CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
35
ПРОФИЛАКТИКА ИНСПЕКТОРЛАРИНИНГ ФИРИБГАРЛИК
ЖИНОЯТЛАРИ ПРОФИЛАКТИКАСИНИНГ ТАШКИЛИЙ-
ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАРИ
Нарзиев Шахзодбек Зойирович
ИИВ Академияси “ҳуқуқбузарликлар профилактикаси фаолияти”
кафедраси ўқитувчиси,
Жўраев Санжарбек Жахонгир ўғли
ИИВ Академияси 3-ўқув курси 318-гуруҳ курсанти,
https://doi.org/10.5281/zenodo.14227695
Аннотация:
Мазкур мақолада, фирибгарлик жиноятлари ва
уларнинг профилактикасини таъминлашга доир ҳуқуқий асослар
ўрганилган. Шунингдек, фирибгарликнинг турли шакллари, унинг
профилактикасига қаратилган тадбирлар, жиноий жавобгарлик ва унинг
самарадорлигини ошириш йўллари таҳлил қилинган.
Калит сўзлар:
Фирибгарлик, жиноят, ҳуқуқбузарлик, профилактика,
чора-тадбир.
Фирибгарлик жиноятлари жамиятда кенг тарқалган ва жиддий
иқтисодий, молиявий ҳамда ижтимоий муаммоларга олиб келадиган
ҳуқуқбузарлик турларидан биридир. У, одатда, шахсий манфаатлар ёки
молиявий фойда олиш мақсадида, бошқаларни алдаш ёки нотўғри
маълумотлар орқали ҳуқуқбузарлик қилишни ўз ичига олади.
Фирибгарлик жиноятлари нафақат шахсий зарар етказишга, балки
давлат иқтисодиётига, молия бозорларига ҳам салбий таъсир кўрсатади.
Шундай экан, бу жиноятларни олдини олиш ва уларга қарши самарали
курашиш долзарб масала ҳисобланади. Фирибгарликнинг турли шакллари
ва усулларининг кенгайиши, шу жумладан технологияларнинг
ривожланиши билан янги фирибгарлик шаклларининг юзага келиши,
жиноий
ҳуқуқни
такомиллаштиришни
ва профилактика
чора-
тадбирларини кучайтиришни талаб этади. Бунинг учун, фирибгарлик
жиноятларига қарши курашиш учун мавжуд бўлган ҳуқуқий
механизмларни таҳлил қилиш ва уларни амалиётда қўллаш муҳимдир. Шу
нуқтаи назардан, мазкур ишда фирибгарлик жиноятларининг турли
шакллари, уларнинг профилактикасини таъминлаш учун ҳуқуқий асослар,
шунингдек, фирибгарлик жиноятларини олдини олишга қаратилган
норматив ҳужжатлар ва уларнинг самарадорлиги кўриб чиқилади.
Мақсад — фирибгарлик жиноятларига қарши курашиш учун ҳуқуқий
тизимнинг самарадорлигини ошириш, ҳуқуқий таълимот ва амалиётда
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
36
мавжуд бўлган камчиликларни аниқлаш ва уларни бартараф этиш бўйича
илмий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Фирибгарлик — бу жиноят сифатида, бирор шахс ёки ташкилотнинг
бошқаларни алдаш, нотўғри маълумот бериш ёки ёлғон мақсадлар билан
ҳаракат қилиш орқали, уларнинг мол-мулки ёки ҳуқуқларини ноқонуний
тарзда қўлга киритиш ёки зарар етказишдир. Фирибгарлик жинояти
одатда шахсий ёки иқтисодий манфаатларни таъминлаш мақсадида
амалга оширилади ва бунда фирибгар ўз қурбонини алдаш ёки
манипулятсия қилиш орқали унинг ишончини суиистеъмол қилади.
Фирибгарликнинг асосий хусусиятлари қуйидагилардан иборат:
– Алдаш ёки ёлғон маълумот бериш: Фирибгар қурбонига нотўғри ёки
ёлғон маълумотлар тақдим этади, шу орқали уларни молиявий, иқтисодий
ёки шахсий зарар кўришга ундайди;
– Ноқонуний фойда олиш: Фирибгарликнинг мақсади ўзига фойда
олишдир. Бу фойда кўпинча бошқалар ҳисобига амалга оширилади,
масалан, одамларни йўқотиш, уларга зарар етказиш ёки уларнинг мол-
мулкини қўлга киритиш орқали;
– Зарар етказиш: Фирибгарликдан қурбон бўлган шахс ёки ташкилот
молиявий зарар кўради. Бу зарар нафақат бевосита молиявий
йўқотишларни, балки уларнинг ижтимоий, ҳуқуқий ёки бизнес мавқейига
ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
– Фирибгарликни таҳлил қилишда унинг ҳуқуқий асосларини белгилаш
жуда муҳимдир. Ҳар бир мамлакатда фирибгарликка қарши алоҳида
жиноий қонунлар мавжуд бўлиб, улар фирибгарликни аниқлаш ва жиноий
жавобгарликни
белгилашга
қаратилган.
