ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
122
2181-
3187
DORIVOR O'SIMLIK MAHSULOTLARINI TAYYORLASH, SAQLASH,
QADOQLASH
Sharobidinov Islombek Parpiyevich
Central Asian Medical university
“Kimyo va Farmakologiya” kafedra asissenti
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada tabiiy dori vositalarining zamonaviy farmatsevtika
amaliyotidagi o‘rni, afzalliklari, qo‘llanilish sohasi va ulardan foydalangan holda
tayyorlanadigan preparatlar haqida ma’lumot beriladi. Tabiiy kelib chiqishga ega
bo‘lgan vositalar organizmga nisbatan yumshoq ta’sir ko‘rsatishi, kam nojo‘ya ta’sirlar
bilan ajralib turishi tufayli dolzarb hisoblanadi.
Kalit so‘zlar: tabiiy dorilar, farmatsevtika, fitoterapiya, o‘simlik preparatlari,
ekstrakt, biologik faollik.
Kirish
Dorivor o'simliklar — inson salomatligi uchun qadimdan muhim bo‘lgan tabiat
ne’matlaridan biridir. Ular ko‘plab kasalliklarni davolashda va profilaktikada keng
qo‘llanilib, tabiiy dori vositalari sifatida o‘z o‘rniga ega. Bugungi kunda dorivor
o'simliklardan tayyorlangan mahsulotlarga talab ortib bormoqda, chunki ular kimyoviy
dorilarga nisbatan kamroq yon ta’sir ko‘rsatadi va inson organizmiga yumshoqroq
ta’sir qiladi.
Dorivor o'simliklarning samaradorligi ularning to‘g‘ri tayyorlanishi, saqlanishi va
qadoqlanishiga bevosita bog‘liq. Agar ushbu jarayonlarda kamchiliklar bo‘lsa,
o'simliklarning faol moddalari kamayib, mahsulotning sifat va foydasi pasayadi. Shu
sababli, dorivor o'simliklarni yig‘ish, quritish, saqlash va qadoqlashning zamonaviy va
an’anaviy usullarini bilish va ulardan to‘g‘ri foydalanish juda muhimdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
123
2181-
3187
Ushbu maqolada dorivor o'simlik mahsulotlarini tayyorlash, saqlash va qadoqlash
jarayonlari haqida batafsil ma’lumotlar keltiriladi hamda sifatni ta’minlash uchun zarur
bo‘lgan asosiy tamoyillar yoritiladi.
Dorivor o'simliklarni tayyorlash haqida
Dorivor o'simliklardan samarali va sifatli dorivor mahsulot olish uchun ularni
tayyorlash jarayoni juda muhim hisoblanadi. Bu jarayon o‘simliklarning tabiiy faol
moddalari maksimal darajada saqlanishini ta’minlaydi va ularning dorivor
xususiyatlarini kuchaytiradi.
Tayyorlash bosqichi o‘simlikni to‘g‘ri va o‘z vaqtida yig‘ishdan boshlanadi. Har
bir dorivor o'simlik turi uchun eng maqbul yig‘im vaqti mavjud bo‘lib, u o‘simlikning
rivojlanish bosqichiga qarab belgilanadi. Masalan, barglar odatda o‘sish davrining
boshlanishida yoki gullash davrida yig‘iladi, gullar esa ochilganda, ildizlar va
po‘stloqlar esa kuzda qazib olinadi. Bu vaqtda o‘simlikda faol moddalar — alkaloidlar,
flavonoidlar, efir moylari, glyukozydlar va boshqalar eng yuqori konsentratsiyada
bo‘ladi.
Yig‘ilgan o‘simliklarni darhol tozalash talab etiladi. Tozalash jarayonida tuproq,
chang, begona o‘tlar, qurumoqda bo‘lgan qismalar olib tashlanadi. Tozalangan
o‘simliklarni bo‘laklarga ajratish yoki maydalash orqali quritish jarayonini teng va
samarali qilish mumkin bo‘ladi. Agar o‘simlik butun holda quritilsa, uning ba’zi
qismlari qurimay qolishi yoki aksincha ortiqcha qurishi mumkin.
