JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
R.S. Shukurov
Osiyo Xalqaro Universiteti Jismoniy madaniyat kafedrasi professori
IMKONIYATI CHEKLANGAN YOSH NAYZA ULOQTIRUVCHILARNING KUCH
KOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISHNING METODIK USLUBLARI
Annotatsiya.
Mazkur maqola, imkoniyati cheklangan yosh nayza uloqtiruvchilarning jismoniy
kuch va chidamlilik kabi jismoniy ko‘nikmalarini rivojlantirishning metodik uslublariga
bag‘ishlangan. Ushbu ishda, yosh sportchilarni tayyorlashda individual yondashuvni qo‘llash,
maxsus tayyorlov dasturlari orqali jismoniy imkoniyatlarni oshirish hamda jarohatlanishdan
saqlanish uchun reabilitatsiya usullarini tatbiq etish muhimligi ta’kidlanadi. Maqolada, kuch va
chidamlilikni rivojlantirish uchun turli xil mashqlar va sport texnikalarining samarali
qo‘llanilishi, shuningdek, psixologik qo‘llab-quvvatlash va sportchilarga moslashtirilgan
dasturlar orqali muvaffaqiyatga erishish usullari bayon etilgan.
Kirish.
Dunyoda imkoniyati cheklangan sportchilarni tayyorlash masalasi, faqat ularning
jismoniy imkoniyatlarini rivojlantirishni emas, balki ularning ijtimoiy integratsiyasini, psixologik
holatini yaxshilashni va hayot sifatini oshirishni ham o‘z ichiga oladi. Jamiyatda barcha shaxslar,
jumladan, imkoniyati cheklangan sportchilar uchun teng imkoniyatlar yaratish muhim. Bu,
sportni ommalashtirish va barcha uchun ochiq qilish, ularni musobaqalarga jalb qilish,
rivojlantirish sportchilarni tayyorlash, jamiyatda ularning muvaffaqiyatlarini tan olish va ularga
hurmat ko‘rsatishni ta’minlaydi. Sport, ayniqsa, imkoniyati cheklangan shaxslar uchun
salomatlikni yaxshilash, mushak va suyak tizimini mustahkamlashda katta ahamiyatga ega.
Jismoniy faoliyatning to‘g‘ri yo‘nalishlarida olib borilishi, sportchilarni turli kasalliklardan
saqlaydi va sog‘lom turmush tarzini qo‘llab-quvvatlaydi.
Dunyoda millionlab imkoniyati cheklangan insonlar mavjud va ularning sportga bo’lgan
qiziqishini yanada oshirish masalasi dolzarb. Sportchilarni qo’llab-quvvatlash jamiyatda ularga
nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. So‘ngi yillarda
Paralimpiya o‘yinlarining ommalashuvi imkoniyati cheklangan sportchilarni tayyorlashga
bo’lgan e’tiborni yanda kuchaytirmoqda.
O‘zbekistonda imkoniyati cheklangan yoshlarni har tomonlama qo‘llab quvvatlash masalasi
davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sanaladi. Bu kabi sa’y-harakatlar imkoniyati
cheklangan yoshlarning jamiyatda o‘z o‘rnini topishlari, faol hayot kechirishlari va o‘z
salohiyatlarini to‘liq namoyon etishlari uchun muhim zamin yaratmoqda. Imkoniyati cheklangan
yoshlarni sportga jalb qilish, qamrovini oshirish, ijtimoiy integratsiya, salomatlikni
mustahkamlash va shaxsiy rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqotning maqsadi.
Imkoniyati cheklangan yosh nayza uloqtiruvchilarning kuch
kobiliyatlarini rivojlantirish metodikasi.
Tadqiqot usullari
: Ilmiy uslubiy adabiyotlarni tahlil qilish va umumlashtirish, pedagogik
kuzatuvlar, pedagogik testlar, pedagogik tajriba, matematik statistika
Ilmiy-uslubiy adabiyotlar tahlili.
Nogironlar sporti bo‘yicha dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, jismoniy tarbiya va sport
mashg‘ulotlari ushbu toifa vakillari uchun faqatgina jismoniy faollik bilan cheklanmaydi, balki
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
ularning hayot sifatini yaxshilash, ijtimoiy integratsiya jarayonini tezlashtirish va ruhiy
barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Mashg‘ulot jarayoni va musobaqalarda
ishtirok etish nogiron shaxslarning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy adaptatsiyasining eng samarali
vositalaridan biri bo‘lib, ularga o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish, o‘ziga bo‘lgan ishonchni
oshirish va jamiyatda faol hayot kechirish imkoniyatini beradi.
