ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
115
2181-
3187
VITAMINLAR, ULAR HAQIDA NIMALARNI BILISH KERAK
Sharobidinov Islombek Parpiyevich
Central Asian Medical university
“Kimyo va Farmakologiya”
kafedra asissenti
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada vitaminlarning organizmdagi ahamiyati, ularning turlari,
yetishmovchiligi oqibatlari va to‘g‘ri iste’mol qilinishi haqida so‘z yuritiladi.
Vitaminlarning har biri o‘ziga xos biologik funksiyaga ega bo‘lib, inson salomatligini
saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Kalit so‘zlar: Vitaminlar, suvda eruvchilar, yog‘da eruvchilar, gipovitaminoz,
ovqatlanish, salomatlik
Kirish
Vitaminlar — bu tirik organizmlarda muhim biologik funksiyalarni bajaradigan,
ammo juda oz miqdorda talab qilinadigan organik moddalar guruhidir. Ular
organizmda energiya manbai bo‘lmasada, moddalar almashinuvining muhim
bo‘g‘inlarini tashkil qiladi. Inson organizmi ko‘pchilik vitaminlarni o‘zi sintez qila
olmaydi, shuning uchun ular ovqat orqali qabul qilinadi. Vitaminlarning yetarli
miqdorda iste’mol qilinishi umumiy sog‘liqni saqlash, immunitetni mustahkamlash,
nerv, yurak-qon tomir va suyak tizimlarining to‘g‘ri ishlashiga bevosita ta’sir qiladi.
Zamonaviy hayot sur’ati, noto‘g‘ri ovqatlanish, stress va ekologik omillar
odamlarning ko‘p hollarda vitamin yetishmovchiligi (gipovitaminoz) yoki ularning
yetarli miqdorda singmasligi kabi muammolarga duch kelishiga olib keladi. Ayniqsa,
bolalar, homilador ayollar, qariyalar va surunkali kasalliklarga chalingan shaxslar
organizmi vitaminlarga ko‘proq muhtoj bo‘ladi.
Ushbu maqolada vitaminlar qanday guruhlarga bo‘linishi, ularning funksiyalari,
yetishmovchilik belgilari va manbalari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shuningdek,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
116
2181-
3187
vitaminlarni ehtiyotkorlik bilan va me’yorida iste’mol qilish zarurligi ta’kidlanadi,
chunki ortiqcha miqdorda qabul qilinishi ham sog‘liq uchun zararli bo‘lishi mumkin.
Vitaminlar guruhlari va ularning vazifalari haqida batafsil ma’lumot
Vitaminlar organizmda turli fiziologik jarayonlarning to‘g‘ri kechishini
ta’minlaydigan muhim biologik faol moddalardir. Ular ikki asosiy guruhga bo‘linadi:
suvda eruvchilar va yog‘da eruvchilar. Har bir vitamin o‘ziga xos vazifalarni bajaradi
va muayyan tizimlar faoliyatida bevosita ishtirok etadi.
•
Suvda eruvchi vitaminlar
guruhiga B-kompleks vitaminlari
va C vitamini kiradi. Bu vitaminlar organizmda zaxira holatda
saqlanmaydi, ortig‘i siydik orqali chiqarib yuboriladi, shuning uchun
ularni muntazam ravishda oziq-ovqat orqali olish kerak bo‘ladi. Masalan:
•
B1 (tiamin)
nerv tizimi faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi,
yurak faoliyati va uglevod almashinuvini tartibga soladi.
•
B2 (riboflavin)
teri, ko‘z va asab tizimi salomatligi uchun
zarur.
•
B6 (piridoksin)
oqsil va aminokislotalar almashinuvini
ta’minlaydi, immun tizimi uchun muhim.
•
B12 (kobalamin)
qon hujayralarini hosil bo‘lishida, asab
tolalari faoliyatida ishtirok etadi.
•
C vitamini (askorbin kislota)
immunitetni mustahkamlaydi,
yara bitishini tezlashtiradi, temirning so‘rilishiga yordam beradi va
antioksidant sifatida xizmat qiladi.
