ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
284
2181-3187
WEB SERVERLARNING ISHLASH TAMOYILLARI
Mamatqodirov Maxammadali Mamatisakovich
Farg‘ona Davlat Universiteti axborot texnologiyalari
kafedrasi katta o‘qituvchisi
Nomonjonova Madinaxon Nozimjonovna
madinaxonnomonjonova6@gmail.com
Farg‘ona Davlat Universiteti 3-bosqich talabasi
Annotatsiya
Bugungi kunda internetdagi har bir saytning ortida web serverlar faoliyat yuritadi.
Ushbu maqolada web server nima ekanligi, qanday ishlashi, eng ko‘p tarqalgan server
turlari va ularning foydalanuvchilar bilan qanday aloqa o‘rnatishi haqida oddiy va
tushunarli tarzda so‘z yuritiladi. Shuningdek, zamonaviy web texnologiyalarida web
serverlarning o‘rni va xavfsizlik masalalari haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar
web server, HTTP, Nginx, Apache, xavfsizlik, foydalanuvchi so‘rovi, javob,
internet texnologiyalari, statik sahifa, dinamik sahifa.
KIRISH
Har kuni biz mobil telefonimiz yoki kompyuterimiz orqali turli saytlarni ochamiz.
Masalan, Google'da nimadir qidiramiz yoki YouTube’da video tomosha qilamiz. Bizga
bu sahifalarni yetkazib beradigan tizim — bu web server. Web server
foydalanuvchining talabini qabul qilib, unga javob qaytaradigan kompyuter tizimi yoki
dastur hisoblanadi. Internet orqali ma’lumot uzatilganda aynan web serverlar asosiy
rolni o‘ynaydi.O‘zbekistondagi ko‘plab tashkilotlar o‘z saytlarini ishga tushirishda
Apache yoki Nginx kabi mashhur server dasturlaridan foydalanishadi. Bularning har
biri o‘zining kuchli tomonlariga ega.
Muhokama
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
285
2181-3187
Web serverlar internetning yuragidir, deyish mumkin. Chunki foydalanuvchi
brauzerga biror manzil kiritganda, aynan web server bu so‘rovni qabul qiladi va kerakli
ma’lumotni foydalanuvchiga yuboradi. Web serverlar nafaqat saytlarga kirish
imkonini beradi, balki ularni tez, xavfsiz va ishonchli ishlashini ham
ta’minlaydi.Hozirgi kunda Apache, Nginx, LiteSpeed kabi server dasturlari keng
tarqalgan. Men o‘zim biror web sahifa tayyorlaganimda Apache serveridan
foydalanganman. Bu server bilan ishlash qulay va hujjatlari ko‘p. Lekin katta hajmdagi
trafik uchun Nginx ko‘proq tavsiya etiladi.
ASOSIY QISM
1. Web server nima?
Web server bu — maxsus dastur bo‘lib, u internet orqali kelgan so‘rovni (request)
qabul qiladi va unga javob (response) qaytaradi. Bu so‘rov HTML sahifa bo‘lishi,
rasm, video yoki boshqa fayl bo‘lishi mumkin. Web server bularni tahlil qiladi va
foydalanuvchining brauzeriga yuboradi.
2. Web server qanday ishlaydi?
Ishlash prinsipi oddiy:
1. Foydalanuvchi brauzerga manzil kiritadi (masalan, www.fdu.uz).
2. Bu manzil internet orqali web serverga boradi.
3. Server kerakli faylni topadi (statik yoki dinamik sahifa).
4. Server bu faylni HTTP yoki HTTPS orqali foydalanuvchiga yuboradi.
5. Brauzer bu ma’lumotni sahifa sifatida ko‘rsatadi.
3. Statik va dinamik sahifalar
Statik sahifa – oldindan tayyorlangan sahifa. Masalan, HTML fayl.Dinamik
sahifa – foydalanuvchi so‘roviga qarab dastur tomonidan hosil qilinadi (PHP, Python,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
286
2181-3187
ASP.NET yordamida).Misol: O‘quvchilar ro‘yxatini ko‘rsatadigan sahifa har doim
o‘zgaradi, chunki unda yangi ma’lumotlar bo‘ladi — bu dinamik sahifa.
4. Eng mashhur web serverlar
SERVER NOMI AFZALLIKLARI KAMCHILIKLARI
Apache
Oson sozlanadi, PHP bilan yaxshi ishlaydi Ba’zan sekin ishlashi
mumkin
Nginx Juda tez, ko‘p foydalanuvchini ko‘tara oladi Ba’zan sozlash murakkab
LiteSpeed
Apache bilan mos, xavfsizlik kuchli Pullik versiyasi bor
IIS (Windows)
ASP.NET uchun mos
Faqat Windows tizimida ishlaydi
5. HTTP va HTTPS protokollari
HTTP – oddiy ma’lumot uzatish protokoli.
HTTPS – ma’lumotlar maxfiyligiga kafolat beradi (SSL sertifikat
yordamida).Shaxsiy ma’lumotlar ishlatiladigan saytlar (masalan, onlayn do‘konlar)
albatta HTTPS’dan foydalanishi kerak.
6. Web server xavfsizligi
Xavfsizlik bugungi kunda eng muhim masalalardan biri:
Serverga ruxsatsiz kirishni oldini olish.
SSL sertifikat orqali shifrlash.
Xatoliklarni yashirish (masalan, 404 yoki 500 sahifalarini sozlash).
DDoS hujumlardan himoya.
ADABIYOTLAR TAHLILI
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
287
2181-3187
Ko‘plab manbalarda web serverlarning arxitekturasi, texnik xususiyatlari va
xavfsizlik choralariga katta e’tibor berilgan. Masalan, Ko‘zimov A.A. o‘zining “Veb
dasturlash asoslari” kitobida Apache serverini real loyihalarda qanday sozlash
mumkinligini ko‘rsatgan. Xorijiy mualliflar esa ayniqsa xavfsizlik va trafikni
boshqarish masalalarini chuqur tahlil qilgan. Smith (2022) o‘z tadqiqotida zamonaviy
serverlarda SSL sertifikatlardan foydalanish statistikasi haqida to‘xtaladi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, web serverlar har qanday saytning asosi hisoblanadi.
Ularning to‘g‘ri ishlashi sayt foydalanuvchilari uchun qulaylik, xavfsizlik va
tezkorlikni ta’minlaydi. Har bir dasturchi yoki IT sohasidagi mutaxassis hech
bo‘lmaganda Apache va Nginx serverlarida ishlashni o‘rganishi zarur. Kelajakda bu
texnologiyalar yanada rivojlanadi va ulardan samarali foydalanish ko‘nikmasi har
doim foydali bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Ahmed, S. (2020).
Modern Web Server Architecture. New York: TechPress. –
B. 45–89.
2. Babayev, A. (2019).
Tarmoq texnologiyalari asoslari. Toshkent: FAN
nashriyoti. – B. 132–148.
3. Fielding, R. et al. (1999).
Hypertext Transfer Protocol -- HTTP/1.1. RFC 2616.
– B. 1–176.
4. Ko‘zimov, A. A. (2021).
Veb dasturlash asoslari. Farg‘ona: Innovatsiya. – B.
77–110.
5. Smith, J. (2022).
Web Servers: Configuration and Security. London:
WebWorld Ltd. – B. 23–59.
6. Tan, K. (2021).
Introduction to Server Management. Singapore: IT Solutions
Press. – B. 101–150.
7. Walker, M. (2023).
Understanding Nginx and Apache. Boston: CodeWorks
Publishing. – B. 60–98.