V.V.Xramovning fikricha nogironlar sportida tibbiy klassifikatsiyaning ahamiyati,
tamoyillari va amaliy qo‘llanilishi hamda nogiron sportchilarning funktsional imkoniyatlarini
baholash va ularni mos sport toifalariga ajratish tizimini ilmiy va uslubiy jihatdan o‘rganadi
Amputatsiyaga uchragan insonlarning bo‘sh vaqt faoliyatini saqlab qolish va
rivojlantirish uchun reabilitatsiya dasturlariga e’tibor berish kerak. Moslashtirilgan sport va
jismoniy faollikni rag‘batlantirish, amputatsiya qilgan insonlar uchun maxsus bo‘sh vaqt
tadbirlarini tashkil etish muhim. Jismoniy terapiya, psixologik yordam va ijtimoiy integratsiya
nogiron insonlarning hayot sifatini oshirishda katta ahamiyatga ega
.
C.Kars va uning ilmiy jamoasi pastki oyoq amputatsiyasiga uchragan shaxslarning sport bilan
shug’ullanishi darajasini aniqlab, sportning ularga jismoniy va psixologik foydalarini
baholashlaydi hamda amputatsiya qilingan shaxslar uchun sport faoliyatida ishtirok etishga
to‘sqinlik qiluvchi omillarni aniqlab amaliy tavsiyalar ishlab chiqadi
.
Pastki oyoq amputatsiyasiga uchragan shaxslarning fizioterapiya reabilitatsiyasidan keyin
qisqa muddatli natijalari va ularning funksional faoliyatiga ta’siri, fizioterapiyaning
samaradorligini o‘lchash, uning yurish, muvozanat va umumiy harakatchanlikni yaxshilashdagi
rolini baholash lozim
.
Jamiyatning har bir a’zosi, jumladan, amputatsiyaga uchragan shaxslar ham to‘laqonli hayot
kechirish, jismoniy va psixologik farovonlikka erishish huquqiga ega. Bunday shaxslarning
bo‘sh vaqt faoliyatini saqlab qolish va rivojlantirish reabilitatsiya jarayonining muhim
jihatlaridan biridir. Moslashtirilgan sport va jismoniy faollik bu borada muhim vosita bo‘lib, u
nafaqat jismoniy imkoniyatlarni tiklash, balki psixologik holatni yaxshilash va ijtimoiy
integratsiyaga yordam berish uchun ham xizmat qiladi. Shuning uchun amputatsiyaga uchragan
insonlar uchun maxsus sport va madaniy tadbirlarni tashkil etish, ularni rag‘batlantirish muhim
vazifalardan biri hisoblanadi.
O.Ye. Aksenovaning 2023 yil nashr etilgan o‘quv-metodik qo‘llanmasida nogironligi
bo‘lgan talabalar uchun adaptiv jismoniy tarbiya tizimini tashkil etishning nazariy va amaliy
asoslari yoritilgan bo’lib, ushbu tizim talabalarning jismoniy faolligini oshirish, reabilitatsiyasini
ta’minlash va ijtimoiy moslashuvini yaxshilash uchun samarali vosita sifatida tavsiya etadi
1
Храмов, В В Медицинская классификация в адаптивном спорте/ В В Храмов Саратов Издво «Научная книга», 2007. 158 с
2
Couture M. Leisure activities following a lower limb amputation. Couture M. , C.D. Caron J. Desrosikrs // Disabil Rehabil . -.2010.- V. 32 -
№1. – P 57-64.
3
Kars C Partikapation in sports by lower limb amputees in the province of drenthe the Netherlands / Kars C. M. Hofman, J.H. geertzen et al //
Prosthet Orthol int. – 2009 – V. 33. -№4 P. 356-67.
4
Rau, B. Short-term effect of physiotherapy rehabilitation on functional performance of lower limb amputees. / B. Rau F. Bonvin. // de Bie R.
// Prosthet Orthol int. – 2007 V. 31. -№3. 258-70.
5
Аксенова, О.Е.Содержание организации адаптивной физической культуры в профессиональной подготовке студентов высшего
учебного заведения: Учебно-методическое пособие / Изд-во ГАФК им. П.Ф.Лесгафта, 2003.–с,14-18 31.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Zlydnev A.A., Voroshin I.V., Gromova I.A., Korotkova A.K. va Drazdovskiy A.K., larning
tadqiqotda ishlarida yengil atletika bo’yicha paralimpiya o’yinlariga sportchilarning
tayyorgarligini ilmiy-metodik jihatdan qo‘llab-quvvatlashning zamonaviy usullari taklif etilgan.