•
Yog‘da eruvchi vitaminlar
esa organizmda to‘planib qolish
xususiyatiga ega bo‘lib, ularni haddan tashqari ko‘p miqdorda iste’mol
qilish sog‘liq uchun zararli bo‘lishi mumkin. Bu guruhga A, D, E va K
vitaminlari kiradi:
•
A vitamini
ko‘rish qobiliyati, teri va shilliq qavatlarning
sog‘lig‘i uchun muhim. U antioksidant xususiyatga ham ega.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
117
2181-
3187
•
D vitamini
kalsiy va fosfor almashinuvida ishtirok etib,
suyak va tishlarni mustahkamlaydi. Quyosh nuri ta’sirida terida hosil
bo‘ladi.
•
E vitamini
hujayra membranalarini oksidlovchi stressdan
himoya qiladi, qarish jarayonini sekinlashtiradi, yurak-qon tomir tizimini
qo‘llab-quvvatlaydi.
•
K vitamini
qon ivishida ishtirok etuvchi moddalarning
sinteziga yordam beradi, suyak salomatligi uchun ham foydalidir.
Har bir vitamin o‘zining biologik funktsiyasiga ega bo‘lib, ularning organizmda
yetarli miqdorda bo‘lishi sog‘lom hayot uchun zarurdir.
Vitamin yetishmovchiligi va ortiqcha iste’mol qilinishining oqibatlari haqida
batafsil ma’lumot
Vitamin yetishmovchiligi (gipovitaminoz) — bu organizmda ma’lum bir
vitaminning miqdori fiziologik ehtiyoj darajasidan past bo‘lgan holat bo‘lib, u turli
kasallik va funksional buzilishlarga olib keladi. Bu holat asosan noto‘g‘ri ovqatlanish,
ovqat hazm qilish muammolari, surunkali kasalliklar yoki ekologik omillar ta’sirida
yuzaga keladi.
Masalan,
C vitamini
yetishmovchiligi odamda tez-tez shamollash, charchoq,
milk qonashi va
skorbut
kasalligi rivojlanishiga olib keladi.
B1 vitamini
tanqisligi esa
beri-beri
kasalligini keltirib chiqaradi, bu esa asab tizimi va yurak faoliyatini jiddiy
buzadi.
D vitamini
tanqisligi bolalarda
rixit
, kattalarda esa suyaklarning yumshashi –
osteomalatsiya
kasalligiga sabab bo‘ladi.
A vitamini
yetishmasa, qorong‘ida ko‘rish
qobiliyati pasayadi (to‘q ko‘rish yomonlashadi), shuningdek, teri qurishi va ko‘zlar
qurishiga olib keladi.
B12 vitamini
kam bo‘lsa, megaloblast anemiya va nevrologik
muammolar paydo bo‘ladi.
Boshqa tomondan, vitaminlarning ortiqcha iste’mol qilinishi (gipervitaminoz)
ham salomatlik uchun xavfli. Ayniqsa yog‘da eruvchilar xavfliroq hisoblanadi, chunki
ular tanada to‘planib boradi.
A vitamini
haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, jigarga zarar
yetkazadi, bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, teri qurishi va ko‘rish muammolarini keltirib
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
118
2181-
3187
chiqaradi.
D vitaminining
ortiqligi suyaklarning mo‘rtlashishiga, buyraklarda tosh
to‘planishiga va qonning kaltsiy bilan to‘yingan holatiga olib keladi.
E vitamini
ko‘p
bo‘lsa, ich ketishi, bosh aylanishi va qon ivishining buzilishi mumkin.
C vitaminining
haddan ortiq miqdorda qabul qilinishi esa oshqozon-ichak noqulayliklari va buyrak
toshlariga olib kelishi ehtimoli mavjud.
Shuning uchun vitaminlarni me’yorida, tabiiy oziq-ovqatlar orqali olish eng
maqbul yo‘ldir. Biologik faol qo‘shimchalarni esa faqat shifokor tavsiyasi bilan va
ehtiyotkorlik bilan iste’mol qilish tavsiya etiladi.
Vitaminlarning tabiiy manbalari haqida batafsil ma’lumot
Vitaminlarning asosiy va eng foydali manbai bu –
tabiiy oziq-ovqat
mahsulotlari
hisoblanadi. Har bir vitamin ma’lum oziq-ovqat tarkibida mavjud bo‘lib,
kundalik ratsionga ushbu mahsulotlarni to‘g‘ri qo‘shish orqali organizmga zarur
vitaminlar yetkazilishi mumkin.
