ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
248
2181-3187
MYSQL, MSSQL, POSTGRESQL VA SQLITE TEXNOLOGIYALARINING
IMKONIYATLARI.
Mamatqodirov Maxammadali Mamatisakovich
Fargʼona davlat universiteti axborot texnologiyalari kafedrasi
katta o‘qituvchisi
Sobirova Dilnozabonu Botirali qizi
Farg’ona davlat universiteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada “MySQL, MSSQL, PostgreSQL va SQLite
ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimlarining (MBT)” imkoniyatlari, afzalliklari va
foydalanish sohalari batafsil ko‘rib chiqiladi. Har bir tizimning texnik xususiyatlari,
qulayliklari va samaradorligi tahlil qilinadi. Shuningdek, amaliy dasturlarda qo‘llanishi
va ularning biznes va texnologik ehtiyojlarga qanday mos kelishi haqida fikr yuritiladi.
Maqola MBTlar orasidagi farqlar va ularni tanlashda e’tiborga olinishi lozim bo‘lgan
omillarni yoritadi.
Kalit so‘zlar:
MySQL, MSSQL, PostgreSQL, SQLite, ma’lumotlar bazasi,
SQL, ma’lumotlarni boshqarish, tizimlar taqqoslash, ma’lumotlar xavfsizligi,
tranzaksiyalar, kengaytirilish
Аннотация
: В этой статье подробно рассматриваются возможности,
преимущества и области использования “систем управления базами данных
(MBT) MySQL, MSSQL, PostgreSQL и SQLite”. Анализируются технические
характеристики, удобство и эффективность каждой системы. Также
рассматривается их применение в практических приложениях и то, как они
соответствуют бизнес-потребностям и технологическим потребностям. В статье
рассматриваются различия между ОБТ и факторы, которые следует учитывать
при их выборе.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
249
2181-3187
Ключевые слова:
MySQL, MSSQL, PostgreSQL, SQLite, база данных,
SQL, управление данными, сравнение систем, безопасность данных, транзакции,
масштабируемость
Annotation:
This article will consider in detail the capabilities, advantages and
areas of use of “MySQL, MSSQL, PostgreSQL and SQLite database management
systems (MBT)”. The technical characteristics, facilities and efficiency of each system
are analyzed. It is also thought about its application in practical applications and how
they fit business and technological needs. The article will highlight the differences
between MBTs and the factors that should be taken into account when choosing them.
Keywords:
MySQL, MSSQL, PostgreSQL, SQLite, database, SQL, data
management, system comparison, data security, transactions, scalability
Kirish:
Ma’lumotlar bazalari yordamida ma’lumotlar nafaqat saqlanib qoladi, balki ular
ustida murakkab tahlil va hisob-kitoblar ham amalga oshiriladi, bu esa qaror qabul
qilish jarayonlarini sezilarli darajada samarali qiladi. Shu bois, har bir zamonaviy
axborot tizimi uchun uning ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimining (MBT) sifati,
barqarorligi va imkoniyatlari juda muhim hisoblanadi.
Bozor va dasturiy ta’minot olamida ko‘plab MBT turlari mavjud bo‘lib, ulardan
eng ommaboplari sifatida MySQL, Microsoft SQL Server (MSSQL), PostgreSQL va
SQLite ajralib turadi. Har biri o‘zining xususiyatlari, kuchli va zaif tomonlari bilan
ajralib, turli vazifalar va talablar uchun mos keladi. Ushbu maqolada ushbu to‘rt
MBTning texnik imkoniyatlari, samaradorligi, qo‘llanish doiralari va ularning o‘zaro
farqlari batafsil tahlil qilinadi. Shu orqali dasturchilar, tizim muhandislari va
mutaxassislar ushbu texnologiyalar orasidan o‘z ehtiyojlariga eng mosini tanlashlari
uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarga ega bo‘ladilar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
250
2181-3187
Bugungi kunda axborot tizimlarining yuragi bo‘lgan ma’lumotlar bazalari tez va
samarali ishlashi muhim talabga aylangan. Turli sohalarda — sanoat, moliya, ta’lim,
sog‘liqni saqlash va boshqalarda — ma’lumotlarni to‘plash, saqlash va tahlil qilish
jarayoni uzluksiz va ishonchli bo‘lishi kerak. Shu bois, MySQL, MSSQL, PostgreSQL
va SQLite kabi eng ommabop ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimlari (MBT) keng
qo‘llanilmoqda. Ushbu maqolada ularning imkoniyatlari va ishlash xususiyatlari
solishtiriladi.