Musobaqalarda yuqori natijalarga erishish uchun biomekanik tahlil, fiziologik monitoring va
psixologik tayyorgarlik tizimlarining ahamiyati va sportchilarning individual jismoniy
imkoniyatlarini hisobga olgan holda maxsus trening metodikalari va reabilitatsiya dasturlari
ishlab chiqilgan
.
Adaptiv sport, xususan imkoniyati cheklangan yosh nayza uloqtiruvchilarning kuch
kobiliyatlarini rivojlantirish haqida keltirilgan tahliliy axborot manbalarini tahlili va ilg‘or
amaliy tajribalarni umumlashtirish ilmiy tadqiqot ishlarining yetarli emasligini ko‘rsatadi va
nayza uloqtiruvchilarning kuch kobiliyatlarini rivojlantirish va metodik uslublar samaradorligini
oshirish masalalari yetarli darajada hisobga olinmaganligini, yanada takomillashtirish
dolzarbligini belgilashini ta’kidlaydi.
Bu sohadagi katta ilmiy-uslubiy tajriba to‘planganligini e’tiborga olib, yosh nayza
uloqtiruvchilarning kuch kobiliyatlarini rivojlantirish va mashg’ulotlarni tashkil etishda metodik
uslublar samaradorligini oshirish vazifalarini uyg‘unlikda hal qilish yo‘li katta samara berishi
aniqlandi.
Tadqiqot natijalari va ularni muhokama qilish.
Imkoniyati cheklangan yosh nayza uloqtiruvchilarning maxsus jismoniy tayyorgarligi zamonaviy
yondashuvlarni talab qiladi. Bu sportchilarni tayyorlashda ular uchun moslashtirilgan trening
dasturlari ishlab chiqish muhimdir. Zamonaviy yondashuvlar nafaqat jismoniy rivojlanishni,
balki sportchilarning psixologik va hissiy holatini ham hisobga oladi. Shu bilan birga,
imkoniyatlari cheklangan sportchilarga moslashtirilgan texnika va metodlar yordamida ular o‘z
salohiyatlarini maksimal darajada namoyon eta olishadi.
Imkoniyati cheklangan sportchilar uchun maxsus mashg’ulot metodikasi ishlab chiqilishi zarur.
Bu usullar an’anaviy mashg’ulotlardan farq qiladi, chunki ular sportchining ehtiyojlariga
moslashgan bo‘ladi. Misol uchun, harakatlanishdagi cheklovlar yoki muayyan mushak
guruhlarining zaifligi mavjud bo‘lgan sportchilar uchun ko‘proq o‘zgaruvchan va minimal zarar
yetkazadigan mashqlar tanlanadi. Shu bilan birga, sportchining tayyorligini boshqarish uchun
individual yondashuvlar qo‘llaniladi.
Biz, Buxoro olimpiya va paralimpiya sport turlariga tayyorlash markazining imkoniyati
cheklangan yosh nayza uloqtiruvchi o‘quvchilarlarning umumiy va
maxsus jismoniy
tayyorgarlik darajasini aniqlash maqsadida tajriba – sinov ishlarini olib bordik. Tadqiqotda 10
nafar o‘quvchi ishtirok etdi.
Imkoniyati cheklangan yosh nayza uloqtiruvchilarning umumiy va maxsus jismoniy
tayyorgarligini baholashda quyidagi informativ testlash uslublari qo‘llanildi:
- Turnikka tortilish (marta) aniqlandi;
6
Злыднев А.А, Ворошин И.В. Громова И.А Короткова А.К. Драздовский А.К. Научное сопровождение мирових побед легкоатлетов
паралимпийской сборной России. // Адаптивная физическая культура. №4 (40) 2009. с 3-4.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
- Qo‘shpoyada qo’llarni bukib-yozish (marta) aniqlandi;
-
Qo
‘
l kaft kuchi (kg)
;
Maxsus jismoniy tayyorgarlik uchun qo‘llanilgan uslub:
- Nayza uloqtirish (m)
Imkoniyati cheklangan yosh nayza uloqtiruvchilar o‘z jismoniy tayyorgarliklarini samarali
rivojlantirish orqali texnik ko‘nikmalarini mukammallashtirishi va musobaqalarda
muvaffaqiyatga erishishi mumkin. To‘g‘ri tayyorlash va moslashtirilgan mashg‘ulotlar
yordamida ular o‘zlarining salohiyatlarini to‘liq amalga oshirishga erishadilar.
