotatsiya:

Ushbu maqolda Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar,”

“Mehrobdan chayon” romanlari va Sa’dixon Mavlavixon o‘g‘li Eshonjonovning
“Tanazzul” pentologiyasi badiiy va tarixiy haqiqat mutanosibligi qiyosiy tahlil
qilingan. Asarlardan asarga ko‘chgan obrazlar, voqealar o‘zaro faktlarga asoslanib

tahlil qilingan. Yozuvchilar asarlari davri jihatida ham tugal fikrga kelingan.

19

Samarqand davlat tibbiyot universiteti “O‘zbek tili va adabiyoti, rus tili bilan” kafedrasi assistenti

dilnozamamanova16@gamil.com



background image

Page | 98

“O‘zbek Adabiyotshunosligining Dolzarb Muammolari”
(Abdulla Qodiriy tavalludining 130 yilligiga bag‘ishlanadi)

Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman

uz

Andijon Davlat Universtiteti

www.adu.uz

30-APREL

2024-YIL

Natijada bir davr yoritilgani va “Tanazzul” yozuvchisi Qodiriy asarlariga muvofiq
holatda asar yozib o‘z ijodiy maqsadiga erishgan degan xulosaga kelingan.

Kalit so‘z:

roman, pentologiya, obrazlararo o‘xshashlik, yozuvchi g‘oyasi,

tarixiy obraz, to‘qima obraz, fakt, mutanosiblik, tarix.

Annatation

: This article compares the artistic-historical truth ratio of

"Tanazzul" pentology in the novels "Bygone days" by Sa'dikhon Mavlavikhon’s son

Eshonjanov and "The scrpion from the altar" by Abdulla Qadiri. Images and events
that passed from one work to another were analyzed on the basis of mutual facts.
The creative idea of the writers is well thought out. As a result, such a period was
covered, and it was concluded that the author of "Tanazzul" achieved his creative
goal by writing a work in line with Qadiri's work.

Key words:

novel, pentalogy, similarity between images, writer's idea,

historical image, textile image, fact, proportion, history.

O‘tmish, hozir va kelajak bir

-

biri bilan uchrashmasdan o‘zaro davom etar

ekan, qanchadan qancha haqiqatni, qanchadan qancha yolg‘onni va shular negizida

necha-

necha insonlarni ko‘rmoqda va unutmoqda. Adabiyot nuqtayi nazaridan

qarasak, har bir davrda o‘z ijodi bilan odamlar diqqatini tortadigan yozuvchi

-yu

shoirlar yetishib chiqqan va bu silsila yana ham quloch yozib davom etmoqda.

Shunday adabiyotga o‘z asarlari bilan muhr qo‘ygan ijodkorlardan biri Abdulla
Qodiriydir. Uning “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari tarixda va

hozir ham adabiyotimizning eng sara asarlari orasidan yuqori darajalarni egallab

kelmoqda. Asarlar yozuvchi g‘oyasi, ideali bilan birgalikda Qo‘qon xonligi voqea

hodisalarini va obrazlar orqali siyosiy munosabatlar tasvirlangan ekan, har bir

ijodiy asarga e’tibor bersak, albatta, obrazlar hayoti jamiyat hayotiga bog‘liqligini
ko‘rishimiz mumkin. Chunki jamiyat odamsiz, odam esa jamiyatsiz bir butun bo‘la

olmaydi. Qodiriy romanlarida ham yetakchi qahramonlar Otabek, Yusufbek hoji,
Mirzakarim qutidor, Anvar, Sultonali, Solih maxdum kabi obrazlar vositasida

siyosiy jarayon va yozuvchining o‘z g‘oyasi ham kiritilgan. Ya’ni yozuvchi asar
yozilgan davrga munosabatini ko‘pchilik uchun to‘g‘ri keladigan va to‘g‘ri

kelmaydigan tomonlarini asarda obrazlar tilidan tasvirlaydi. Asar yozishdan

maqsad ham jamiyatda bo‘layotgan voqealarga ommaning munosabatini o‘rganib,

shu holatlarni obrazlarga yuklab ular orqali xalqga yetkazish ularga turki

berishdan iboratdir. Qodiriy asarlarida ham buni yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Shuningdek zamonaviy adabiyotimizda yaqin yillar ichida Sa’dixon Mavlavixon
o‘g‘li tomonidan tarixiy mavzudagi “Tanazzul” pentologiyasi yaratildi. Ushbu
roman ham Qo‘qon tarixi va asosan Xudoyorxon davri voqealarini o‘z ichiga olgan.