Asosiy qism
MySQL — ochiq manbali, ko‘p platformali MBT bo‘lib, kichik va o‘rta
hajmdagi loyihalarda juda mashhur. Uning asosiy afzalliklari — tezkor ishlash, keng
qo‘llab-quvvatlash va keng hamjamiyat mavjudligi. MySQL ko‘plab veb-loyihalarda,
jumladan WordPress kabi CMSlarda asosan ishlatiladi. U tranzaksiyalar, indekslash,
replikatsiya kabi asosiy xususiyatlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq, ba’zan murakkab
analitik so‘rovlar va katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlashda cheklovlar mavjud.
MSSQL — Microsoft kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan kuchli, tijoriy
ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimidir. U ilk bora 1989 yilda chiqarilgan va
hozirgacha doimiy ravishda rivojlantirilmoqda. Microsoft SQL Server ko‘proq yirik
kompaniyalar va tashkilotlar uchun mo‘ljallangan, chunki u katta hajmdagi
ma’lumotlar bilan ishonchli ishlashni ta’minlaydi. Uning kuchli integratsiyasi, yuqori
xavfsizlik imkoniyatlari, replikatsiya va zaxira nusxa olish mexanizmlari mavjudligi
bilan ajralib turadi. MSSQL katta hajmdagi ma’lumotlarni samarali boshqaradi va keng
ko‘lamli analitik va BI (Business Intelligence) vositalarini qo‘llab-quvvatlaydi. Lekin
uning litsenziya xarajatlari va faqat Windows muhitida mukammal ishlashi ayrim
kamchilik sifatida ko‘riladi.
PostgreSQL — PostgreSQL dastlab 1986 yilda Kaliforniya universitetida
yaratilgan,
kuchli
ochiq
manbali
obyekt-relatsion
MBT bo‘lib, uning
kengaytiriluvchanligi va standartlarga muvofiq ishlashi bilan ajralib turadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
251
2181-3187
PostgreSQL murakkab so‘rovlarni bajarishda, tranzaksiyalarni boshqarishda va katta
hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlashda yuqori samaradorlikni ta’minlaydi. U ko‘plab
geoma’lumotlar bazasi va JSON formatlarini qo‘llab-quvvatlaydi, bu esa zamonaviy
ilovalar uchun muhim. PostgreSQL keng platformalarda ishlashi va kuchli
hamjamiyatga ega bo‘lishi bilan ham mashhur.
SQLite — yengil, oson integratsiyalanuvchi va konfiguratsiyasiz ishlaydigan
MBT bo‘lib, asosan kichik ilovalar, mobil dasturlar va dasturiy ta’minotning lokal
ma’lumotlar bazalari uchun mo‘ljallangan. U server kerak qilmaydi va barcha
ma’lumotlarni bitta faylda saqlaydi. SQLite tez va oddiy ishlashi bilan ajralib turadi,
ammo katta hajmli va ko‘p foydalanuvchili tizimlar uchun mos emas.
Xulosa:
Bugungi kunda ma’lumotlar bazalari axborot tizimlarining markaziy elementi
sifatida har bir sohada o‘z ahamiyatini oshirmoqda. Ma’lumotlar samarali va ishonchli
boshqarilmasa, hatto eng ilg‘or dasturiy ta’minot va infratuzilma ham o‘z
samaradorligini yo‘qotishi mumkin. Shuning uchun har bir tashkilot va dasturchilar
jamoasi uchun ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimini (MBT) to‘g‘ri tanlash va uni
optimal ishlatish dolzarb vazifa hisoblanadi.