1-jadval
Tadqiqot boshida nazorat guruhi imkoniyati cheklangan yosh nayza uloqtiruvchilarning
umumiy jismoniy tayyorgarlik ko‘rsatkichlari (n=5)
T
/
r
F.I.O
Turnikka
tortilish
(marta)
Qo
‘
shpoyada
qo
‘
llarni
bukib-yozish
(marta)
Qo
‘
l kaft kuchi (kg)
Chap
O’ng
1
Xudoyberdiyev J
7
10
23
26
2
Bafoyev A
9
9
17
20
3
Mubinov M
8
8
18
22
4
Shodiyev X
6
8
28
30
5
Eshboboyev Z
5
11
22
26
� ± �
7
±
1,4
�, � ±
1,2
��, �
± �, �
��, �
± �, �
V %
20,14
12,7
18,2
14,1
2-jadval
Tadqiqot boshida tajriba guruhidagi
imkoniyati cheklangan yosh nayza
uloqtiruvchilarning umumiy jismoniy tayyorgarlik ko‘rsatkichlari (n=5)
T
/
r
F.I.O
Turnikka
tortilish
(marta)
Qo
‘
shpoyada
qo
‘
llarni
bukib-yozish
(marta)
Qo
‘
l kaft kuchi (kg)
Chap
O’ng
1
Karamatov K
8
10
24
26
2
Qahhorov D
9
9
17
22
3
Temirov F
8
8
18
22
4
Ilxomov A
7
9
28
31
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
5
Azimov D
5
11
23
26
� ± �
�, � ±
1,4
�, � ±
1,1
�� ± �
��, � ± �, �
V %
18,4
10,8
18,4
13,1
1-2 jadvallarda, tajriba boshida nazorat va tajriba guruhi o‘quvchilarning umumiy jismoniy
tayyyorgarlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan. Turnikka tortilish nazorat
guruhida 7
±
1,4 martani, tajriba guruhida esa
7,4 ±
1,4 tashkil etdi. Ikkala guruhning o‘rtacha
natijalari deyarli bir xil.
Qo‘shpoyada qo‘llarni bukib-yozish mashqida nazorat guruhida
9,2 ±
1,2, tajriba guruhida
esa
9,4 ±
1,1 martani tashkil etgan. Tajriba guruhida bu ko‘rsatkich, nazorat guruhidan biroz
yuqori. Standart og‘ish va variatsiya foizi tajriba guruhida pastroq bo‘lib, natijalar ancha
barqaror va bir xilda bo‘lishi ko‘rsatilmoqda.
Chap qo‘l kaft kuchi (kg) ko‘rsatkichlari nazorat guruhida
21,6 ± 3,9 kg
, tajriba guruhida esa
22 ± 4
kg tashkil etdi. Ikkala guruh o‘rtasida deyarli farq
yo‘q.
Shuningdek, o‘ng qo‘l kaft kuchi nazorat guruhida
24,8 ± 3,4
kg, tajriba guruhida natija
25,4 ± 3,3
kg. Bu korsatkich bo‘yicha tajriba guruhi yuqoriroq natija ko‘rsatmoqda (25,4 kg ga
nisbatan 24,8 kg).
3-jadval
Tajriba boshida nazorat guruhidagi imkoniyati cheklangan yosh nayza uloqtiruvchilarning
maxsus jismoniy tayyorgarligi ko
‘
rsatkichlari (n=5)
T
/
r
F.I.O
Nayza uloqtirish (m)
1
Xudoyberdiyev J
20,38
2
Bafoyev A
19,89
3
Mubinov M
19,73
4
Shodiyev X
25,11
5
Eshboboyev Z
23,67
� ± �
21,8
±
2,2
V %
10,2
4-jadval
Tajriba boshida tajriba guruhidagi imkoniyati cheklangan yosh nayza uloqtiruvchilarning
maxsus jismoniy tayyorgarligi ko
‘
rsatkichlari (n=5)
T
/
r
F.I.O
Nayza uloqtirish (m)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
1
Karamatov K
20,40
2
Qahhorov D
19,89
3
Temirov F
19,80
4
Ilxomov A
25,11
5
Azimov D
23,71
� ± �
21,8
±�, �
V %
10,1
3-4 jadvallarda, tajriba boshida tajriba va nazorat guruhlari o‘quvchilarning maxsus jismoniy
tayyorgarligi, ya’ni nayza uloqtirish ko‘rsatkichlari keltirib o‘tilgan, nazorat guruhida 21,8
±
2,2
metrni tashkil etgan bo‘lsa, tajriba guruhida 21,8
±2,2
metr bo‘ldi. Ikkala guruhda ham natijalar
orasidagi farq deyarli bir xil.