Quritish jarayoni sifatli tayyorlashning eng muhim bosqichlaridan biri
hisoblanadi. O‘simliklarni quyosh nuri ostida quritish ularning faol moddalarini
yo‘qotilishiga olib keladi, shuning uchun quritish soyali va shamollatiladigan joyda
amalga oshiriladi. Quritish jarayoni 30-40 °C harorat oralig‘ida bo‘lishi tavsiya etiladi,
chunki yuqori harorat faol moddalarni buzadi va o‘simliklarning dori xususiyatlarini
kamaytiradi. Zamonaviy usullarda, ayniqsa sanoat miqyosida, o‘simliklarni maxsus
quritish kameralarida quruq va nazorat qilinadigan haroratda quritish orqali sifatni
maksimal darajada saqlash mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
124
2181-
3187
Quritilgan mahsulotni keyinchalik saralash va standartlashtirish amalga
oshiriladi. Saralash jarayonida o‘simlik mahsulotining rangi, hajmi, iflosliklardan
tozaligi va boshqa sifat ko‘rsatkichlari tekshiriladi. Bu bosqich sifat nazoratining
muhim qismi bo‘lib, mahsulotning dorivor samaradorligini ta’minlaydi.
Dorivor o‘simliklarni tayyorlash jarayonida an’anaviy usullar bilan bir qatorda
zamonaviy texnologiyalar ham keng qo‘llaniladi. Masalan, o‘simliklarni liofilizatsiya
qilish (quruq muzlatish) usuli faol moddalarni yuqori sifatda saqlash imkonini beradi.
Shuningdek, mikroto‘lqinli quritish, vakuumli quritish va boshqa ilg‘or usullar ham
samarali hisoblanadi.
Dorivor o'simliklarni saqlash haqida
Dorivor o‘simliklarni tayyorlagandan so‘ng ularni sifatini yo‘qotmasdan uzoq
muddat saqlash muhim vazifadir. Saqlash sharoitlari o‘simliklarning kimyoviy
tarkibiga va dorivor xususiyatlariga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Quritilgan dorivor o‘simliklarni saqlash uchun eng maqbul muhit quruq, salqin,
qorong‘i va yaxshi shamollatiladigan joydir. Namlik darajasi 12-15% oralig‘ida
bo‘lishi lozim, chunki yuqori namlik chirish, mog‘or va mikroorganizmlar
ko‘payishiga olib keladi, bu esa mahsulotning sifati va xavfsizligini buzadi. Salqinlik
esa o‘simlik tarkibidagi faol moddalarni oksidlanish va boshqa buzilishlardan saqlaydi.
Qorong‘ilik yorug‘likning kimyoviy reaksiyalarni tezlashtirishining oldini oladi.
Dorivor o‘simlik mahsulotlari saqlanadigan joyda havo aylanishi yaxshi bo‘lishi
zarur. Bu namlik va issiqlikning bir joyda to‘planib qolmasligini ta’minlaydi va
mahsulotning uzoq muddat saqlanishiga yordam beradi.
Zararkunandalardan himoya qilish ham katta ahamiyatga ega. Hasarotlar,
chiriyotgan mikroorganizmlar va kemiruvchilar o‘simlik mahsulotlarini buzishi
mumkin. Shu sababli saqlash jarayonida insektitsidlar, tabiiy himoya vositalari yoki
o‘ziga xos saqlash usullari qo‘llaniladi. Masalan, ba’zi o‘simliklarni bug‘lash orqali
zararkunandalardan tozalash usullari mavjud.
Qadoqlash usuli ham o‘simliklarning saqlanishiga ta’sir qiladi. Qog‘oz, karton,
plastmassa, shisha va metall idishlar turli xil xususiyatlarga ega. Plastik va shisha
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
125
2181-
3187
idishlar namlik va changdan yaxshi himoya qilsa-da, havo aylanishi cheklanganligi
sababli ba’zida mahsulot ichida kondensat hosil bo‘lishi mumkin. Qog‘oz va karton
esa havo almashinuvini ta’minlaydi, lekin namlikka qarshi unchalik chidamli emas.
Zamonaviy qadoqlashda ko‘pincha vakuumli yoki gaz muhitida saqlash usullari
qo‘llanilib, mahsulotning uzoq muddat yangi holatda qolishi ta’minlanadi.
Saqlash muddati ham o‘simlik turiga va saqlash sharoitlariga bog‘liq. Ba’zi
dorivor o‘simliklar 1-2 yilgacha, ba’zilari esa to‘g‘ri saqlangan taqdirda 3-5 yilgacha
o‘z dorivor xususiyatlarini yo‘qotmaydi.
Umuman olganda, dorivor o‘simliklarni tayyorlash va saqlash jarayonlariga
jiddiy yondashish ularning sifatini saqlash va inson salomatligi uchun samarali dori
vositasi sifatida foydalanishga imkon beradi. Har bir bosqichda zamonaviy va
an’anaviy usullarni uyg‘unlashtirish orqali yuqori sifatli mahsulot olish mumkin.
Dorivor o'simliklarni qadoqlash haqida
Dorivor o'simlik mahsulotlarini sifatini saqlab qolish va uzoq muddat
foydalanishga tayyorlash uchun ularni to‘g‘ri qadoqlash juda muhim hisoblanadi.