Ushbu maqolada MySQL, MSSQL, PostgreSQL va SQLite kabi keng tarqalgan
va turli ehtiyojlarga javob beradigan MBTlar taqqoslandi. Har birining o‘ziga xos
kuchli tomonlari va imkoniyatlari mavjud bo‘lib, ular loyiha talablariga qarab
tanlanishi lozim. Masalan, MySQL o‘zining osonligi va keng qo‘llanilishi bilan kichik
va o‘rta loyihalar uchun juda mos bo‘lsa, MSSQL korporativ muhitda xavfsizlik,
integratsiya va qo‘llab-quvvatlash nuqtai nazaridan afzal hisoblanadi.
PostgreSQL o‘zining standartlarga mosligi, kengaytiriluvchanligi va murakkab
so‘rovlarni yuqori samaradorlik bilan bajarishi bilan ajralib turadi, ayniqsa katta va
murakkab tizimlar uchun ideal variant hisoblanadi. SQLite esa engil vaznli,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
252
2181-3187
konfiguratsiyasiz ishlash xususiyati bilan kichik ilovalar va mobil dasturlarda
qo‘llaniladi.
Maqolada keltirilgan ma’lumotlar asosida, har qanday loyiha uchun MBTni
tanlashda bir qator omillar — loyiha hajmi, ma’lumotlar bazasining murakkabligi,
foydalanuvchilar soni, byudjet va texnik resurslar inobatga olinishi kerakligi aniqlandi.
Shu bilan birga, tanlovda faqat texnik ko‘rsatkichlar emas, balki tizim xavfsizligi,
kengaytirilish imkoniyatlari va platformalararo moslik ham muhim rol o‘ynaydi.
Shunday qilib, har bir MBBTning o‘zining qayerda, qanday va kimlar uchun
ishlatilishi muhim. Barcha tizimlar ma’lumotlar bilan ishlashda yuqori darajada
ishonchlilik, tezlik va moslashuvchanlikni taklif qiladi, ammo har bir loyiha uchun
universal bo‘lgan yagona yechim yo‘q. Shuning uchun, texnik xususiyatlar, xavfsizlik
talablari, moliyaviy imkoniyatlar va kelajakdagi kengayish ehtiyojlarini hisobga olgan
holda, eng to‘g‘ri va samarali MBBTni tanlash har bir dasturchi yoki texnik mutaxassis
uchun muhim qaror hisoblanadi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimlarini
tanlashda “bir o‘lchov hammaga mos” degan yondashuv noto‘g‘ri bo‘ladi. Har bir
loyihaning o‘ziga xos sharoitlari va talablarini hisobga olib, texnologiyalar orasidan
eng maqbulini tanlash zarur. Bunday yondashuv loyiha muvaffaqiyati, tizim
barqarorligi va uzoq muddatli ishlashini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Aminov, B. (2020).
HTML va CSS dasturlash tili.
Tashkent: O‘zbekiston
Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish
vazirligi. ISBN 978-9943-35-089-0.MDN Web Docs. (2022). CSS - Cascading
Style
Sheets.
Mozilla
Developer
Network
(MDN).
https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS
2.
Ismoilov, R. (2018).
Veb-dizayn va HTML/CSS asoslari.
Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Universiteti nashriyoti. ISBN 978-9943-36-702-7.Bourque, P., & Conner,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
253
2181-3187
M. (2012).
HTML5 and CSS3: Develop with Tomorrow’s Web Technologies
Today.
Wiley. ISBN 978-1118181609.
3.
Akbarov, U. (2021).
HTML5 va CSS3: Veb-sayt dizayni va optimallashtirish.
Toshkent: "Fan va texnologiya" nashriyoti. ISBN 978-9943-34-842-
4.Akhmedov, M. (2017).
Veb-dasturlash: HTML, CSS va JavaScript.
Toshkent:
Informatika va axborot texnologiyalari nashriyoti. ISBN 978-9943-91-573-
9.Beaird, J., & George, J. (2014).
The Principles of Beautiful Web Design.
SitePoint. ISBN 978-0987153020.
4.
Abdullayev, A. (2020).
CSS va HTML texnologiyalari bo‘yicha amaliy
qo‘llanma.
Toshkent: Yangi avlod nashriyoti. ISBN 978-9943-35-431-7.
5.
Salimov, M. (2018).
HTML va CSS asoslari: O‘quv qo‘llanma.
Toshkent:
O‘zbekiston Davlat Texnika Universiteti nashriyoti. ISBN 978-99976-52-137-4.
