ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
108
2181-
3187
TABIIY DORI VOSITALARIDAN FARMATSEVTIKA AMALIYOTIDA
FOYDALANISH
Sharobidinov Islombek Parpiyevich
Central Asian Medical university
“Kimyo
va Farmakologiya” kafedra asissenti
ANNOTATSIYASI
Mazkur maqolada tabiiy dori vositalarining zamonaviy farmatsevtika
amaliyotidagi o‘rni, afzalliklari, qo‘llanilish sohasi va ulardan foydalangan holda
tayyorlanadigan preparatlar haqida ma’lumot beriladi. Tabiiy kelib chiqishga ega
bo‘lgan vositalar organizmga nisbatan yumshoq ta’sir ko‘rsatishi, kam nojo‘ya ta’sirlar
bilan ajralib turishi tufayli dolzarb hisoblanadi.
Kalit so‘zlar: tabiiy dorilar, farmatsevtika, fitoterapiya, o‘simlik preparatlari,
ekstrakt, biologik faollik.
KIRISH
So‘nggi yillarda farmatsevtika sohasida tabiiy manbali dori vositalarining
ahamiyati sezilarli darajada oshib bormoqda. Buning asosiy sababi — zamonaviy
sintetik preparatlarning ko‘pchiligi organizmda turli nojo‘ya ta’sirlarni keltirib
chiqarishi, ularning uzoq muddatli qo‘llanilishi esa ayrim hollarda boshqa asoratlar
paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishidir. Tabiiy dori vositalari esa, odatda, organizmga
nisbatan yumshoq va biologik mos ta’sir ko‘rsatadi. Ular asosan o‘simliklar, hayvon
mahsulotlari yoki mineral manbalardan olinib, tibbiy amaliyotda uzoq yillardan buyon
muvaffaqiyatli qo‘llanib kelinmoqda.
Tabiiy dori vositalarining tarixiy ildizlari qadimiy xalqlarning xalq tabobati
an’analariga borib taqaladi. Misol uchun, qadimgi Xitoy, Hindiston, Misr va
Yunoniston tabobatlarida minglab yillar davomida o‘simliklardan, hayvon
mahsulotlaridan tayyorlangan dori vositalari davolashda ishlatilgan. Hozirgi kunda
farmatsevtikada xalq tabobatidagi tajribalarni ilmiy asoslash orqali fitoterapiya
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
109
2181-
3187
yo‘nalishi shakllangan bo‘lib, bu soha yuqori sur’atlar bilan rivojlanmoqda.
Fitoterapiya — dorivor o‘simliklardan foydalanishga asoslangan davolash usuli bo‘lib,
hozirgi farmatsevtikada muhim o‘rinni egallagan.
O‘zbekiston Respublikasi hududida dorivor o‘simliklarning turlari juda ko‘p
bo‘lib, ular orasida kalendula, romashka, valeriana, arnika, gippokrat o‘tlarining
turlari, sarimsoq, zanjabil, aloe kabi o‘simliklar keng qo‘llaniladi. Bu o‘simliklardan
olinadigan ekstraktlar, efir moylari, damlamalar, tinkturalar va boshqa dori shakllari
ko‘plab farmatsevtik preparatlarning tayyorlanishida asosiy komponent bo‘lib xizmat
qiladi.
Shu bilan birga, tabiiy dori vositalarining yana bir muhim jihati shundaki, ular
ko‘pincha kompleks biologik faol moddalardan iborat bo‘ladi. Bu esa ularning
terapevtik samaradorligini kuchaytiradi va turli xil kasalliklar kompleks davosida
foydali bo‘lishiga olib keladi. Ular yallig‘lanishga qarshi, antiseptik,
immunostimulyator,
og‘riq
qoldiruvchi,
tinchlantiruvchi,
qon
bosimini
me’yorlashtiruvchi, hazmni yaxshilovchi kabi turli farmakologik ta’sirlar ko‘rsatadi.
Tabiiy dori vositalarini qo‘llashning muvaffaqiyatli bo‘lishi, avvalo, ularning
to‘g‘ri yig‘ilishi, quritilishi, saqlanishi, ekstraksiya texnologiyalariga qat’iy amal
qilinishiga bog‘liq. Bugungi kunda xalqaro miqyosda ham dorivor o‘simliklarni qayta
ishlash va tayyor dori shakllarini ishlab chiqarish bo‘yicha aniq me’yoriy hujjatlar va
standatlar ishlab chiqilgan.
