ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
97
2181-
3187
HOMILADOR AYOLLARDA ZARARSIZ QON KO‘PAYTIRADIGAN
DORI VOSITALARI
Sharobidinov Islombek Parpiyevich
Central Asian Medical university
“Kimyo va Farmakologiya” kafedra asissenti
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada homiladorlik davrida uchraydigan kamqonlik holatlari va ularni
bartaraf etishda qo‘llaniladigan zararsiz, samarali dori vositalari haqida ma’lumotlar
keltirilgan. Ayol organizmida yuz beradigan fiziologik o‘zgarishlar, ayniqsa, temir
tanqisligi anemiyasi holatlari va bu holatlarni tuzatishda keng qo‘llanilayotgan
zamonaviy preparatlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
homiladorlik, kamqonlik, temir tanqisligi, qon ko‘paytiruvchi
preparatlar, gemoglobin, zararsiz dori vositalari.
Kirish
Homiladorlik inson hayotidagi eng mas’uliyatli va fiziologik jihatdan murakkab
davrlardan biri sanaladi. Bu davrda ayol organizmida nafaqat gormonal, balki qon
aylanish, ovqat hazm qilish, buyrak va yurak-qon tomir tizimlarida ham jiddiy
o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Ayniqsa, qonni kislorod bilan ta’minlovchi gemoglobin
darajasining pasayishi, ya’ni kamqonlik (anemiya) holati keng tarqalgan
muammolardan biridir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, dunyo bo‘yicha homilador
ayollarning 30-50 foizi temir tanqisligi anemiyasidan aziyat chekadi.
Kamqonlik – bu ona organizmidagi kislorod tashish imkoniyatining kamayishi
bo‘lib, u nafaqat ayolning o‘z salomatligiga, balki homilaning rivojlanishiga ham
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bola yetarlicha kislorod ololmaydi, bu esa tug‘ma rivojlanish
nuqsonlari, erta tug‘ilish va past tana vazni kabi oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu
bois, gemoglobin va ferritin darajasini nazorat qilish, ularni normada ushlab turish
homiladorlik davrida alohida e’tiborni talab qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
98
2181-
3187
Bugungi kunda temir tuzlari, foliy kislotasi va boshqa vitamin-minerallar asosida
tayyorlangan, homiladorlik vaqtida xavfsiz bo‘lgan dori vositalar yordamida bu
muammoning oldi olinmoqda. Ushbu maqolada aynan ana shunday dori vositalari
haqida batafsil ma’lumot beriladi, ularning tanlanish mezonlari, xavfsizlik darajasi va
qo‘llash usullari ko‘rib chiqiladi.
Zararsiz qon ko‘paytiruvchi dori vositalari haqida umumiy ma’lumot
Homiladorlik organizmda ko‘plab o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi, ayniqsa qon
aylanish tizimi faoliyati sezilarli darajada kuchayadi. Bo‘lajak onaning qon hajmi
taxminan 30–50 foizga oshadi, bu esa organizmni kislorod bilan ta’minlashga va
homilaning to‘g‘ri rivojlanishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, qonda gemoglobin
miqdori kamayishi, ya’ni
temir tanqisligi anemiyasi
(TTA) yuzaga kelishi holati
kuzatiladi. Bu holat homilador ayollarda eng keng tarqalgan patologiyalardan biri
hisoblanadi va uning oldini olish yoki davolash uchun
zararsiz qon ko‘paytiruvchi
dori vositalaridan
foydalanish zarur bo‘ladi.
Zamonaviy tibbiyotda homilador ayollarga mo‘ljallangan ko‘plab qon
ko‘paytiruvchi preparatlar mavjud. Biroq, ularning barchasi ham homila uchun xavfsiz
emas. Shu sababli, bunday dorilarni tanlashda
homilaning rivojlanishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmaydigan, allergik reaktsiyalarni keltirib chiqarmaydigan va yo‘ldosh
to‘sig‘idan o‘tmaydigan
dori vositalari tanlanadi.
