ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
381
2181-3187
PHP DA SINF YARATISH VA OBYEKT YASASH, KONSTRUKTOR
FUNKSIYASINI QO‘LLASH, METOD YARATISH VA INHERITANCE
(MEROS OLISH) STATIC METODLAR VA O‘ZGARUVCHILARNI
O‘RGANISH.
Mamatqodirov Maxammadali Mamatisakovich
Farg‘ona davlat universiteti axborot
texnologiyalari kafedrasi katta oʻqituvchisi
Ikromov Bahromjon Baxtiyorjon oʻg‘li
Farg‘ona davlat universiteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimlari (DBMS) haqida umumiy
ma’lumot beriladi. MySQL, MSSQL, PostgreSQL va SQLite kabi eng ommabop
ma’lumotlar bazasi tizimlarining imkoniyatlari, afzalliklari, kamchiliklari va
qo‘llanilish sohalari keng yoritilgan. Maqola dasturchilar uchun bu tizimlarning
xususiyatlarini solishtirish, to‘g‘ri tanlash va ularni samarali qo‘llashda yordam
berishni maqsad qiladi. Har bir DBMSning o‘ziga xos jihatlari, ma’lumotlarni saqlash
usullari, tranzaksiyalarni boshqarish imkoniyatlari, xavfsizlik choralari va
kengaytiriluvchanlik imkoniyatlari batafsil ko‘rib chiqilgan. Ushbu maqola
ma’lumotlar bazalari bilan ishlashni o‘rganayotganlar va tizim arxitekturasini
loyihalovchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются системы управления базами данных (СУБД),
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
382
2181-3187
такие как MySQL, MSSQL, PostgreSQL и SQLite. Приведены их основные
возможности, преимущества, недостатки и области применения. Статья
направлена на то, чтобы помочь разработчикам выбрать наиболее подходящую
СУБД для своих проектов, эффективно использовать их возможности и
понимать особенности каждой из этих технологий. Рассматриваются такие
аспекты, как хранение данных, управление транзакциями, безопасность и
расширяемость. Статья будет полезна как начинающим программистам, так и
опытным разработчикам, работающим с архитектурой баз данных.
Annotation:
This article provides an overview of database management systems (DBMS) such as
MySQL, MSSQL, PostgreSQL, and SQLite. It highlights their core features,
advantages, limitations, and common use cases. The article aims to help developers
choose the most suitable DBMS for their projects, effectively utilize their capabilities,
and understand the unique aspects of each system. Topics covered include data storage,
transaction management, security measures, and scalability options. This article is
designed to be useful for both novice programmers and experienced database
architects.
Kalit so‘zlar:
DBMS, ma’lumotlar bazasi, MySQL, MSSQL, PostgreSQL,
SQLite, ma’lumotlarni saqlash, tranzaksiyalar, xavfsizlik, kengaytiriluvchanlik, ochiq
manba..
Kirish
Hozirgi kunda ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimlari (DBMS — Database
Management Systems) zamonaviy dasturiy tizimlarning ajralmas qismiga aylangan.
Ma’lumotlarni saqlash, qayta ishlash va tahlil qilish jarayonlari uchun DBMSlarning
roli juda katta. DBMSlarning asosiy vazifalari orasida ma’lumotlarni to‘plash, saqlash,
izlash, yangilash, o‘chirish va himoya qilish mavjud. Bugungi kunda eng ommabop
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
383
2181-3187
ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimlari orasida MySQL, MSSQL (Microsoft SQL
Server), PostgreSQL va SQLite kabilar yetakchi o‘rin egallaydi.
Ushbu maqolada MySQL, MSSQL, PostgreSQL va SQLite tizimlarining asosiy
imkoniyatlari, afzalliklari, kamchiliklari, ishlash prinsiplari va qo‘llanilish sohalari
haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shuningdek, ularning afzalliklari va cheklovlarini
taqqoslash orqali qaysi ma’lumotlar bazasi tizimi qaysi holatlarda yaxshiroq ishlatilishi
mumkinligini aniqlashga harakat qilinadi.
Asosiy qism
MySQL — bu ochiq manba kodli, tezkor, ishonchli va keng qo‘llaniladigan
ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimi. U odatda kichik va o‘rta hajmdagi veb-loyihalar,
bloglar, elektron tijorat saytlarida keng qo‘llaniladi. MySQL ning asosiy afzalliklari
quyidagilardan iborat:
Tezkor ishlash — MySQL yirik ma’lumotlar bilan tez ishlash uchun
optimallashtirilgan.