ASOSIY QISM
Tabiiy dori vositalari zamonaviy farmatsevtika amaliyotining ajralmas va muhim
tarkibiy qismidir. Ular asosan o‘simliklar, hayvon mahsulotlari yoki minerallardan
olinadi va inson organizmiga ta’sir qiluvchi faol moddalarni o‘z ichiga oladi. Bunday
vositalarning keng qo‘llanilishi ularning biologik faolligi, ekologik tozaligi, yumshoq
terapevtik ta’siri va ko‘plab hollarda kam nojo‘ya ta’sirlarga ega bo‘lishi bilan bog‘liq.
Ayniqsa, oxirgi yillarda sun’iy preparatlar bilan bog‘liq bo‘lgan noxush ta’sirlar fonida
tabiiy dori vositalariga bo‘lgan talab ortib bormoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
110
2181-
3187
Farmatsevtika amaliyotida tabiiy vositalarning o‘rni ko‘p jihatdan ularning ko‘p
tarmoqli farmakologik xususiyatlariga bog‘liq. Masalan, o‘simliklardan olingan
preparatlar yallig‘lanishga qarshi, og‘riq qoldiruvchi, tinchlantiruvchi, antimikrob,
immunostimulyator, antiseptik va antiallergik ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning
uchun bunday preparatlar terapevtik amaliyotning turli sohalarida – terapiya,
nevrologiya, kardiologiya, pediatriya, dermatologiya va boshqa yo‘nalishlarda keng
qo‘llaniladi.
O‘simlik manbali preparatlarga misol qilib valeriana, echinatsiya, aloe, kalendula,
romashka, zanjabil, ginkgo biloba kabi o‘simliklardan tayyorlanadigan dori shakllarini
keltirish mumkin. Ushbu o‘simliklarning ko‘pchiligi tarkibida flavonoidlar,
alkaloidlar, glikozidlar, taninlar, efir moylari va boshqa faol komponentlar mavjud. Bu
moddalar esa organizmdagi fiziologik jarayonlarga ko‘p qirrali ta’sir ko‘rsatadi.
Masalan, valeriana asab tizimini tinchlantiradi, echinatsiya immun tizimini
faollashtiradi, zanjabil esa ovqat hazm qilish jarayonini yaxshilaydi.
Bundan tashqari, hayvon mahsulotlari asosida yaratilgan tabiiy preparatlar ham
ahamiyatga ega. Ularga apilak (asalari sutidan tayyorlanadigan vosita), mumiyo,
yog‘lar va boshqa biostimulyatorlar kiradi. Ushbu moddalar moddalar almashinuvi,
hujayra regeneratsiyasi va umumiy immunologik reaktivlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mineral kelib chiqishga ega tabiiy vositalar orasida esa magniy, temir, rux, kalsiy
kabi elementlar asosida yaratilgan dori vositalari keng qo‘llaniladi. Ular ko‘pincha
organizmdagi muhim elektrolit balansini saqlash, suyak to‘qimalarini mustahkamlash,
qon hosil bo‘lishini rag‘batlantirish kabi funksiyalarni bajaradi.
Zamonaviy farmatsevtika sanoatida tabiiy dori vositalaridan foydalanish
faqatgina o‘simlikni yig‘ib, quritib tayyor dori qilish bilan cheklanmaydi. Aksincha,
ular murakkab texnologik jarayonlar orqali ekstraktsiyalanadi, standartlanadi, faolligi
baholanadi va nazorat ostida ishlab chiqariladi. Ayniqsa, dori vositasining tarkibidagi
faol moddalar miqdorining doimiy va aniqligi, ularning biologik faolligi, organizmga
singuvchanligi va toksikologik xavfsizligi ilmiy yondashuvlar orqali baholanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
111
2181-
3187
Shu o‘rinda alohida ta’kidlash joizki, har qanday tabiiy dori vositasi o‘zining
individual xususiyatlariga ega. Ularning organizmga ta’siri ko‘p hollarda bemorning
yoshi, umumiy holati, boshqa qabul qilinayotgan dorilar bilan o‘zaro ta’siri, dozasi va
qo‘llash usuliga bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun ularni klinik amaliyotda qo‘llashda
mutaxassis nazorati, farmakologik bilim va ehtiyotkorlik zarur.
