ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
130
2181-
3187
TABIIY O'SIMLIK MAHSULOTLARIDAN OLINGAN DORI
VOSITALARI
Sharobidinov Islombek Parpiyevich
Central Asian Medical university
“Kimyo va Farmakologiya” kafedra asissenti
ANNOTATSIYASI
Ushbu maqolada tabiiy o'simlik mahsulotlaridan olingan dori vositalarining
turlari, ularning tayyorlanish usullari, saqlash va qo'llanilish sohalari haqida
ma'lumotlar berilgan. Tabiiy o'simlik dori vositalari inson sog'lig'ini tiklashda, turli
kasalliklarni davolashda muhim rol o'ynaydi. Maqolada tabiiy dori vositalarining
afzalliklari, zamonaviy farmakologiyada o'rni va ularni ishlab chiqarishda amal
qilinadigan asosiy qoidalar ko'rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar: Tabiiy o'simliklar, dori vositalari, fitoterapiya, ekstraktlar,
infuziyalar, damlamalar, tabiiy preparatlar, farmakologiya, saqlash, tayyorlash.
Kirish
Tabiiy o'simlik mahsulotlaridan olingan dori vositalari inson salomatligini
saqlash va turli kasalliklarni davolashda ming yillik an’analarga ega bo‘lgan eng
qadimiy va samarali tabiiy resurs hisoblanadi. Qadim davrlardan beri odamlar
o‘simliklarning turli qismlaridan foydalangan, ularning shifobaxsh xususiyatlarini
o‘rganib, kasalliklarni davolash uchun turli shakllarda dori vositalarini tayyorlab
kelgan. Hozirgi kunda zamonaviy tibbiyot sohasida ham tabiiy dori vositalariga
qiziqish tobora oshib bormoqda. Bu tabiiy preparatlar inson organizmiga nisbatan
yumshoq ta’sir ko‘rsatishi, yon ta’sirlari kamroq bo‘lishi va ko‘plab kasalliklarda
qo‘shimcha davolash vositasi sifatida keng qo‘llanilishi bilan izohlanadi.
Tabiiy o'simlik dori vositalarining samaradorligi ularning tarkibida mavjud
bo‘lgan faol biologik moddalarga bog‘liq. Ushbu moddalar organizmda turli fiziologik
jarayonlarni rag‘batlantiradi, immun tizimini mustahkamlaydi, yallig‘lanishga qarshi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
131
2181-
3187
kurashadi va tabiiy tiklanish jarayonlarini tezlashtiradi. Ko‘plab dorivor o‘simliklar
tarkibida alkaloidlar, flavonoidlar, glykozidlar, efir moylari va boshqa bioaktiv
birikmalar mavjud bo‘lib, ular turli kasalliklar davolashda samarali vosita hisoblanadi.
Shuningdek, tabiiy dori vositalarining afzalliklaridan biri — ularning inson
organizmiga zararli ta’sirining nisbatan kamligi. Bu preparatlar ko‘pincha sintetik
dorilarga nisbatan yaxshiroq chidamlilik va moslashuvchanlikka ega bo‘lib, uzoq
muddatli qo‘llash uchun qulaydir. Biroq, tabiiy preparatlarning samarali va xavfsiz
bo‘lishi uchun ularni to‘g‘ri tayyorlash, saqlash va belgilangan dozada ishlatish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy farmatsevtika sohasida tabiiy o‘simlik mahsulotlaridan olingan dori
vositalarini ishlab chiqarish texnologiyalari rivojlanmoqda, sifat va xavfsizlik
talablariga javob beradigan mahsulotlar yaratishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Shu
bilan birga, ilmiy tadqiqotlar davomida tabiiy preparatlarning ta’sir mexanizmlari va
ularning zamonaviy tibbiyotdagi o‘rni kengaymoqda. Natijada tabiiy o‘simliklardan
tayyorlangan dorilar bugungi kunda inson salomatligini qo‘llab-quvvatlashda ajralmas
qismga aylangan.
Tabiiy o'simlik mahsulotlaridan olingan dori vositalari haqida ma’lumot
Tabiiy o‘simliklardan olingan dori vositalari — bu o‘simliklarning turli
qismlaridan (barg, ildiz, po‘st, gullar, urug‘lar) tayyorlangan dorivor preparatlar bo‘lib,
ular ichki va tashqi foydalanishga mo‘ljallangan. Ushbu dori vositalari tarkibida faol
biologik moddalarning tabiiy shakllari mavjud bo‘lib, ular organizmning turli
tizimlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tabiiy dori vositalarining asosiy turlari quyidagilar: infuziyalar (choylar),
damlamalar, ekstraktlar, yog‘lar, mazlar, siroplar va tabletka shaklidagi tabiiy
preparatlar. Infuziyalar ko‘pincha issiq suvda tayyorlanadigan va qisqa muddat ichida
iste’mol qilinadigan dorilardir. Damlamalar esa ko‘proq uzoqroq vaqt davomida va
ko‘proq faol moddalarni o‘z ichiga olgan bo‘ladi. Ekstraktlar esa o‘simliklardan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
132
2181-
3187
maxsus usullar yordamida faol moddalarni ajratib olish orqali olinadi va ularning
kontsentratsiyasi yuqori bo‘ladi.