Qadoqlash jarayoni nafaqat mahsulotni tashish va saqlash uchun qulay qilish, balki
dorivor xususiyatlarini yo‘qotmaslik, mahsulotni ifloslanishdan, namlik, yorug‘lik va
zararkunandalardan himoya qilish uchun ham zarur.
Dorivor o'simliklarni qadoqlashda ishlatiladigan materiallar va usullar o‘simlik
turi, mahsulot shakli (barg, ildiz, chang, damlama uchun xom ashyo va hokazo) va
saqlash muddatiga qarab farq qiladi.
Qadoqlash materiallari
•
Qog‘oz
va
karton
qadoqlar
Bu materiallar o‘simlik mahsulotlarini yaxshi shamollatadi, bu quritilgan
mahsulotlarning chirib ketishining oldini oladi. Qog‘oz va karton
qadoqlar ekologik toza va arzon bo‘lsa-da, ular namlikka chidamsizdir.
Shuning uchun ular quruq muhitda saqlash uchun mos keladi.
•
Plastik
idishlar
va
paketlar
Plastik qadoqlar namlikni yaxshi saqlaydi va mahsulotni chang va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
126
2181-
3187
mikroorganizmlardan himoya qiladi. Ular ko‘pincha kichik dozalarda
dorivor o‘simlik changlari yoki qirqilgan qismalari uchun ishlatiladi.
Ammo plastik qadoqlarda havo aylanishi cheklanganligi sababli,
mahsulot ichida kondensat paydo bo‘lishi mumkin, bu esa mahsulotning
sifati uchun salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
•
Shisha
idishlar
Shisha idishlar yorug‘likka chidamli, changdan toza va kimyoviy reaksiya
bermaydigan material hisoblanadi. Ayniqsa, suyuq ekstraktlar,
damlamalar uchun shisha idishlardan foydalanish keng tarqalgan. Shisha
idishlar qayta ishlatilishi mumkin, ammo ular og‘ir va singanlik xavfi bor.
•
Metall
idishlar
Metall qadoqlar odatda maxsus sharoitlarda, masalan, chang yoki suyuq
dorivor moddalarning saqlanishi uchun ishlatiladi. Ular yuqori
mustahkamlikka ega, ammo ba’zi metall turlari mahsulotga kimyoviy
ta’sir ko‘rsatishi mumkin, shuning uchun ichki qoplamalar bilan
ishlatiladi.
•
Vakuumli
va
gaz
muhitida
qadoqlash
Zamonaviy qadoqlash usullaridan biri — mahsulotni havo yo‘q bo‘lgan
muhitda, yoki maxsus gaz aralashmasida (masalan, azot) qadoqlashdir.
Bu usul o‘simliklarning oksidlanishini kamaytiradi va ularning dori
xususiyatlarini uzoq vaqt saqlaydi. Vakuumli qadoqlash, ayniqsa chang
va maydalangan mahsulotlar uchun juda samarali.
Qadoqlash jarayoni va talablar
Qadoqlash jarayonida mahsulot toza va quritilgan bo‘lishi shart. Qadoqlash uchun
ishlatiladigan idish yoki paketlarning ichki qismi ifloslanmagan va quruq bo‘lishi
kerak. Qadoqlash tez-tez steril yoki antiseptik muhitda amalga oshiriladi, ayniqsa
dorivor mahsulotlar tibbiy maqsadlarda ishlatilganda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
127
2181-
3187
Qadoq etilgan mahsulot yorlig‘i alohida e'tiborga loyiq. Yorliqda o‘simlikning
nomi, yig‘ilgan vaqti, tayyorlovchi va saqlash sharoitlari haqida ma’lumot bo‘lishi
zarur. Bu nafaqat foydalanuvchilar uchun qulay, balki sifat nazorati uchun ham muhim.
Qadoqlashning maqsadi va foydasi
Mahsulotni himoya qilish:
Qadoq o‘simlikni chang, namlik, mikroorganizmlar
va zararkunandalardan himoya qiladi.
Uzoq muddat saqlash:
To‘g‘ri qadoqlash mahsulotning dori xususiyatlarini uzoq
vaqt saqlashga imkon beradi.
Yengillik va qulaylik:
Qadoqlangan mahsulotni tashish, saqlash va iste’mol
qilish osonlashadi.
Ma’lumot taqdimoti:
Yorliq orqali mahsulot haqida to‘liq ma’lumot beriladi, bu
foydalanuvchiga to‘g‘ri foydalanishga yordam beradi.
Marketing va estetik:
Yaxshi qadoqlash mahsulotga joziba qo‘shadi va
iste’molchida ishonch uyg‘otadi.