Eng keng qo‘llaniladigan va xavfsiz deb tan olingan moddalardan biri bu
temir
(Fe) preparatlari
bo‘lib, ular og‘iz orqali (peroral) yoki in'ektsion (tomchilab yoki
mushak ichiga) tarzda qo‘llaniladi. Temir preparatlari ikki xil shaklda mavjud:
temir
(II) tuzlari
(masalan, temir sulfat, temir fumarat) va
temir (III) gidroksid-polimaltoz
komplekslari
. Ikkinchi turdagi preparatlar organizm tomonidan yaxshi o‘zlashtiriladi
va ichak shilliq qavatini kamroq bezovta qiladi, shu bois homiladorlik davrida tavsiya
etiladi.
Bundan tashqari, temir moddasining so‘rilishini oshiruvchi vositalar —
C
vitamini (askorbin kislotasi), foliy kislotasi, B12 vitamini
ham keng qo‘llaniladi.
Ayniqsa,
foliy kislotasi
nafaqat qon ishlab chiqarishni kuchaytiradi, balki homilaning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
99
2181-
3187
nerv sistemasining to‘g‘ri shakllanishida ham muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, ko‘p
hollarda ushbu moddalarning birgalikdagi kompleks shakllari tavsiya etiladi.
Quyidagi dori vositalari homiladorlik davrida xavfsiz va samarali
hisoblanadi:
•
Maltofer
– temir (III) gidroksid-polimaltoz kompleksiga
asoslangan. Peroral shaklda bo‘lib, oshqozon-ichak tizimiga minimal
salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
•
Ferro-Folgamma
– temir sulfat, foliy kislotasi, B12 va C
vitaminlari kompleksidan iborat. Temir tanqisligi bilan kechuvchi
anemiyani bartaraf etishda yordam beradi.
•
Tardiferon
– temir sulfat va askorbin kislotasi asosidagi
dori. Temir so‘rilishini oshiradi, lekin ba’zi hollarda qorin og‘rig‘i,
qabziyat yoki ko‘ngil aynishi keltirib chiqarishi mumkin.
•
Sorbifer Durules
– temir sulfat va askorbin kislotasini o‘z
ichiga olgan tabletkalar. Temir miqdorini tez tiklaydi.
•
Ferlatum
– oqsil asosida ishlangan temir preparati bo‘lib,
yaxshi so‘riladi va me’daga ta’siri kam.
Bundan tashqari, ayrim hollarda, temir yetishmovchiligi og‘ir darajada bo‘lsa,
yoki og‘iz orqali dorilarni qabul qilishda muammo bo‘lsa,
vena ichiga yuboriladigan
preparatlar
(masalan, Ferinject, Venofer) qo‘llaniladi. Biroq bunday davo faqat
shifokor nazorati ostida o‘tkazilishi kerak.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, temir moddasini haddan tashqari ko‘p iste’mol
qilish ham xavfli bo‘lishi mumkin. Ortiqcha temir organizmda to‘planib, jigarda
yuklama yuzaga keltirishi, oksidlovchi stress chaqirishi mumkin. Shu bois, har qanday
dori vositasini faqat
shifokor ko‘rsatmasi asosida, qon tahlil natijalariga tayanib
qabul qilish muhimdir.
Xulosa qilib aytganda, homiladorlik davrida gemoglobin darajasini normada
ushlab turish nafaqat ona, balki homila salomatligi uchun ham juda muhimdir. Zararsiz,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
100
2181-
3187
samarali va zamonaviy temir preparatlari yordamida bu holatning oldini olish, sog‘lom
tug‘ruq va bola rivojlanishini ta'minlash mumkin.
Kamqonlikda ovqatlanish va qo‘shimcha tavsiyalar
Kamqonlik (anemiya), ayniqsa temir tanqisligidan kelib chiqadigan anemiya,
ko‘plab homilador ayollar, yoshlar va bolalarda uchraydigan sog‘liq muammolaridan
biridir. Kamqonlik organizmda kislorod tashuvchi gemoglobin miqdorining
pasayishiga olib keladi, bu esa charchoq, bosh aylanishi, rangparlik, yurak urishining
tezlashuvi kabi belgilar bilan namoyon bo‘ladi. Dorivor vositalar bilan bir qatorda
to‘g‘ri va muvozanatli ovqatlanish kamqonlikni oldini olish va davolashda juda muhim
rol o‘ynaydi.