Tabiiy dori vositalarining eng muhim xususiyati — ularning organizmga kamroq
zarar yetkazishi va turli yon ta’sirlarning kam uchrashi. Shuningdek, tabiiy dorilar
immunitetni mustahkamlash, metabolizmni yaxshilash, va organizmning o‘zini tiklash
jarayonlarini qo‘llab-quvvatlashda samarali.
Biroq, tabiiy dori vositalarining samaradorligi ularni to‘g‘ri tayyorlash va
saqlash sharoitlariga ham bog‘liq. Mahsulotlarning sifati faol moddalar miqdori,
ularning aralashishi, saqlash muddatlari va qadoqlash sifatiga qarab o‘zgaradi. Shu
sababli tabiiy dori vositalarini ishlab chiqarishda zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash
va sifat nazoratini kuchaytirish zarur.
Tabiiy o'simliklardan olingan dori vositalari zamonaviy farmakologiyada ham
keng o‘rin egallamoqda. Ko‘plab sintetik dorilar ushbu o‘simliklar tarkibidagi faol
moddalarning sintetik analoglari hisoblanadi. Shu bilan birga, tabiiy dori vositalari
ko‘plab kasalliklarda kompleks terapiya sifatida ham qo‘llanilmoqda.
1. Tabiiy o'simlik dori vositalarining turlari va shakllari
Tabiiy o'simlik mahsulotlaridan olingan dori vositalari ko‘plab shakllarda
bo‘lishi mumkin. Eng ko‘p uchraydiganlari infuziyalar (choylar), damlamalar,
ekstraktlar, yog‘lar, mazlar, siroplar va kapsulalar hisoblanadi. Infuziyalar — bu
o‘simliklarning barglari, gullari yoki boshqa qismlarini issiq suvda qisqa vaqt
davomida damlab tayyorlanadigan dori vositasi bo‘lib, tezda foydalanishga
mo‘ljallangan. Damlamalar esa o‘simlik materialining spirtli yoki suvli eritmasi bo‘lib,
faol moddalar konsentratsiyasi yuqoriroq bo‘ladi va uzoqroq muddat foydalanish
uchun mo‘ljallangan.
Ekstraktlar – bu o‘simlik tarkibidagi faol dorivor moddalarning maxsus
texnologiyalar yordamida ajratib olinishi natijasida olinadigan kontsentratsiyalangan
preparatlar. Ular farmatsevtik mahsulotlarda ko‘p qo‘llaniladi, chunki ekstraktlar
dozani aniq belgilash va samaradorlikni oshirish imkonini beradi. Yog‘lar esa ko‘proq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
133
2181-
3187
tashqi qo‘llanilish uchun ishlatiladi, masalan, terini yumshatish yoki yallig‘lanishga
qarshi ta’sir ko‘rsatishda.
Har bir dori vositasi turi o‘zining tayyorlanish va saqlash qoidalariga ega bo‘lib,
ularning samaradorligi va xavfsizligi ko‘p jihatdan shu qoidalarga rioya qilinishiga
bog‘liq. Shu bois tabiiy dori vositalarini ishlab chiqarishda sifat nazorati va
standartlashtirish jarayoni muhim hisoblanadi.
2. Tabiiy dori vositalarining faol moddalar va ularning ta’siri
Tabiiy o'simliklardan olingan dori vositalarining asosiy afzalligi — ularning
tarkibida organizm uchun foydali bo‘lgan tabiiy faol moddalarning bo‘lishidir. Bular
alkaloidlar, flavonoidlar, glykozidlar, efir moylari, vitaminlar, minerallar va boshqa
bioaktiv birikmalar bo‘lishi mumkin. Masalan, ko‘plab o‘simliklarda mavjud bo‘lgan
flavonoidlar antioksidant xususiyatga ega bo‘lib, organizmni erkin radikallardan
himoya qiladi va yallig‘lanishni kamaytiradi.
Alkaloidlar esa ko‘pincha markaziy asab tizimiga ta’sir ko‘rsatadi, ba’zi dorilar
ularni asos qilib olgan. Shuningdek, glykozidlar yurak faoliyatini tartibga solishda
yordam beradi, efir moylari esa bakteriyalar va zamburug‘larga qarshi kurashadi. Tabii
dori vositalarining ta’siri ko‘pincha kompleks bo‘lib, ularning komponentlari
birgalikda organizmning turli tizimlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ammo, tabiiy dori vositalari ham noto‘g‘ri qo‘llanilganda yoki haddan tashqari
ko‘p iste’mol qilinganda salbiy ta’sirlar keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun
ularni mutaxassis nazorati ostida va tavsiya etilgan dozada qo‘llash muhimdir.