Shu nuqtayi nazardan birinchidan, asar Qodiriy romanlarini davomidek tuyiladi.

Ikkinchidan, yozuvchi asar yozishdan oldin turli tarixiy ma’lumotlar bilan


background image

Page | 99

“O‘zbek Adabiyotshunosligining Dolzarb Muammolari”
(Abdulla Qodiriy tavalludining 130 yilligiga bag‘ishlanadi)

Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman

uz

Andijon Davlat Universtiteti

www.adu.uz

30-APREL

2024-YIL

tanishgan holatda, bu davr yoritilgan badiiy asarlarni, ayniqsa Qodiriy asarlarini

puxta o‘rganganligi asar obrazlari va voqea

-hodisalar rivojida sezilib turadi.

Uchinchidan, romandan romanga ko‘chgan ba’zi jarayonlar bilan tanishib yozuvchi
mahoratini baholash mumkin. “Tanazzul” romanida Qodiriy asarlaridagi ba’zi
obrazlar uchraydi: Yusufbek hoji, Normuhammad qo‘shbegi, Muhammad Rajab

poygachi va boshqalar.

Juda ham diqqatimizni tortgan bir o‘rin pentologiya voqealari jarayonida

Sheralixonning o‘g‘illaridan biri Mallaxon Xudoyorxon tomonidan Toshkent hokimi
etib tayinlangandan keyin beklar bilan yig‘ilish bo‘ladi va unda beklar orasidagi

suhbatda

-

Kattalarning ichida qo‘shningiz ko‘rinmaydi.

- Kimni aytayapsiz?

- Yusufbek hojinida.
- Ha-

a... Hojibobomi? Kelinlari ko‘z yorib, qazo qilgandan bu yog‘iga o’rdaga qadam

bosmay qo‘ydilar.”

degan gap keltiriladi. Bu esa “O‘tkan kunlar”da Kumushga

ishoradir u ham xuddi shunday tug‘ruqdan keyin kundoshi Zaynab tayyorlagan
zahar qo‘shilgan atalani yeb zaharlanib vafot etadi. “Tanazzul” yozuvchisi Qodiriy
romanlaridan ilhomlangan holatda badiiy to‘qimani ham haqiqatga mutanosib

ifoda etgan va bu tahsinga sazovordir. Shundan kelib chiqib, tarixni yaratishda

yozuvchining ilmiy, ijodiy salohiyati asarning haqqoniyligini, badiiyatini ta’minlay

degan munosabat bildira olamiz.

Qodiriy Toshkentda yashaganligi va asarni ham shu joyda yozgani sabab u

yerdagi voqealar tarixini yaxshi biladi. Otabek obrazi orqali ham xalqni

uyg‘otishga, fikr mulohaza qilishga, ilm egallab mustaqil qadam qo‘yishga dav’at
etadi. Marg‘ilonga kelganda ilk mehmondorchilik suhbatlaridan birida O‘rus
shaharlarida bo‘lganini, u yerdagi ijtimoiy

-siyosiy holat haqida

“Men o‘rusning

idora ishlarini ko‘rib o‘z idoramizning xuddi bir o‘yinchoq bo‘lganini iqror etishga
majbur bo‘ldim… Bizning idoramiz bu kungi tartibsizligi bilan ketabersa,
holimizning nima bo‘lishiga aqlim yetmay qoldi.”

degan fikrlar keltiriladi.

“Tanazzul” romanida to‘qima Saidbek va Qilich obrazlarida ham Otabek yo‘lidan
ketish kuzatiladi. Xudoyorxon ularni Rossiyaga o‘qishga –

ilm maqsadida yuboradi.

Dastlab imperator farmoniga asosan, “Naplyuev nomidagi kredit korpusi”da keyin
Qozonda tahsil oladi. Olti yil mobaynida rus, ingliz, arab tilida ravon so‘zlashni,
harbiy sohani: jang qilish taktikalarini o‘rganib, ijtimoiy

-iqtisodiy, siyosiy jihatdan

yetuk bo‘lib qaytishadi. Buni ayniqsa, Saidbek misolida romanda ochib berilgan.
Xudoyorxon u bilan maslahatlashar, boshqa davlatlarda bo‘layotgan ishlarni
batafsil so‘rab o‘rganar edi. Bu obraz orqali yangiliklar olib kiriladi: askarlarning
kiyimlari bir xilda bo‘lishi, saf bo‘lgan holda yurish, jang qilish texnikasi, elchilik
aloqalari va shu kabi xonlikda yo‘q chet el nafasi kiritiladi:


background image

Page | 100

“O‘zbek Adabiyotshunosligining Dolzarb Muammolari”
(Abdulla Qodiriy tavalludining 130 yilligiga bag‘ishlanadi)

Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman

uz

Andijon Davlat Universtiteti

www.adu.uz

30-APREL

2024-YIL

“ –

Uch yuz-

to‘rt yuz nafar navkarlarni ularda rota deyishadi, ana shu navkarlar bir

tekisda saf tortib podsho, vazirlar turgan maydondan gursillab o‘tsa, parad deyiladi.