•
A vitamini
– ko‘proq jigar, tuxum sarig‘i, sariyog‘, baliq
yog‘i, sut va smetana kabi hayvon mahsulotlarida mavjud. Shuningdek,
o‘simliklarda provitamin A (beta-karotin) shaklida uchraydi: sabzi,
qovoq, pomidor, ismaloq, ko‘katlar, nok, shaftoli va mango.
•
B1 vitamini (Tiamin)
– bug‘doy nishlari, don mahsulotlari
(qayta ishlanmagan), loviya, no‘xat, jigar, go‘sht va yong‘oqlarda ko‘p
bo‘ladi.
•
B2 vitamini (Riboflavin)
– sut, pishloq, tuxum, go‘sht,
yashil bargli sabzavotlar, kepakli donlar, yong‘oqlar tarkibida mavjud.
•
B6 vitamini (Piridoksin)
– go‘sht, baliq, banan, kartoshka,
yong‘oq, kepak, avokado va dukkakli mahsulotlarda ko‘p.
•
B12 vitamini (Kobalamin)
– faqat hayvon mahsulotlarida:
go‘sht, jigar, tuxum, baliq va sut mahsulotlarida mavjud.
•
C vitamini (Askorbin kislota)
– limon, apelsin, greypfrut,
uzum, qulupnay, qizil va yashil qalampir, karam, pomidor, ismaloq, kivi,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
119
2181-
3187
qora smorodina, qovun va shunga o‘xshash mevalarda yuqori miqdorda
bo‘ladi.
•
D vitamini
– eng asosiy manbasi quyosh nuri hisoblanadi
(terida sintezlanadi). Shuningdek, baliq yog‘i, tuxum sarig‘i, sariyog‘ va
ba’zi qo‘ziqorin turlarida ham mavjud.
•
E vitamini
– kungaboqar yog‘i, bug‘doy urug‘i yog‘i,
bodom, yong‘oq, ko‘k sabzavotlar, avokado va tuxum tarkibida uchraydi.
•
K vitamini
– ismaloq, karam, brokkoli, yashil ko‘katlar,
kolrabi va jigar mahsulotlarida mavjud.
Tabiiy manbalardan foydalanish nafaqat vitaminlar, balki boshqa foydali
moddalarning (antioksidantlar, tolalar, mikroelementlar) organizmga yetib borishini
ham ta’minlaydi.
Vitaminlar iste’moli bo‘yicha tavsiyalar
1.
Har xil va muvozanatli ovqatlaning
: Kundalik ratsionda
meva, sabzavot, go‘sht, sut mahsulotlari, dukkakli mahsulotlar va donlar
bo‘lishi zarur. Har xil oziq-ovqatlar iste’mol qilish orqali barcha asosiy
vitaminlarni yetarlicha olish mumkin.
2.
Oziq-ovqatni to‘g‘ri pishiring
: Ba’zi vitaminlar, ayniqsa C
vitamini va B guruh vitaminlari issiqlikka, yorug‘likka va havoga sezgir.
Sabzavot va mevalarni imkon qadar yangi holda iste’mol qilish yoki
bug‘da pishirish foydaliroq.
3.
Sun’iy qo‘shimchalardan ehtiyot bo‘ling
: Vitaminli
tabletkalar, kapsulalar yoki biologik faol qo‘shimchalar faqat shifokor
tavsiyasi bilan qabul qilinishi kerak. Haddan ortiq dozada qabul qilish
salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
4.
Ko‘proq yangi meva va sabzavot iste’mol qiling
: Har kuni
kamida 400–500 gramm yangi meva va sabzavot yeyish tavsiya qilinadi.
Bu sizga C vitamini, folat, beta-karotin va boshqa foydali moddalarning
asosiy manbaini beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
120
2181-
3187
5.
Yosh va holatga qarab ratsionni moslashtiring
: Bolalar,
homilador ayollar, keksa yoshdagilar va surunkali kasallikka ega shaxslar
uchun vitaminlarga bo‘lgan ehtiyoj boshqacha bo‘ladi. Bu guruhlar uchun
individual yondashuv zarur.
6.
Quyoshdan to‘g‘ri foydalaning
: D vitamini sintezi uchun
har kuni 15–30 daqiqa quyosh nuri tushadigan joyda yurish tavsiya etiladi,
ayniqsa ertalabki vaqtlarda.