Temirga boy oziq-ovqatlar bilan ovqatlanish
Kamqonlikda temirga boy ovqatlar iste’moli birinchi galdagi ehtiyoj hisoblanadi.
Temir ikki shaklda bo‘ladi:
gem temir
(asosan hayvon mahsulotlarida) va
no-gem temir
(asosan o‘simlik mahsulotlarida). Gem temir organizm tomonidan osonroq so‘riladi.
Temirga boy asosiy mahsulotlar:
•
Qizil go‘sht
– mol, qo‘y yoki echki go‘shti temirning eng
yaxshi manbalaridan biri hisoblanadi.
•
Tovuq va kurka go‘shti
, ayniqsa yurak va jigar qismlari.
•
Baliq mahsulotlari
– sardina, orkinos, losos.
•
Jigar
– mol yoki parranda jigarida temir miqdori juda yuqori,
ammo homiladorlikda jigar mahsulotlarini ortiqcha iste’mol qilishdan
ehtiyot bo‘lish kerak.
•
Yashil bargli sabzavotlar
– ismaloq, shovul, brokkoli.
•
Quritilgan mevalar
– mayiz, o‘rik qurig‘i, olxo‘ri.
•
Yormalar
– grechka, suli yormasi (ovsyanka), javdar noni.
•
Yong‘oqlar
– bodom, keshyu, kungaboqar urug‘i.
Temir so‘rilishini oshiruvchi va kamaytiruvchi omillar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
101
2181-
3187
Temirning organizmga singish darajasi ayrim oziq-ovqatlar ta’sirida kuchayishi
yoki kamayishi mumkin.
C vitamini
(askorbin kislotasi) temirning so‘rilishini
oshiradi. Shuning uchun temirga boy ovqatlar bilan birga:
•
Tsitrus mevalari
(apelsin, limon, mandarin),
•
Pomidor
,
•
Qalampir
,
•
Qulupnay
kabi C vitaminiga boy mahsulotlarni birgalikda
iste’mol qilish tavsiya etiladi.
Aksincha,
qahva, choy, sut va sut mahsulotlari, kalsiyga boy ovqatlar
temirning so‘rilishiga xalaqit beradi. Temirga boy ovqatlar bilan bir vaqtda bu
mahsulotlarni iste’mol qilishdan saqlanish zarur.
Ovqatlanish tartibi bo‘yicha tavsiyalar
Kamqonlikda to‘g‘ri ovqatlanish faqat ovqat turini emas, balki tartibini ham
qamrab oladi. Quyidagilarga amal qilish muhim:
•
Kuniga
3 asosiy ovqat
va
2–3 marta yengil tamaddi
qilish
tavsiya etiladi.
•
Har bir ovqat tarkibida
hayvon manbali oqsillar,
sabzavotlar va yormalar
bo‘lishi kerak.
•
Ovqat tayyorlashda
qaynatish, bug‘da pishirish
kabi
usullardan foydalanish sog‘lomroq hisoblanadi.
Yog‘li, qovurilgan va konservalangan
mahsulotlardan voz kechish kerak.
Qo‘shimcha parheziy tavsiyalar
Homilador ayollar
uchun temirga boy ovqatlar bilan birga
foliy kislotasi va B12
vitaminiga boy
mahsulotlar ham kiritilishi lozim. Bu moddalar qizil qon tanachalari
hosil bo‘lishida ishtirok etadi.
Yogurt, kefir
kabi probiotik mahsulotlar ichak sog‘lig‘ini yaxshilaydi va
mikroelementlarning so‘rilishiga yordam beradi.
Toza suv ichish
– hazm qilish tizimining yaxshi ishlashi uchun muhim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
102
2181-
3187
Mehnat va dam olish rejimi
ni muvozanatda saqlash, stressdan uzoq yurish va
toza havoda sayr qilish ham umumiy qon aylanishini yaxshilaydi.