XULOSA
Dorivor o‘simliklarni tayyorlash va saqlash jarayonlari ularning dorivor
xususiyatlarini saqlab qolishda muhim ahamiyatga ega. To‘g‘ri yig‘ish, sifatli tozalash,
optimal quritish va sifatli qadoqlash — bularning barchasi dorivor o‘simliklarning
samaradorligini ta’minlaydi hamda ularning inson salomatligiga foydali ta’sirini
maksimal darajada oshiradi.
Yig‘ish va tayyorlash jarayonida o‘simlikning eng faol dorivor moddalari mavjud
bo‘lgan davrni aniqlash va shu vaqtda o‘simlikni yig‘ish katta ahamiyatga ega.
Shuningdek, tozalash va quritish jarayonlari dorivor moddalarning yo‘qolishini
kamaytirishga qaratilgan bo‘lib, an’anaviy usullar bilan bir qatorda zamonaviy
texnologiyalar ham keng qo‘llanilmoqda. Optimal harorat va shamollatiladigan joyda
quritish mahsulot sifatini yaxshilaydi, quritishda xato qilish esa o‘simlikning
samaradorligini pasaytirishi mumkin.
Dorivor o‘simliklarni saqlashda namlik, harorat, yorug‘lik va havoning aylanishi
kabi omillar muhim rol o‘ynaydi. Mahsulotlar namlikdan himoyalanmagan taqdirda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
128
2181-
3187
chirish, mog‘or paydo bo‘lishi va faol moddalar buzilishi mumkin. Shuningdek,
yorug‘lik va yuqori harorat dorivor moddalarning kimyoviy barqarorligini
kamaytiradi. Saqlash joyining toza, quruq va yaxshi shamollatiladigan bo‘lishi,
shuningdek, zararkunandalardan himoya qilish choralarining ko‘rilishi mahsulot
sifatini saqlashda muhimdir.
Qadoqlash esa dorivor o‘simlik mahsulotlarining sifati va xavfsizligini
ta’minlashda nihoyatda muhim jarayon hisoblanadi. To‘g‘ri tanlangan qadoqlash
materiali va zamonaviy usullar yordamida mahsulotlarning uzoq muddat yangi holatda
saqlanishi mumkin. Vakuumli qadoqlash, gaz muhitida saqlash kabi innovatsion
usullar dorivor o‘simliklarning kimyoviy tarkibini saqlab qolishda juda samaralidir.
Xulosa qilib aytganda, dorivor o‘simliklarning tayyorlanishi va saqlanishi
biologik faol moddalarni maksimal darajada saqlab qolishga yo‘naltirilgan murakkab
jarayonlar majmuasidir. Har bir bosqichda sifatga katta e’tibor berilishi ularning dori
sifatini oshirish va tabiiy dorilar sifatida samarali qo‘llanilishiga xizmat qiladi. Shu
bois, dorivor o‘simliklarni yig‘ish, tayyorlash, saqlash va qadoqlash bo‘yicha
an’anaviy tajribalar bilan bir qatorda zamonaviy texnologiyalarni ham joriy etish juda
muhimdir. Bu sog‘liqni saqlash sohasida tabiiy dorilarning kengroq va samaraliroq
qo‘llanilishiga zamin yaratadi.
ADABIYOTLAR
1.
Qodirov A., Mirzaev M.
Dorivor o‘simliklar va ularning turlari
. Toshkent,
2015.
2.
Karimov Sh.
Tabiiy dorilar va ularni tayyorlash texnologiyasi
. Toshkent,
2018.
3.
Sobirov B.
Dorivor o‘simliklarni yig‘ish va saqlash
. Toshkent, 2017.
4.
Tojiboyev D.
Dorivor o‘simliklar va ularning amaliy qo‘llanilishi
. Toshkent,
2020.
5.
Иванов В.В. Лекарственные растения: сбор, хранение, переработка.
Москва, 2016.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
129
2181-
3187
6.
Петрова Н.А. Фармакогнозия и технология лекарственных растений.
Санкт-Петербург, 2018.
7.
Смирнов Д.А. Методы хранения и упаковки лекарственного растительного
сырья. Москва, 2017.
8.
Evans W.C.
Trease and Evans Pharmacognosy
. 16th Edition. Elsevier, 2019.
9.
Tyler V.E., Brady L.R., Robbers J.E.
Pharmacognosy
. Lea & Febiger, 1988.
10.
Wallis T.E.
Textbook of Pharmacognosy
. CBS Publishers, 2010.
11.
Wagner H., Bladt S.
Plant Drug Analysis: A Thin Layer Chromatography
Atlas
. Springer, 1996.