-

…Besh

-

o‘nta ayg‘oqchi faqat bizda, xon hazratlari, ularda minglab ayg‘oqchilar bor.

O‘rislar mirshablardan ko‘ra ayg‘oqchilardan ko‘proq qo‘rqishadi.

…O‘rislar g ‘arb tomonda o‘ndan ortiq mamlakatni o‘ziga tobe qilib olgan, hatto, bir

-

ikkisini podsholigini yo‘q qilib, o‘zini o‘risidan bek tayinlab qo‘ydi. Ularda viloyat
bekligini “gubernator” deb atashadi. O’rislar o’ta bosqinchi xalq. Bizning
mamlakatimizga ham ko’z tikyapdi shekilli.”

Bu orqali ikki asarda ham

yozuvchining maqsadi orqada qolishlikni oldini olish, rivojlangan davlatlardan

o‘rnak olgan holda ish ko‘rmaslik oqibati ham mustamlaka bo‘lishimizga asosiy
sabab bo‘lganishiga ishora qilingan.

Yana bir o‘rinda Otabek tilidan

“Shamayda ekanman, qanotim bo‘lsa Vatanga

uchsam, to‘ppa

-

to‘g‘ri xon o‘rdasiga tushsam

-

da, o‘risning hukumat qonunlarini

birma-bir arz qilsam, xon ham arzimni tinglasa-

da, barcha elga yorlig‘ yozib

o‘risning idora tartibini dasturilamal etishka buyursa, men ham bir oy ichida o‘z
elimni o‘risniki bilan bir qatorda ko‘rsam.”

degan fikr keltiriladi. Buni yozuvchi

Sa’dixon Mavlavixon o‘g‘li “Tanazzul” asarida davom ettirib barchasini Saidbek

obrazi orqali uddaladi. Lekin, yangi havo nafasini olib kirdi-yu, oxirigacha yeta
olmadi. Tarixiy haqiqatga xoslik unga zamin yaratmadi.

Shuningdek “Mehrobdan chayon” romani bilan ham aloqador jihatlar talaygina.

Tarixiy asarlarda bo‘lgani kabi yozishmalar –

xat tasviri ikki asarda ham bo‘lib,

“Mehrobdan chayon” romanida quyidagicha xon nomidan keltiriladi: “Anvarga xon
tomonidan quyidagi yorliq e’lon qilindi.

“Ba ismi subhanollohu. Amrullohi farizatun

va amruna vojib. Bizkim, Farg‘ona mamlakatining xoqoni sulton ibni sulton a’ni
Sayid Xudoyorxon so’zimiz: Julusi solisamizning uchunchi sanasi mutobiqi 1287

-nchi

hijriya mohi safarning 25-

nchisi ushbu yorlig’imizni berdik xo‘qandlik mulla mirzo

Anvarg‘akim, mazkur mulla mirzo Anvar ibnni Salimboy sha’ri sharif uzra ustivor
sadri munshiylik umuri vazoyifalarimizni kama yanbag’i ado qilg‘ay deb

.” –

kabi

keltiriladi va “Tanazzul” da;

“Huvallaziy arsalara rasullahu bil xudo

Bizkim, Farg‘ona mamlakatining xoqoni sulton ibn Sulton Bahodir Sayyid

Shohmurodxon ibn Sarimsoqbek so‘zimiz:…”

kabi keltirilishi bir-

biriga o‘xshashligi

ko‘rishimiz mumkin.

“Tanazzul”da yana bir Muhammad Rajab munshiy obrazi xonning hujjat ishlari

bilan shug‘ullanuvchi kishisi bo‘lib, farmon, buyruq, xat, yorlig‘, e’lonlar bilan
shug‘ullanadi. Bu obraz xuddi shu tarzda “Mehrobdan chayon”da Anvarning
yoshlikddgi do‘sti, kasallik tufayli vafot etgan Nasimning otasi Muhammad Rajab
poygachi obrazi bilan o‘xshashdir.