Tabiiy dori vositalarining ahamiyati, ayniqsa, surunkali kasalliklarni uzoq
muddatli davolashda yaqqol namoyon bo‘ladi. Bunday vositalar ko‘pincha
simptomatik yengillik berish, umumiy holatni barqarorlashtirish va organizmni
qo‘llab-quvvatlash maqsadida foydalaniladi. Shuningdek, ularning profilaktik
xususiyatlari ham keng e’tirof etilgan – organizmning immun himoyasini
mustahkamlash,
shamollash
kasalliklarining
oldini
olish,
asabiy
holatni
me’yorlashtirish va hokazo.
Xulosa qilib aytganda, tabiiy dori vositalari farmatsevtika amaliyotida o‘z o‘rniga
ega bo‘lib, zamonaviy tibbiyotda ularni ilmiy asosda tadqiq qilish, xavfsizligi va
samaradorligini baholash, xalqaro standartlarga mos ravishda ishlab chiqarishni yo‘lga
qo‘yish zarur. Ularning to‘g‘ri qo‘llanilishi inson salomatligini tiklash va saqlashda
katta samara berishi mumkin.
NOJOʼYA TAʼSIRLARI
Tabiiy dori vositalari odatda organizmga nisbatan yumshoq ta’sir ko‘rsatadi va
ularni qo‘llash jarayonida nojo‘ya ta’sirlar kamroq kuzatiladi. Shunga qaramay, har
qanday farmakologik ta’sirga ega modda singari, tabiiy preparatlar ham ayrim hollarda
noxush reaktsiyalarni chaqirishi mumkin. Bu ta’sirlar o‘simlik yoki hayvon manbali
faol moddalar tarkibidagi komponentlarga individual sezuvchanlik, noto‘g‘ri dozada
yoki noto‘g‘ri usulda qo‘llash natijasida yuzaga kelishi mumkin.
Eng ko‘p uchraydigan nojo‘ya ta’sirlar quyidagilardan iborat:
•
Allergik reaksiyalar: teri toshmalari, qichishish, terining qizarishi, burun
bitishi, ko‘z yoshlanishi, holsizlanish, og‘ir hollarda esa – anafilaktik shok.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
112
2181-
3187
•
Ovqat hazm qilish tizimi buzilishlari: ko‘ngil aynishi, qusish, diareya yoki
qabziyat, og‘izda achchiq ta’m sezilishi.
•
Markaziy asab tizimi ta’siri: bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi, uyquchanlik
yoki asabiylik, kuchli tinchlantiruvchi yoki uyg‘otuvchi ta’sir.
•
Gormonlar va metabolizmga ta’siri: ayrim dorivor o‘simliklar (masalan,
lakritsa – qand lavlagi) gormonal muvozanatga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ushbu nojo‘ya ta’sirlarning yuzaga kelish xavfi preparatni haddan ortiq dozada
qabul qilishda yoki uni boshqa kuchli farmatsevtik modda bilan birga qo‘llashda ortadi.
Shuningdek, yoshi katta bemorlar, bolalar yoki surunkali kasallikka ega shaxslar tabiiy
vositalarga sezuvchan bo‘lishi mumkin.
Tabiiy dori vositalarining ko‘pchiligi organizmga asta-sekin ta’sir qilgani uchun
nojo‘ya ta’sirlar darhol namoyon bo‘lmasligi mumkin, balki uzoq muddatdan keyin
sezilishi mumkin. Shu bois ularni doimiy ravishda nazorat ostida qo‘llash, shifokor
tavsiyasiga rioya qilish zarur.
QO‘LLASHGA QARSHI KO‘RSATMALAR
Tabiiy vositalar tabiiy kelib chiqishiga qaramay, ularning ham ma’lum hollarda
qo‘llanishi tavsiya etilmaydi. Ular quyidagicha umumlashtiriladi:
1.
Individual allergik reaksiya yoki yuqori sezuvchanlik:
O‘simlik yoki boshqa tabiiy moddalarga nisbatan allergiyasi mavjud bo‘lgan
bemorlarda bunday vositalar og‘ir allergik holatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
2.
Homiladorlik
va
emizish
davri:
Ayrim o‘simliklar tarkibida gormonal tizimga ta’sir qiluvchi moddalar bo‘lishi
mumkin, bu esa homila rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi yoki emizikli
onaning sut tarkibini o‘zgartirishi mumkin.
3.
Og‘ir
jigar
va
buyrak
yetishmovchiligi:
Tabiiy preparatlarning metabolizmi va chiqarilishi ko‘pincha jigar va buyrak
orqali amalga oshadi. Ushbu a’zolarda yetishmovchilik bo‘lsa, preparatning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
113
2181-
3187
parchalanish mahsulotlari organizmda to‘planib, toksik ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
4.
Surunkali kasalliklar bilan og‘rigan bemorlar (masalan, yurak
aritmiyasi,
qandli
diabet,
autoimmun
kasalliklar):
Har qanday dori vositasi bilan o‘zaro ta’sir ehtimoli mavjud bo‘lib, bu bemor
holatini yomonlashtirishi mumkin.
5.
Bolalar
va
yoshi
katta
bemorlar:
Ular tabiiy moddalarga nisbatan sezuvchanroq bo‘lishadi, shuning uchun
ehtiyotkorlik bilan, shifokor nazorati ostida qo‘llanilishi lozim.
6.
Gormonlarga bog‘liq kasalliklar (masalan, qalqonsimon bez
kasalliklari):
Ba’zi o‘simliklar (masalan, soya, lakritsa) gormonlar darajasiga ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
Shu bois har qanday tabiiy dori vositasini qo‘llashdan oldin bemorning umumiy
holati, mavjud kasalliklari va boshqa dori vositalar bilan birgalikda qo‘llanish ehtimoli
sinchiklab baholanishi lozim. Tabiiy vositalarning “zararsiz” degan noto‘g‘ri
tushunchasi ularni nazoratsiz qabul qilishga olib kelmasligi kerak.
XULOSA
Tabiiy dori vositalari zamonaviy farmatsevtika amaliyotining ajralmas va muhim
qismiga aylangan. Ularning o‘simlik, hayvon yoki mineral kelib chiqishi, organizmga
fiziologik mos va nisbatan kam nojo‘ya ta’sirli bo‘lishi tufayli ularni keng qo‘llash
imkoniyati mavjud. Ayniqsa, surunkali kasalliklar, immunitetni ko‘tarish, asab tizimini
tinchlantirish, ovqat hazm qilishni yaxshilash kabi sohalarda fitopreparatlar
samaradorligi yuqori ekani isbotlangan. Biroq tabiiy vositalarni qo‘llashda ularning
tarkibiy murakkabligi, standartlashdagi qiyinchiliklar, allergik reaksiya chaqirish
ehtimoli inobatga olinishi zarur. Shuningdek, ularni nazoratsiz va o‘zboshimchalik
bilan qo‘llash salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli tabiiy dori
vositalarini ilmiy asosda tadqiq qilish, standartlash, xavfsizligini baholash va ularni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
114
2181-
3187
shifokor tavsiyasi bilan qo‘llash zarur. Kelgusida ularni zamonaviy texnologiyalar
yordamida yanada samarali shaklda ishlab chiqarish orqali tibbiyotda qo‘llanilishini
kengaytirish imkoniyatlari mavjud.
ADABIYOTLAR
1.
“Farmakognoziya”
– Karimov T.I., Toshkent Farmatsevtika Instituti, 2021
2.
“Fitoterapiya asoslari”
– Jo‘rayev M.A., Toshkent tibbiyot akademiyasi, 2020
3.
O‘zbekiston Respublikasi Farmakopeyasi
– Rasman tasdiqlangan, yangi
nashr
4.
“Фармакогнозия с основами биохимии лекарственных растений”
–
Корсун В.Ф., 2020
5.
“Фитотерапия: Руководство для врачей”
– Куреннов А.И., 2018
6.
“Фармацевтическая технология с основами производства”
–
Пивоваров П.А., 2021
7.
“Trease and Evans' Pharmacognosy”
– William C. Evans, 16th Edition, 2019
8.
“Herbal Medicine: Biomolecular and Clinical Aspects”
– Benzie I.F.F.,
Wachtel-Galor S., 2nd Edition, 2011
9.
“Pharmacognosy and Phytochemistry”
– Vinod D. Rangari, 2017