3. Tabiiy dori vositalarining saqlanishi va sifatini ta’minlash
Tabiiy o'simlik mahsulotlaridan tayyorlangan dori vositalari faol moddalarning
o‘zgarishi, chirishi yoki yomonlashishining oldini olish uchun maxsus saqlash
sharoitlariga muhtoj. Bunday vositalar odatda qorong‘i, salqin va quruq joylarda
saqlanishi lozim. Yuqori harorat, namlik va quyosh nuri faol moddalar sifatiga salbiy
ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Qadoqlash ham tabiiy dori vositalarining sifatini saqlashda muhim ahamiyatga
ega. Masalan, shisha yoki plastik idishlar, qog‘oz va alyuminiy paketlar faol
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
134
2181-
3187
moddalarni himoya qilish uchun ishlatiladi. Qadoqlash vositasi havo va namlik
kirishini to‘sib, mikroorganizmlarning o‘sishini oldini oladi.
Sifatni saqlash uchun dori vositalari ishlab chiqarishning har bir bosqichida
sanitariya-gigiyena qoidalariga qat’iy rioya qilish, zarur texnologik jarayonlarni
bajarish va mahsulotlarni muntazam sifat nazoratidan o‘tkazish zarur. Shu tarzda tabiiy
dori vositalarining samaradorligi va xavfsizligi kafolatlanadi.
XULOSA
Tabiiy o'simlik mahsulotlaridan olingan dori vositalari inson salomatligini
saqlash va turli kasalliklarni davolashda muhim o‘rin tutadi. Ularning tabiiyligi,
organizmga yumshoq ta’sir ko‘rsatishi va yon ta’sirlarning kamligi zamonaviy
tibbiyotda alohida e’tibor qaratilishiga sabab bo‘lmoqda. Bugungi kunda ko‘plab
dorilar va terapevtik preparatlar o‘simliklardan olinadigan faol moddalarga asoslanadi,
bu esa tabiiy dori vositalarining samaradorligi va ahamiyatini yana-da oshiradi.
Tabiiy dori vositalarining tarkibidagi bioaktiv moddalar immunitetni
mustahkamlash, yallig‘lanishni kamaytirish, infeksiyalarga qarshi kurashish va boshqa
ko‘plab salomatlik muammolarini bartaraf etishda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan
birga, ularning keng ko‘lamli ta’siri hamda kamroq yon ta’sirlarga ega bo‘lishi ularni
uzoq muddatli va qo‘shimcha terapiya sifatida qo‘llash imkonini beradi. Biroq, tabiiy
preparatlarni qo‘llashda ularning sifatiga, dozaga va saqlash qoidalariga qat’iy rioya
qilish zarur, chunki noto‘g‘ri foydalanish natijasida samaradorlik kamayishi yoki
salbiy oqibatlar yuzaga kelishi mumkin.
Zamonaviy ilm-fan va texnologiyalar tabiiy o‘simlik mahsulotlarini yanada
sifatli va xavfsiz dori vositalariga aylantirishda katta yordam bermoqda. Ekspertizalar,
sifat nazorati va standartlashtirish jarayonlari tabiiy dori vositalarining samaradorligini
ta’minlaydi va ularning keng qo‘llanilishiga zamin yaratadi. Shu bois, tabiiy dori
vositalarini ishlab chiqarish va ulardan foydalanish sohasida doimiy ilmiy tadqiqotlar
olib borilishi lozim.
Natijada, tabiiy o'simlik mahsulotlaridan tayyorlangan dori vositalari nafaqat
an’anaviy tibbiyotda, balki zamonaviy davolash usullarida ham o‘ziga xos va samarali
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
135
2181-
3187
vosita sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlab bormoqda. Ularning rivojlanishi inson
salomatligini saqlash va oshirishga katta hissa qo‘shadi.
ADABIYOTLAR
1.
Qodirov, I. (2010).
Dorivor o‘simliklar va ularning dori sifatlari
. Toshkent: Fan
va texnologiya.
2.
Toshpulatov, S. (2015).
Tabiiy dorilar va ularning tibbiyotda qo‘llanilishi
.
Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
3.
Akbarova, M. (2018).
Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va ishlov berish
texnologiyasi
. Toshkent: O‘zbekiston farmatsevtika universiteti nashriyoti.
4.
Костюк, В. П. (2007).
Лекарственные растения: химия, фармакология,
применение
. Москва: Медицина.
5.
Иванова, Н. В. (2012).
Фармакогнозия: основы и современные методы
.
Санкт-Петербург: Наука.
6.
Петров, А. С. (2016).
Растительные лекарственные средства в медицине
.
Москва: ГЭОТАР-Медиа.
7.
Tyler, V. E., Brady, L. R., & Robbers, J. E. (1988).
Pharmacognosy
.
Philadelphia: Lea & Febiger.
8.
Evans, W. C. (2009).
Trease and Evans' Pharmacognosy
. Elsevier Health
Sciences.
9.
Balunas, M. J., & Kinghorn, A. D. (2005). Drug discovery from medicinal
plants.
Life Sciences
, 78(5), 431-441.