Масалан,
Ўзбекистон
Республикаси Жиноят кодексида фирибгарликни амалга оширишнинг
турли шакллари (яъни, фирибгарлик, электрон фирибгарлик, молиявий
фирибгарлик) кўрсатилган ва улар учун жиноий жазолар белгиланган.
Фирибгарлик турлари:
– Оддий фирибгарлик: Жабрланувчининг ишончини суиистеъмол қилиш
орқали содир этилади.
– Электрон фирибгарлик: Интернет ва рақамли технологиялар орқали
амалга ошириладиган фирибгарлик.
– Молиявий фирибгарлик: Молиявий инструментлар (кредитлар, банк
ҳисоб рақамларидаги маблағлар, акциялар) орқали ўтказиладиган
фирибгарлик.
– Корпоратив фирибгарлик: Ташкилотлар, компаниялар орасида содир
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
37
этиладиган фирибгарлик, масалан, молиявий манипулятсиялар ёки солиқ
фирибгарлиги.
– Фирибгарлик нафақат шахсий даромад ёки бойлик орттириш учун,
балки ижтимоий ва иқтисодий тузилмаларни сарсıтıриш учун ҳам амалга
оширилиши мумкин. Шунинг учун, фирибгарлик жиноятлари барча
даражаларда, жумладан, давлатлар, давлат ташкилотлари ва жаҳон
иқтисодиётига
катта
таҳдид
солиши
мумкин.
Фирибгарлик
профилактикасининг ташкилий асослари.
Фирибгарлик жиноятларининг олдини олиш (профилактикаси)
мураккаб ва кўп босқичли жараён бўлиб, бу жараённинг самарали амалга
оширилиши учун турли ташкилий, ҳуқуқий ва амалий механизмлар талаб
этилади. Фирибгарлик профилактикасининг ташкилий асослари ҳуқуқни
муҳофаза қилувчи органлар, давлат идоралари, жамоат ташкилотлари ва
бошқа тегишли тузилмалар ўртасида самарали ҳамкорликни ташкил этиш
ва фирибгарликка қарши курашишда ҳар бир томоннинг ўз
функсияларини бажаришини таъминлашни ўз ичига олади.
Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг ролини ташкил этиш:
Фирибгарликни профилактика қилишнинг асосий ташкилий воситаси
ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг самарали фаолиятидир. Бунга
қуйидагилар киради:
– Ички ишлар органлари: Фирибгарлик жиноятларини аниқлаш, тергов
қилиш ва жиноятчиларни жиноий жавобгарликка тортиш. Ички ишлар
органлари
фирибгарликни
олдини
олишга
қаратилган
махсус
профилактик тадбирларни амалга оширадилар.
– Прокуратура: Фирибгарлик бўйича тергов жараёнини назорат қилиш,
жиноятларни очишда ва уларни судга тақдим этишда юқори назоратни
амалга оширади.
– Давлат хавфсизлик хизматлари: Молиявий фирибгарликлар ва
коррупцияга қарши курашишда иштирок этадилар. Хусусан, хорижий
валюталар ва электрон тўлов тизимларидаги фирибгарликларни
аниқлашда уларнинг роли катта.
– Солиқ ва молия назорати органлари: Фирибгарликнинг молиявий
шакллари (солиқ фирибгарлиги, молиявий манипулятсиялар ва ҳ.к.)
бўйича профилактика ишлари олиб борадилар.
– Қонуний-норматив база ва жиноий жавобгарликни кучайтириш
Фирибгарликни профилактика қилиш учун мустаҳкам қонуний-
норматив база зарур. Фирибгарликнинг олдини олишга қаратилган
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
38
ҳуқуқий асослар қуйидагилардан иборат:
Жиноят кодекси: Фирибгарликни жиноят сифатида белгилаб, унинг учун
жиноий жавобгарликни ўрнатиш. Ўзбекистон Республикаси Жиноят
кодексида фирибгарлик учун турли жазо турлари ва қатъий чора-
тадбирлар белгиланган.
Қонунлар ва норматив ҳужжатлар: Фирибгарликка қарши курашишда
давлат томонидан қабул қилинган махсус қонунлар (масалан, электрон
тижорат,
банк
операциялари,
солиқ
қонунчилиги
ва
ҳ.к.)
фирибгарликнинг олдини олишга қаратилган норматив ҳужжатлар.
Мазкур соҳада махсус ҳуқуқий ҳужжатлар: Фирибгарликка қарши
курашиш учун молия ва банк тизимларида ишлатиладиган норматив
ҳужжатлар, масалан, тўлов тизимларидаги хавфсизликни таъминлашга
оид қонунлар.
Фирибгарликни олдини олиш учун ҳар бир давлат ва унинг
муассасалари томонидан амалга ошириладиган ташкилий тадбирлар,
методик қўлланмалар ва ўқув курслари ҳам муҳим аҳамиятга эга. Бунга
қуйидагилар киради:
–
Кадрлар
тайёрлаш
ва
малака
ошириш:
Фирибгарликнинг
профилактикаси бўйича махсус тайёргарликдан ўтган ходимлар билан
ишлаш. Бу жараёнда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, молиявий
ташкилотлар ва давлат идоралари ходимларини фирибгарликнинг турли
шакллари ва уларни аниқлаш методикаси ҳақида ўқитиш муҳимдир.
– Жамоатчилик ва ижтимоий назорат: Жамоат ташкилотлари ва
фуқаролик жамияти ўрни, шу жумладан фирибгарликни олдини олишда
хабардорликни ошириш. Жамоатчиликни фирибгарликка қарши
курашишда фаоллаштириш, фуқароларни фирибгарликка қарши огоҳ
қилиш.
– Аудиторлик ва текширувлар: Давлат ва хусусий сектор корхоналарида
молиявий назорат ва аудит ўтказиш, шунингдек, фирибгарликни аниқлаш
учун махсус текширувлар ташкил этиш.
– Хавфсизлик тизимларини такомиллаштириш.
Фирибгарликни
олдини
олишда
замонавий
хавфсизлик
технологияларидан фойдаланиш муҳимдир. Электрон фирибгарликлар,
банк фирибгарлиги ва интернет орқали содир этиладиган жиноятлар сони
ортаётганини ҳисобга олиб, қуйидагиларни ташкил этиш керак:
Рақамли хавфсизлик тизимлари: Интернетда фирибгарликларни олдини
олиш учун онлайн хавфсизлик тизимлари, шифрлаш технологиялари, банк
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
39
тизимларида хавфсиз транзактсияларни таминловчи тизимларни яратиш.
Мониторлаш ва таҳлил қилиш: Фирибгарликнинг олдини олиш учун
доимий равишда иқтисодий ва молиявий соҳаларда мониторинг ва таҳлил
қилиш. Фирибгарлик ҳолатларига қарши тезкор жавоб бериш учун махсус
тизимлар.
– Ижтимоий ва маърифий тадбирлар
Фирибгарликни олдини олишда жамиятнинг кенг қатламларини
жалб қилиш, шу жумладан фирибгарликнинг хавф-хатарларини
тушунтириш ва аҳолининг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш зарур. Бу
мақсадлар учун қуйидаги ташкилий чора-тадбирлар амалга оширилиши
мумкин:
Оммавий маърифат ва хабардорлик: Аҳоли ўртасида фирибгарликни
олдини олиш, унинг зарарли оқибатлари ва фирибгарликка дуч келганида
қандай ҳаракат қилиш кераклиги ҳақида тарғибот ишлари ўтказиш.
Оммавий ахборот воситалари билан ҳамкорлик: Фирибгарликнинг
янги шакллари ва уларни қандай аниқлаш ҳақида жамоатчиликни
огоҳлантириш учун телевиденийе, радио ва интернет орқали махсус
дастурлар ва маърузалар тайёрлаш орқали унинг профилактикасига
эришилади.
Фирибгарликни олдини олиш ва унга қарши курашиш – замонавий
ҳуқуқий, ижтимоий ва иқтисодий муаммоларни ҳал қилишда муҳим
аҳамиятга эга бўлган жараёндир. Фирибгарлик нафақат шахсий даромад
ёки бойлик орттириш учун амалга оширилиши, балки кенг миқёсда
иқтисодиёт, молия тизими ва ижтимоий муҳитга катта зарар етказиши
мумкин. Шу сабабли, фирибгарликка қарши курашиш учун аниқ ҳуқуқий,
ташкилий ва амалий механизмлар ишлаб чиқилиши зарур.
Ўзбекистон Республикасида фирибгарликни олдини олиш ва унга қарши
курашиш бўйича бир қатор қонуний ва ташкилий чора-тадбирлар
кўрилган. Жиноят кодекси, солиқ, банк ва электрон тижорат қонунчилиги
каби ҳуқуқий асослар фирибгарликни жиноий жавобгарликни
белгилашда, фирибгарликнинг турли шакллари (молиявий, электрон,
солиқ фирибгарлиги)ни аниқлаш ва олдини олишда муҳим ўрин тутади.
Президент фармонлари ва Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари эса
фирибгарликка қарши курашишда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар,
жамоат ташкилотлари ва бизнес субъектлари ўртасида самарали
ҳамкорликни таъминлайди.