Oson integratsiya — PHP, Python, Java va boshqa mashhur dasturlash tillari bilan
osongina integratsiya qilinadi.
Replikatsiya — Ma’lumotlarni zaxira qilish va yukni taqsimlash uchun master-
slave replikatsiya mexanizmlarini qo‘llab-quvvatlaydi.
Xavfsizlik — Ma’lumotlarni shifrlash va foydalanuvchi huquqlarini boshqarish
imkoniyatiga ega.
Kengaytiriluvchanlik — Turli hajmdagi tizimlar uchun mos keladi, kichik saytlar
va yirik korporativ tizimlar uchun ishlatilishi mumkin.
MSSQL — Microsoft tomonidan ishlab chiqilgan korporativ darajadagi
ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimi. U yirik korporativ ma’lumotlarni boshqarish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
384
2181-3187
uchun mo‘ljallangan va Windows muhitida yuqori darajada moslashuvchanlikni
ta’minlaydi. MSSQL ning asosiy xususiyatlari:
Xavfsizlik — Ma’lumotlarni himoya qilish uchun shifrlash va foydalanuvchi
kirish nazorati tizimlari mavjud
Ma’lumotlarni qayta tiklash — Ma’lumotlarni to‘liq, differentsial va logli
zaxiralash imkoniyati
Yuqori mahsuldorlik — Parallel so‘rovlarni qayta ishlash, indekslash va
ma’lumotlarni keshlash orqali yuqori tezlikni ta’minlaydi.
Ko‘p qavatli arxitektura — Ma’lumotlarni saqlash, qayta ishlash va tahlil qilish
uchun keng ko‘lamli arxitektura imkoniyatlari.
Tahlil vositalari — BI (Business Intelligence) va OLAP (Online Analytical
Processing) tizimlari bilan integratsiya qilish imkoniyati
PostgreSQL — bu ochiq manba kodli, yuqori darajadagi ma’lumotlar bazasi
boshqaruv tizimi bo‘lib, keng qamrovli imkoniyatlarga ega. U ma’lumotlarni to‘g‘ri
saqlash, qayta ishlash va tranzaksiyalarni boshqarish uchun kuchli vositalarni taqdim
etadi. PostgreSQL ning asosiy xususiyatlari:
ACID muvofiqligi — Tranzaksiyalarni xavfsiz va barqaror bajarish uchun to‘liq
ACID (Atomicity, Consistency, Isolation, Durability) qo‘llab-quvvatlaydi.
Kengaytiriluvchanlik — Yangi ma’lumot turlarini qo‘shish, o‘ziga xos
funksiyalar yaratish va kengaytirilgan ma’lumotlarni boshqarish imkoniyati.
JSON qo‘llab-quvvatlashi — JSON, XML va HSTORE kabi tuzilmalarni saqlash
imkoniyati
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
385
2181-3187
Ko‘p foydalanuvchilik — Ko‘p foydalanuvchilar bilan bir vaqtning o‘zida ishlash
imkoniyati.
Geoma’lumotlar bazasi — PostGIS kengaytmasi yordamida geoma’lumotlarni
saqlash va qayta ishlash uchun keng imkoniyatlar mavjud.
PostgreSQL yirik tizimlar, ilmiy tadqiqot loyihalari va geoma’lumotlar
tizimlarida keng qo‘llaniladi.
SQLite — bu yengil, o‘rnatilgan ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimi bo‘lib,
kichik hajmdagi ma’lumotlar uchun mo‘ljallangan. U odatda mobil ilovalar, IoT
qurilmalar va kichik dasturlarda keng qo‘llaniladi. SQLite ning asosiy xususiyatlari:
Faylga asoslangan arxitektura — Ma’lumotlar bitta faylda saqlanadi, server talab
qilinmaydi.
Kengaytiriluvchanlik — Oddiy ma’lumotlar uchun qulay va tezkor ishlaydi.
Kichik hajm — Juda kichik hajmda joy egallaydi, oson o‘rnatiladi va sozlanadi.
Ko‘p platformalik — Turli operatsion tizimlar bilan mos keladi
Minimal sozlash — Ma’lumotlar bazasini yaratish va ishlatish uchun minimal
sozlash talab etadi.