“Nasimning otasi Qo‘qonningg‘ina emas, butun


background image

Page | 101

“O‘zbek Adabiyotshunosligining Dolzarb Muammolari”
(Abdulla Qodiriy tavalludining 130 yilligiga bag‘ishlanadi)

Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman

uz

Andijon Davlat Universtiteti

www.adu.uz

30-APREL

2024-YIL

xonliqning tanilg‘an kishilaridan va bu ikki bolaning sinfiy ayirmaliqlari yer bilan
ko‘kcha, lekin yosh do‘stlar buning farqiga yetmaslar, Nasim “xonning
mirzaboshisining o‘g‘liman” beb havolanmag‘anidek, Anvar ham “Salim
bo‘yoqchining yetimi, Solih Mahdumning asrandisiman.”

deb andisha qilmas edi.

Demak, romanlar o‘zaro bir biriga mutanosib holatda tarixiy haqiqat va badiiy

to‘qima jihatidan mutanosib yozilgan bo‘lib quyidagicha xulosa qilishimiz mumkin.

Birinchidan, yozuvchi mavzu va davr o‘z ifodasini topgan badiiy asarlar bilan
mukammal tanishgan, Qodiriy “O‘tkan kunlar” va “Mehrobdan chayon” romanlari

bilan pentologiya orasida mutanosiblik mavjud. Ikkinchidan romanlararo ham

tarixiy ham to‘qima obrazlar jihatidan uyg‘unlik mavjud bo‘lib, makon

-zamon,

voqealar, harbiy voqealar romanlarda bir-

biriga bog‘liqdir. Uchinchidan,

“Tanazzul” Qodiriy romanlarining mantiqiy davomi bo’lib, yozuvchi undan
ilhomlangan va o‘z asari uchun materilalarni puxta o‘rgangan holda “Tanazzul”
romaniga qo‘l urgan va o‘zining ijodiy rejasini amalga oshirib uning uddasidan

chiqqan.

Foydalanilgan adabiyotlar.

1. Abdulla Qodiriy. O’tkan kunlar. –

Toshkent: Navro’z 2019. 21

-26-betlar.

2. Abdulla Qodiriy. Mehrobdan chayon.

Toshkent: Yangi nashr 2019. 67-115-

betlar.

3. Sa’dixon Mavlavixon o’g’li. Tanazzul. 1

-kitob.

Toshkent: O’qituvchi 2019. 87

-

bet.

4. Sa’dixon Mavlavixon o’g’li. Tanazzul. 2

-kitob.

Toshkent: O’qituvchi 2020. 65

-

bet.

5. Sa’dixon Mavlavixon o’g’li. Tanazzul. 3

-kitob.

Toshkent: O’qituvchi 2019. 217

-

bet.
6.

Mamanova, D. (2024). ARTISTIC PARALLELISM IN THE NOVELS “DECLINE” AND

“THE SCORPION FROM THE ALTAR”.

Analysis of world scientific views International

Scientific Journal

,

2

(1), 249-254.

7. Mamanova, D. (2024). “TANAZZUL” ROMANIDA MUSULMONQUL MINGBOSHI

OBRAZINING TAVSIFI.

Interpretation and researches

, (4 (26)).

Библиографические ссылки

Abdulla Qodiriy. O’tkan kunlar. – Toshkent: Navro’z 2019. 21-26-betlar.

Abdulla Qodiriy. Mehrobdan chayon. – Toshkent: Yangi nashr 2019. 67-115-betlar.

Sa’dixon Mavlavixon o’g’li. Tanazzul. 1-kitob. – Toshkent: O’qituvchi 2019. 87-bet.

Sa’dixon Mavlavixon o’g’li. Tanazzul. 2-kitob. – Toshkent: O’qituvchi 2020. 65-bet.

Sa’dixon Mavlavixon o’g’li. Tanazzul. 3-kitob. – Toshkent: O’qituvchi 2019. 217-bet.

Mamanova, D. (2024). ARTISTIC PARALLELISM IN THE NOVELS “DECLINE” AND “THE SCORPION FROM THE ALTAR”. Analysis of world scientific views International Scientific Journal, 2(1), 249-254.

Mamanova, D. (2024). “TANAZZUL” ROMANIDA MUSULMONQUL MINGBOSHI OBRAZINING TAVSIFI. Interpretation and researches, (4 (26)).

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов