423
15. Sunatullaevna, K. A., & Qudratovna, N. F. (2022). INTERFAOL
METODLARNI QO'LLASHNING O'ZIGA XOS XUSUSIYATLARI.
International
Journal of Contemporary Scientific and Technical Research
, 521-525.
16.
Komilova, A., & Adilova, M. (2023). SHAXS EMOTSIONAL
INTELLEKTINING PSIXOLOGIK VA PSIXOFIZIOLOGIK JIXATLARI. Журнал
Педагогики и психологии в современном образовании, 3(2).
17.
Komilova, A., & Adilova, M. (2023). AGRESSIYA–OSMIRLARDA
YUZAGA
KELADIGAN
TAJOVUZKORLIK
RIVOJLANISHIGA
TASIR
ETUVCHI FENOMEN SIFATIDA. Журнал Педагогики и психологии в
современном образовании, 3(1).
18. Komilova, A., Husenova, M., & Xidirova, M. (2023). O’SMIR
YOSHIDAGI O’QUVCHILARNI KASB HUNARGA YO’NALTIRISHNING
ASOSIY XUSUSIYATLARI.
Журнал Педагогики и психологии в современном
образовании
,
3
(1).
EMOTSIONAL INTELLEKT TUSHUNCHASINING OILAVIY
MUNOSABATLARDA O‘ZIGA XOSLIGI
Otamuratov Rustam Uskanovich,
Otamuratova Sarvinoz Abdurazakovna
Oʻzbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali
Roʻziqulova Dinora
Oʻzbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali talabasi
Annotatsiya
: Ushbu maqolada emotsional intellekt, emotsional intellektning
oilaviy munosabatlardagi o‘rni, emotsional savodxonlik
Kalit so‘zlar:
hissiy interaktivlik, tabu, gender tenglik, hissiy intellekt, his-
tuyg‘ularni nazorat qilish,
Oila - jamiyatning ajralmas bo‘lagi. Biror bir xalq, millat yoki jamiyat yo‘qki, u
o‘zining rivojlanish tarixida va taraqqiyot istiqbolini belgilashda tarixda va taraqqiyot
istiqbolini belgilashda oila va uning atrofidagi muommolarni, qadriyatlarini ota-ona va
ularning farzandlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liq xatti-harakatlar bilan tavsiflangan
shaxsiy, hissiy munosabatlarni belgilaydi. Oilaviy munosabatlar oila tushunchasi bilan
bog’liq [1,2,5,7,11]. Oila tushunchasiga tarixiy, etnologik, huquqiy, biologik,
sotsiologik, teologik,falsafiy va psixologik jihatdan ta’rif berish mumkin [3,4,6,10].
Emotsional intellekt nima va nima uchun muhim? Hissiy intellekt (hissiy
intellekt yoki hissiy ko’rsatkich) bu o‘zining va boshqa odamlarning his tuyg’ularini,
niyatlarini,
motivatsiyasini,
istaklarini
tan
olish
va
uni
boshqarish
qobiliyatidir[8,9,12,16].
Emotsional intellekt inglizcha “emotsional intelligence” insonning his-
tuyg’ularini tan olish, boshqa odamlarning va o‘zlarining niyatlari, motivatsiyasi va
istaklarini tushunish qobiliyati va qobiliyatlari yig‘indisi [13,14,15,21]. O‘z his-
424
tuyg‘ularini va boshqa odamlarning his - tuyg‘ularini amaliy, maqsadlarda boshqarish
uchun yumshoq ko‘nikmalarga ishora qiladi. Emotsional intelekt tushunchasi
ko‘pincha hissiy intelekt atamasi bilan parallel ba’zan esa bir-birining o‘rnida
ishlatiladi. Biroq ular orasida muhim farqlar mavjud. Hissiy savodxonlik 1970-
yillarning boshlarida gumanistik ta’limni targ‘ib qiluvchi loyihaning bir qismi sifatida
qayd etilgan [22,23,24]. Bu atama birinchi marta K.Shtayner tomonidan qo‘llanilgan,
u shunday deydi [17,18,19,20]: “o‘z his-tuyg’ularingizni tushunish qobiliyati,
boshqalarni tinglash va ularning his-tuyg’ulariga hamdardlik bildirish qobiliyati va
samarali imo qilish qobiliyatidan iborat”. K.Shtayner emotsional savodxonlikni 5
qismga ajratadi:[17,18,20]
1)
O‘z his-tuyg‘ularingizdan xabardor bo’lish.
2)
Empatiya tuyg‘usiga ega bo’lish.
3)
O‘z his-tuyg’ularingizdan xabardor bo‘lish qobiliyati.
4)
Hissiy muommolar ustida g’alaba qozonish
5)
Hissiy interaktivlik.
Shtaynerga ko‘ra emotsional savodxonlik o‘z va boshqalarning his-tuyg‘ularini
tushunish, muloqot va o‘z-o‘zini nazorat qilish orqali shaxslararo munosabatlarni
osonlashtirishdir. Boshqa odamlarning his-tuyg‘ularini tan olish va idrok etish
qobiliyati sizga boshqa odamlar bilan samarali munosaabatda bo‘lishga imkon beradi,
buning natijasida kuchli his- tuyg‘ular birga bo‘lgan vaziyatlarda oqilona xulq-atvor
mahorati paydo bo‘ladi. Shtayner bunday qobiliyatni “hissiy interaktivlik” deb
ataydi.Shu sababli Shtaynerning hissiy savodxonlik modeli, birinchi navbatda, xavfsiz
kelajakni qurish uchun biz duch keladigan hissiy qiyinchiliklarni konstruktiv tarzda hal
qilishga qaratilgan. Emotsional va hissiy savodxonlik munosabatni yaxshilaydi,
odamlar o’rtasida muhabbat imkoniyatini yaratadi, hamkorlikni ta’minlaydi va
odamlar o‘rtasida ko‘priklarning paydo bo‘lishiga yordam beradi. Emotsional intellekt
his-tuyg‘u va his-tuyg‘ularni to‘g‘ri va aniq tan olish, nomlash va ifodalash qobiliyati.
Turli odamlar turli xil muommolarga duch kelishadi. Jamiyatning gender talablari
erkaklar tajribasiga ko‘p tabular qo‘ydi. O‘g‘il bolalarga bolalikdan erkaklar his-
tuyg’ularini ko‘rsatmaslik va ifoda etmaslik kerakligi haqida yolg’on va.. nosog’lom
cheklovchi e’tiqodga o‘rgatiladi. Bu erkakning hissiy intellektiga jiddiy, ba’zan esa
tuzatib bo‘lmaydigan zarar yetkazadi. Psixoterepevtlarning fikriga ko‘ra, erkaklar his
tuyg‘ulari va his-tuyg‘ularini aniq belgilash bilan ko‘proq muammolarni boshdan
kechirishadi, o‘z tajribalari uchun aniq so‘zlarni tanlash qiyin. Lekin eng muhimi,
erkaklar ko‘pincha tajribali psixoterapevt ularning namayon bo‘lishini tana signallari
orqali ko‘rganda, o‘z tajribalarini rad etadi. Oddiy qilib aytganda, odamda his - tuyg‘u
bor, lekin u buni rad etadi. “Men qo‘rqmayman, xafa emasman”, deyishadi erkaklar.
Bu gender tabusining namoyonidir. Ammo tuyg‘u e’tiborga olinmasa va inkor etilsa,
u tashqariga chiqmaydi, u ichkariga aylanadi va psixosomatik kasallikning rivojlanishi
uchun unumdor zamin yaratadi. Erkaklar va ayollar o‘rtasidagi munosabatlarda iliq
munosabatlarni butunlay yo‘q qiladigan va o‘ldiradigan ikkita muammo mavjud.
Birinchi muommo – his-tuyg‘ular haqida gapiraolmaslik. Ikkinchi muammo – boshqa
odamlarning his-yuyg‘ularini taniy olmaslik. Erkak va ayol o‘rtasidagi haqiqiy
munosabatlar, albatta ishonchga asosolanadi, chunki ishonch haqiqiy yaqinlikning
rivojlanishi uchun asosdir. O‘zaro munosabatalar imkon qadar uzoq davom etishi
425
uchun hamkorlar bir-birlariga hatto o‘tmishlariga ishonishlari kerak. Erkak va ayol
o‘rtasidagi munosabatlarda ishonch paydo bo‘lishi uchun ko‘p kuch va vaqt talab
etiladi. Esingizda bo‘lsin, ishonchni yo‘q qilish juda oson va uni qayta tiklash deyarli
mumkin emas. Ishonch, albatta ochiq muloqotga yo‘l ochadi.
Emotsional intellektning rivojlanishi 1,5 yoshgacha ona bilan munosabatlarda
sodir bo‘ladi. Bolada his-tuyg‘ularning tanadagi namayon bo‘lishi (yig‘lash, kulish,
g‘azablanish, xijolat qilish, qo‘rqish) bola o‘z tajribalarini tan olishning ko‘nikmalarini
oladi. Gardvard universiteti pofessori Xovard Gardner tomonidan o‘tkazilgan
natijalariga ko‘ra biologik asosga ega 8 turdagi zehn (intellekt) turi mavjud [17].
1)
Og‘zaki intellekt
2)
Mantiqiy intellekt
3)
Vizual- tasviriy intellekt
4)
Tana- kinestetik intellekt
5)
Musiqiy- ritmik intellekt
6)
Ijtimoiy intellekt
7)
Ichki zehn
8)
Tabiiy intellekt
Emotsional intellekt odamlarga munosabatlarini yanada samarali boshqarish va
boshqarishga yordam beradi. Dalillar shuni ko‘rsatadiki, hissiy intellekti yuqori
bo’lgan odamlar, hissiy intellekti past bo‘lganlarga qaraganda ko‘proq muvaffaqiyatli
martaba olib boradilar va yaxshi munosabatlar o‘rnatadilar. Rivojlangan hissiy
intellektga ega bo‘lgan odamlar boshqa odamlar bilan muzokaralar olib borishlari,
qarorlar qabul qilishlari va salbiy holatlarga to‘g‘ri javob berishi mumkin. Tuyg‘ular
orqali biz voqealar, so‘zlar va holatlarga munosabat bildiramiz. Agar ular
tushunilmasa, sodir bo‘layotgan narsa buziladi. Misol uchun, ish joyida ular sizga
eslatma qilishdi, janjal va janjal boshladilar. Hissiyotlar orqali biz voqealar, so‘zlar va
holatlarga munosabat bildiramiz. Agar ular tushunilmasa, sodir bo‘layotgan narsa
buziladi. Misol uchun, ish joyida sizni tanbeh qilishdi va siz tortishib, to’qnashuvni
boshladingiz. Natijada nevrozlar, apatiya va boshqa depressiv holatlarga olib keladi.
Shu bilan birga, ruhiy tushkunlik tezda yo‘qolmaydi; 15-39% odamlarda u bir yildan
ortiq davom etadi. Hissiy aqlli odam harakatlar yoki his-tuyg’ularga emas, balki
sabablarga javob beradi. Bu unga tanqidni to‘g‘ri qabul qilishga, boshqa odamlarni
tushunishga va ularga adekvat munosabatda bo’lishga yordam beradi. Hissy intellekt
tushunchasi 1995-yilda Daniel Golemanning xuddi shu nomdagi kitobi nashr etilishi
bilan ommalashdi. Golemanning tadqiqotiga ko‘ra, hissiy aqlli odamlar ruhiy
salomatlik, ish samaradorligi va yetakchilik qobiliayatlariga ega. E. Zehndor
tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot bilan tasdiqlangan[18]. Ular 515 ta yuqori lavozimli
rahbarlarni tahlil qilib, emotsional aqlli odamlar muvaffaqiyatga erishish ehtimoli
yuqori ekanligini aniqladilar. Karnegi Texnologiya instituti ma’lumotlariga ko‘ra
muvaffaqiyatning 85 foizida hissiy aql, yetakchilik va muloqot qobiliyatlari bilan
bog’liq. Faqat 15 foiz texnik bilimga bog‘liq [19]. Hissiy aql bilan chambarchas bog‘liq
bo’lgan moslashuvchan inson qobiliyatlari hozirgi va kelajak uchun muhim
ko‘nikmalardir. Hissiy intellekt- bu insonning o‘z his-tuyg‘ularini idrok etish qobiliyati
bo‘lib u boshqa narsalar qatorida jamoada ishlash va hamkasblarning kayfiyatini
ushlab turish qobiliyatiga ta’sir qiladi. Inson hayoti davomida o‘zining hissiy
426
intellektini tartibga solishi va yaxshilashi mumkin [21]. Hissiy intellekt va oilaviy
munosabatlarning o‘zaro bog‘liqligi hali yetarlicha o‘rganilmagan, ammo uning oila
farovonligiga va nikohdagi nizolarda xatti- harakatlar stategiyasiga ta’sirni o‘rganishga
urinishlar allaqachon boshlangan. M.A.R.Uorner kabi amerikalik olimlar juftlikdagi
munosabatlarni o’rganishgan. Tadqiqotlar davomida ular ikkala sherikning ham hissiy
intellekt darajasi past bo’lsa, ularning munosabatlari ziddiyatli bo‘lishi mumkin degan
xulosaga kelishgan[23]. Ammo agar sheriklardan biri yuqori darajadagi hissiy
intellektga ega bo‘lsa ziddiyotli muommolar ijobiy tomomga hal bo’lishi mumkinligini
ta’kidlaganlar. Yana shuni ham ta’kidlash kerakki, intellekt darajasining yuqori
bo‘lishi er-xotinlarning turmush o‘rtog‘iga bo‘lgan sadoqatini hissasiga bog‘liq. Bu
nafaqat jismoniy sadoqat haqida, balki uning uchun o‘rnatilgan yaqinlik haqiqatan ham
muhimdir, agar u to‘satdan boshqasini sevib qolsa, bu katta aybdorlik hissi bilan
mustahkamlanadi. L.S.Vigotskiy madaniy-tarixiy konsepsiyasi doirasida, uning
“birlashgan psixologik tizimlar” haqidagi g‘oyalari, turmush o‘rtoqlar haqidagi
g‘oyalarining o‘zaro ta’siri natijasida ularning dunyo qiyofasini qayta qurish, qadriyat
yo‘nalishlari va hayot nuqtai nazarlarining o‘zgarishi maxsus tizim shakllaanishi deb
tushunilishi mumkin[22,24]. Ushbu o‘zgarishlar natijasida nikoh munosabatlarini
asrab-avaylash vazifalari oila faravonligi uchun, ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘z his-tuyg‘ularini tushunish va boshqalarning his-tuyg‘ularini farqlash qobiliyati,
boshqacha qilib aytganda, emotsional intellekt nikohni qondirish uchun alohida
ahamiyatga ega. Hech kimga sir emaski, intellekt va nikohdan qoniqish o‘rtasidas
bog‘liqlik mavjud. Ammo bu hodisalar birgalikda yetarlicha o‘rganilmagan. Erkaklar
va ayollarda intellekt hamda nikohdan qoniqishni o‘rganish maqsad qilib qo‘yildi,
uning natijasida o‘rganilayotgan omillar bo‘yicha mavjud farazlarni tasdiqlash yoki rad
etish mumkin bo‘ladi. Oilada turmush o‘rtoqlarning intellektual rivojlanishi ushbu
munosabatlarning barqarorligini belgilaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Davlataliyevna, S. N. (2022). OILADAGI SALBIY MULOQOTNING
FARZAND PSIXOLOGIYASIGA TA'SIRI.
International Journal of Contemporary
Scientific and Technical Research
, 475-478.
2.
Ergashevich, Y. S. (2022). Pschology of modern leadership as an important
phenomenon of effective management”. Intenational Journal of Early Childhood
Special Education ISSN, 1308-5581.
3.
Otamuratov R., Otamuratova S. Oʻsmirlarda kasbiy oʻzligini anglashiga
xavotirlanishning ta’siri., O‘zMU XABARLARI., MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI
O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ILMIY JURNALI., 2023 1/1 Ijtimoiy
gumanitar fanlar turkumi, 140-144 b., Toshkent 2023.
4.
Otamuratov
R.U.
OʻSMIRLARDAGI
KASBIY
OʻZLIGINI
ANGLASHIDAGI XAVOTIRLANISHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI //
CARJIS. 2022. №Special Issue 1. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/o-
smirlardagi-kasbiy-o-zligini-anglashidagi-xavotirlanishning-psixologik-xususiyatlari
(дата обращения: 30.01.2023).
5.
Otamuratov
R.U.,
Ochilova
M.
EMOTSIONAL
INTELEKT
TUSHUNCHASINING PSIXOLOGIK OʻZIGA XOSLIGI // CARJIS. 2022.
427
№Special Issue 1. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/emotsional-intelekt-
tushunchasining-psixologik-o-ziga-xosligi (дата обращения: 30.01.2023).
6.
Otamuratov Rustam Uskanovich, Otamuratova Sarvinoz Abdurazakovna,
Oʻzbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali, ―Psixologiya‖ fakulteti oʻqituvchisi,
Oʻzbekiston Respublikasi, Jizzax viloyati,
., Ochilova
Muxlisa, Oʻzbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali ―Psixologiya‖ fakulteti talabasi,
Oʻzbekiston Respublikasi, Jizzax viloyati,
BuxDU
“Psixologiya”
№ 2, 2023 “PSIXOLOGIYA” ILMIY JURNALi., 61-bet.
7.
Otamuratov, R. U. (2023). Internet ijtimoiy tarmoqlari foydalanuvchilari
faoliyatining
oʻziga
xos
xususiyatlari
bilan
shaxsiy
xususiyatlarning
aloqasi.
MedUnion
,
2
(1), 177-182.
8.
Otamuratov, R., & Otamuratova, S. (2023). INTERNETNING SHAXSGA
TA’SIRI
MUAMMOSINING
PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI.
Журнал
Педагогики и психологии в современном образовании
,
3
(1).
9.
Otamuratov, R., & Otamuratova, S. (2023). VIRTUAL MUHITNING
SHAXSGA TA’SIRINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI.
Журнал Педагогики
и психологии в современном образовании
,
3
(1).
10.
Otamuratov, R., & Otamuratova, S. (2023). VIRTUAL MUHITNING
SHAXSGA TA’SIRINING HISSIY OMILLARI.
Журнал Педагогики и психологии
в современном образовании
,
3
(1).
11.
Otamuratov,
Rustam
Uskanovich.,
OILADA
SIBLING
MUNOSABATLARINING FARZAND TARBIYASIGA TA’SIR ETISHINING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI., 2023/6/4., ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
12.
Otamuratov, Rustam Uskanovich., SIBLING MAQOMINING SHAXS
RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI.
2023/6/4., ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
13.
Rashidova G. “COMPENTLIK” AND “COMPACTNESS” OF
TINCALARING OF TALHS AND JEWELRY //Mental Enlightenment Scientific-
Methodological Journal. – 2021. – Т. 2021. – №. 4. – С. 99-112.
14.
Rustam Uskanovich Otamuratov, & Turdiyeva Nigora Gʻani qizi. (2023).
VIRTUAL MUHITNING SHAXS RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETISHINING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI . Journal of New Century Innovations, 29(5), 25–
30. Retrieved from.
15.
Rustam, Otamuratov; Sarvinoz, Otamuratova; Gulshona, Sultonaliyeva.,
ZAMONAVIY PSIXOLOGIYADA IJTIMOIY NORMALARNING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI., 2023/5/28., International Journal of Contemporary Scientific and
Technical Research 337-340.
16.
Uskanovich, O. R. (2022). PSIXOLOGIYADA XAVOTIRLANISHNING
ILMIY-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI.
International Journal of Contemporary
Scientific and Technical Research
, 494-498.
17.
Uskanovich, O. R., & Abdurazakovna, O. S. (2023). OILADA AYOLNING
PSIXOLOGIK SAVODXONLIGINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI.
Journal
of new century innovations
,
25
(4), 72-77.
428
18.
Uskanovich, OR, & Abdurazakovna, OS (2023). INSON ONGINI
OZIQLANTIRISH.
Yangi asr innovatsiyalari jurnali
,
25
(4), 67-71.
19.
Uskanovich, Otamuratov Rustam, Otamuratova Sarvinoz Abdurazakovna,
Ibodullayeva Nodira. "VIRTUAL MUHITDA O'ZARO SAMARALI TA'SIRINING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI."
Yangi asr innovatsiyalari jurnali
25.4 (2023):
62-66.
20.
Uskanovich, Otamuratov Rustam; Abdurazakovna, Otamuratova Sarvinoz;
Xosiyat, Xurramova., SHAXS VIRTUAL QIYOFASINING PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI., 2023/5/27., International Journal of Contemporary Scientific and
Technical Research., 318-321.
21.
Uskanovich, Otamuratov Rustam; Abdurazakovna, Otamuratova Sarvinoz;
Xurshida, Shaimova., VIRTUAL MUHITDAGI SHAXSNING HISSIY INTELLEKT
XUSUSIYATLARI., 2023/5/27., International Journal of Contemporary Scientific and
Technical Research., 314-317.
22.
Ustin P.N., Otamuratov R.U., Egamqulova S.A. INTERNETGA QARAM OʻSMIRLAR
HISSIY INTELLEKTINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI // Экономика и социум. 2023.
№6-1 (109). URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/internetga-qaram-o-smirlar-hissiy-intellektining-
23.
Zakirovich, Djumanov Sherali. "TALABALARDA KOMMUNIKATIV
QOBILIYATLARNI SHAKLLANTIRISH TEXNOLOGIYALARI."
International
Journal of Contemporary Scientific and Technical Research
(2022): 543-545.
24.
Р.У.Отамуратов.,
Ўқувчиларда
касбий
мотивациялар
шаклланишининг психологик омиллари.
Ўзбекистонда психологияни
ривожлантириш муаммолари: назария ва амалиёт уйғундиги. 2021., - 282 б.
BOʻLAJAK MUHANDISLARNI 3D MODELLASHTRISHLAR ASOSIDA
GRAFIK KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISH
Mamanov Siroj Kaxramon o‘g‘li
O‘zbekiston Milliy universitetining Jizzax filiali
Annotatsiya
: Zamonaviy texnologiyalar asosida boʻlajak muhandislarning
grafik kompetentsiyasini 3D modellashtrishlar asosida rivojlantirishning asosiy
pedagogik shartlari muhokama qilinadi. Zamonaviy ishlab chiqarishda uch o‘lchovli
modellashtirish asosida kasbiy faoliyat ob’ektlarini loyihalash texnologiyalari alohida
o‘rin tutadi. Shunday qilib, grafik kompetentlik kasbiy kompetentlikning muhim
tarkibiy qismiga aylanadi, uning shakllanish darajasi maxsus fanlarga tayyorgarlik
jarayonida bilimlarni o‘zlashtirishning muvaffaqiyatini va muhandislik sohasidagi
mutaxassislarning grafik kompetentligini rivojlantirish va texnik universitetlarida
grafik kompetensiyalar boʻlajak mutaxassislarning fundamental va kasbiy ahamiyatga
ega fazilatlarini maqsadli shakllantirishning uslubiy tizimi taklif qilindi.
Kalit soʻzlar:
Multimedia, Modellashtrish, kompetentsiya, Kompyuter
texnologiyalari, Konstruktiv, Kompyuterda grafik texnologiyalar, Grafikli kurslar.