7.
Antibiotiklar yoki boshqa dorilarni uzoq vaqt qabul
qilayotganlar
: Ba’zi dorilar (masalan, antibiotiklar) ichak mikroflorasiga
salbiy ta’sir ko‘rsatib, vitaminlarning so‘rilishini kamaytiradi. Bunday
holatlarda shifokor bilan maslahatlashish muhimdir.
Yuqoridagi tavsiyalarga amal qilgan holda, organizmingizning vitaminlarga
bo‘lgan ehtiyojini tabiiy yo‘l bilan, sog‘liq uchun xavfsiz tarzda qondirishingiz
mumkin.
XULOSA
Zamonaviy inson salomatligini saqlashda vitaminlarning o‘rni beqiyosdir. Ular
tanadagi ko‘plab fiziologik jarayonlarning muvozanatda kechishini ta’minlab, umumiy
immunitetni mustahkamlash, hujayra yangilanishi, suyak va mushak tizimining
sog‘lom ishlashi, yurak-qon tomir faoliyati, asab tizimi hamda ichki a’zolar ish
faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Vitaminlarning har biri o‘ziga xos biologik vazifalarni
bajaradi va ulardan biri yetishmaydigan bo‘lsa, organizmda turli buzilishlar, kasalliklar
yoki funksional zaifliklar paydo bo‘ladi.
Masalan, C vitamini yetishmovchiligi immunitetning zaiflashishiga va tez-tez
shamollashga olib keladi, A vitamini ko‘rish qobiliyatiga, B guruh vitaminlari esa asab
tizimi va metabolik jarayonlarga bevosita ta’sir qiladi. Shu bilan birga, ayrim
vitaminlarning ortiqcha iste’moli ham sog‘liq uchun salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Ayniqsa, A va D vitaminlarining dozadan ortiq qabul qilinishi toksik ta’sir
ko‘rsatadi. Shu sababli, vitaminlarni nafaqat yetarli, balki me’yorida va muvozanatli
tarzda qabul qilish juda muhimdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
121
2181-
3187
Eng muhimi, vitaminlarni sun’iy qo‘shimchalar orqali emas, balki tabiiy
manbalardan olish eng to‘g‘ri yondashuv hisoblanadi. Meva-sabzavotlar, go‘sht, sut
mahsulotlari, donlar va yong‘oqlar – bularning barchasi vitaminlarga boy oziq-ovqat
mahsulotlaridir. Shuningdek, sog‘lom ovqatlanish odatlarini shakllantirish, oziq-
ovqatni to‘g‘ri pishirish va iste’mol qilish orqali organizmning kunlik vitamin ehtiyoji
to‘liq qondiriladi.
Xulosa qilib aytganda, har bir inson sog‘lom turmush tarzini yuritish, to‘g‘ri
ovqatlanish va o‘z salomatligi uchun mas’uliyatli bo‘lish orqali vitamin
yetishmovchiligining oldini olishi mumkin. Bu esa insonning uzoq umr ko‘rishiga, faol
va sermahsul hayot kechirishiga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR
1.
Karimov B.M. –
Oziqlanish va biologik faol moddalar
. Toshkent: Tibbiyot,
2019.
2.
Sodiqov A.A., Qurbonov M.Q. –
Biokimyo
. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti, 2020.
3.
Mamatqulov D. –
Sog‘lom ovqatlanish asoslari
. Toshkent: Fan va texnologiya,
2021
4.
Покровский А.А. –
Витамины и минеральные вещества в питании
человека
. Москва: Медицина, 2018.
5.
Лисицын Ю.П. –
Общественное здоровье и здравоохранение
. Москва:
ГЭОТАР-Медиа, 2020.
6.
Ремезова И.Н. –
Биохимия человека
. Санкт-Петербург: Специальная
литература, 2019
7.
Gropper S.S., Smith J.L. –
Advanced Nutrition and Human Metabolism
.
Cengage Learning, 2021.
8.
Whitney E., Rolfes S.R. –
Understanding Nutrition
. Cengage Learning, 2020.
9.
Combs G.F. –
The Vitamins: Fundamental Aspects in Nutrition and Health
.
Academic Press, 2016.