Xulosa sifatida, kamqonlikni faqat dori vositalari bilan emas, balki ongli va to‘g‘ri
ovqatlanish madaniyatini shakllantirish orqali oldini olish mumkin. Oziq-ovqat
mahsulotlarini bir-biriga to‘g‘ri uyg‘unlashtirish, organizm ehtiyojini tushunish va
muntazam ovqatlanish sog‘lom qon tarkibini saqlab turishning muhim garovidir.
XULOSA
Kamqonlik, ayniqsa homilador ayollar orasida keng tarqalgan sog‘liq
muammolaridan biri bo‘lib, u organizmda temir, foliy kislotasi, B12 vitamini kabi
moddalarning yetishmovchiligi natijasida yuzaga keladi. Ushbu holat yurak-qon tomir
tizimi faoliyatining izdan chiqishiga, onaning umumiy holsizlikka duch kelishiga va
homila rivojida turli asoratlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun bu holatni erta
aniqlash, oldini olish va to‘g‘ri davolash choralarini ko‘rish muhimdir.
Kamqonlikda dorivor vositalar bilan bir qatorda ovqatlanish tartibi va sifati
alohida o‘rin tutadi. Temirga boy oziq-ovqat mahsulotlarini – go‘sht, jigar, sabzavotlar,
quritilgan mevalar va yormalarni muntazam iste’mol qilish, ayniqsa C vitaminiga boy
mahsulotlar bilan birga qabul qilish temirning so‘rilishini oshiradi. Shu bilan birga,
temir so‘rilishini pasaytiradigan mahsulotlar – choy, qahva, sut mahsulotlaridan
ehtiyotkorlik bilan foydalanish zarur.
Homilador ayollarda kamqonlikni bartaraf etish faqatgina dorilar yordamida
emas, balki ovqatlanish madaniyatini shakllantirish, sog‘lom hayot tarzini yuritish,
yetarli dam olish va toza havoda sayr qilish orqali amalga oshiriladi. Shuningdek,
shifokor tavsiyalariga amal qilish, zarur hollarda biologik faol qo‘shimchalarni qabul
qilish ham ijobiy natijalar beradi.
Xulosa qilib aytganda, kamqonlikka qarshi kurash – bu kompleks yondashuvni
talab qiluvchi jarayon bo‘lib, bunda to‘g‘ri ovqatlanish muhim asos bo‘lib xizmat
qiladi. Bu esa ona va bola salomatligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
ADABIYOTLAR
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
103
2181-
3187
1.
Toshpo‘latova, N., & Qodirova, M. (2018).
Homiladorlikda kamqonlik va uning
oldini olish
. Tibbiyot nashriyoti.
2.
Qodirov, B. (2015).
Oziq-ovqat va sog‘lom turmush tarzi
. Toshkent.
3.
Karimov, S. (2020).
Temir tanqisligi va kamqonlik: sabablari va davolash
usullari
. Tibbiyot jurnali, 3(2), 45-52.
4.
Иванов, А.В. (2017).
Анемия и питание при беременности
. Москва:
Медицина.
5.
Петрова, Е.С. (2019).
Рациональное питание при железодефицитной
анемии
. Журнал «Здоровье женщины», №4, с. 22-30.
6.
Сидоров, М.И. (2016).
Методы коррекции анемии у беременных
. Санкт-
Петербург: Наука.
7.
Hoffbrand, A.V., & Moss, P.A.H. (2016).
Essential Haematology
(7th ed.).
Wiley-Blackwell.
8.
WHO (2011).
Guidelines on prevention and control of iron deficiency anemia
.
Geneva: World Health Organization.
9.
Murray, R.K., Bender, D.A., Botham, K.M., Kennelly, P.J., Rodwell, V.W., &
Weil, P.A. (2018).
Harper’s Illustrated Biochemistry
(31st ed.). McGraw-Hill
Education.
10.
Allen, L.H. (2000).
Anemia and iron deficiency: effects on pregnancy outcome
.
The American Journal of Clinical Nutrition, 71(5), 1280S-1284S.