MySQL, MSSQL, PostgreSQL va SQLite taqqoslanishi
Xususiyat
MySQL
MSSQL
PostgreS
QL
SQLite
Ochiq manba
Ha
Yo‘q
Ha
Ha
ACID
qo‘llab-
quvvatlashi
Ha
Ha
Ha
Qisman
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
386
2181-3187
Xususiyat
MySQL
MSSQL
PostgreS
QL
SQLite
JSON
qo‘llab-
quvvatlashi
Ha
Ha
Ha
Qisman
Replikatsiya
Ha
Ha
Ha
Yo‘q
Xavfsizlik
O‘rta
Yuqori
Yuqori
Past
Kengaytiriluvcha
nlik
O‘rta
Yuqori
Yuqori
Past
Ma’lumot turlari
Cheklang
an
Keng
Juda keng
Cheklang
an
Platformalar
Ko‘p
Window
s
Ko‘p
Ko‘p
Qo‘llanish sohasi
Veb-
saytlar
Korporat
iv tizimlar
Ilmiy
loyihalar
Mobil
ilovalar
Xulosa
Bugungi kunda ma’lumotlar bazasi boshqaruv tizimlari (DBMS) turli xil
sohalarda, jumladan veb-dasturlash, korporativ tizimlar, ilmiy tadqiqotlar va mobil
ilovalarda muhim rol o‘ynaydi. MySQL, MSSQL, PostgreSQL va SQLite kabi eng
mashhur DBMSlar har biri o‘zining o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklariga ega
bo‘lib, ular turli vazifalar uchun mos keladi.
MySQL ko‘proq tezkor, yengil va keng qo‘llaniladigan tizim sifatida veb-
loyihalarda qo‘llaniladi. MSSQL esa korporativ darajadagi kompleks tizimlar uchun
yuqori xavfsizlik va kuchli funksionallikni ta’minlaydi. PostgreSQL —
kengaytiriluvchanligi, ACID qo‘llab-quvvatlashi va murakkab ma’lumotlar turlarini
boshqarish imkoniyati bilan ilmiy va yirik biznes loyihalari uchun ideal tanlovdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–4_ Мая –2025
387
2181-3187
SQLite esa kichik hajmdagi ma’lumotlar bazasi va mobil ilovalar uchun eng yengil va
oddiy yechim hisoblanadi.
DBMS tanlashda loyiha talablarini, tizim hajmini, xavfsizlik talablarini va
qo‘llab-quvvatlanadigan funksiyalarni hisobga olish muhimdir. Har bir tizim o‘z
o‘rnida samarali va ishonchli ishlash uchun mo‘ljallangan, shuning uchun ular orasidan
eng maqsadga muvofiqini tanlash dasturiy ta’minot sifatini oshirishga yordam beradi.
Shu bois, MySQL, MSSQL, PostgreSQL va SQLite imkoniyatlarini va farqlarini
yaxshi tushunish dasturchilar va tizim arxitektorlariga to‘g‘ri qaror qabul qilishda katta
yordam beradi hamda samarali tizimlar yaratishga zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Shoaxmedova N.X.,Abdullayeva I.N., “Iqtisodiyotda axborot texnologiyalar va
tizimlar”. Darslik.Toshkent-2021.-504bet
2.
J.Rustamov.,A.Ernazarov.,K.Shadiyarova.,N.Tojiyev.,J.Umirov.,
“Iqtisodiyotda axborot kommunikatsion texnologiyalar va tizimlar”. O‘quv
qullanma.Samarqand-2022.-292 bet.
3.
Jomonqulova F.E., Shadmanov I.E., Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsion
texnalogiyalar va tizimlar . O‘quv qullanma. Samarqand, 2021– 455 b.
4.
R.Dadabayeva va boshqalar. «Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsion
tyexnologiyalar va tizimlar. Oquv qollanma. Toshkent, 2019. – 455 b.
5.
J.E.Rustamov, A.E.Ernazarov, F.E.Jomonqulova. (o‘q-q) Iqtisodiyotda axborot-
kommunikatsion texnologiyalar va tizimlari. Samarqand-2022. Adadi:100.
6.
Z.X.Komilova. Ta‘limda axborot texnologiyalari. O‘quv qo‘llanma. Farg‘ona.
2023.