5-jadval
Tadqiqot yakunida nazorat guruhi yosh nayza uloqtiruvchilarning umumiy jismoniy
tayyorgarlik ko‘rsatkichlari(n=5)
T/r
F.I.O
Turnikka
tortilish
(marta)
Qo’shpoya
da qo’llarni
bukib-
yozish
(marta)
Qo’l kuchi (kg)
Chap
O’ng
1
Xudoyberdiye
v J
9
11
23
26
2
Bafoyev A
9
9
19
21
3
Mubinov M
8
9
18
22
4
Shodiyev X
6
8
28
30
5
Eshboboyev
Z
6
11
24
27
� ± �
7
, � ±
1,4
�, � ±
1,2
��, �
± �, �
��, �
± �, �
V %
17,8
12,5
16,1
13,1
6-jadval
Tadqiqot yakunida tajriba guruhi yosh nayza uloqtiruvchilarning umumiy
jismoniy tayyorgarlik ko‘rsatkichlari (n=5)
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
7-jadval
Tadqiqot yakunida nazorat va tajriba guruhi nayza uloqtiruvchilarning umumiy jismoniy
tayyorgarlik ko‘rsatkichlarining tahlili (n=10)
T/r
Guruh
Turnikka
tortilish
(marta)
Qo’shpoyada
qo’llarni
bukib-yozish
(marta)
Qo’l kuchi (kg)
Chap
O’ng
� ± �
V
%
� ± �
V
%
� ± �
V
%
� ± �
V
%
1
NG
(n=5)
7
, � ±
1
,
4
17,
8
9,6 ±
1,2
12,
5
24,4
± 3,6
16
,1
25,2
± 3,1
13,1
2
TG
(n=5)
8,8
± 1,4
15,
1
10,8
± 1,3
12,
3
23,4
± 3,4
14
,4
27
± 3,3
12,2
Tadqiqot yakunida nazorat tajriba guruhi nayza uloqtiruvchilarning umumiy jismoniy
tayorgarlik ko‘rsatkichlarining yakuniy tahlili, turnikka tortilish tajriba guruhi (TG) o‘rtacha 8,8
martani, nazorat guruhi (NG) 7,6 marta. Tajriba guruhi ko‘rsatkichlari
8,8 ± 1,4
tashkil etgan
bo‘lsa, nazotar guruhida 7
, � ±
1,4 bo‘ldi. Tajriba guruhidagi variatsiya (V% 15,1) kamroq, bu
esa ularning natijalari barqaroroq ekanligini bildiradi. Nazorat guruhi esa, variatsiya (V % 17,8)
yuqori, bu natijalarning o‘zgaruvchanroq ekanligini ko‘rsatadi.
T
/
r
F.I.O
Turnikka
tortilish
(marta)
Qo’shpoyada
qo’llarni
bukib-yozish
(marta)
Qo’l kuchi (kg)
Chap
O’ng
1
Karamatov K
11
13
25
27
2
Qahhorov D
9
10
19
24
3
Temirov F
8
11
20
23
4
Ilxomov A
9
9
28
32
5
Azimov D
7
11
25
29
� ± �
�, � ± �, �
��, � ± �, �
��, �
± �, �
�� ± �, �
V %
15,1
12,3
14,4
12,2
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Qo‘shpoyada qo‘llarni bukib-yozish, tajriba guruhida bu ko‘rsatkich
10,8 ± 1,3,
(o‘rtacha 10,8 marta), nazorat guruhida
9,6 ±
1,2 (o‘rtacha 9,6 marta). Variatsiya esa
deyarli teng (TG 12,3% va NG 12,5%), bu guruhlar o‘rtasida barqarorlik deyarli bir xil
ekanligini bildiradi. Tajriba guruhi faqat ozgina ko'proq natija ko‘rsatgan.
Qo‘l kaft kuchi, tajriba guruhida o‘ng qo‘l kaft kuchi
27 ± 3,3
tashkil etdi, nazorat guruhida
esa
25,2 ± 3,1
. Shuningdek, chap qo‘l o‘lchovlar tajriba guruhida
23,4 ± 3,4
, nazorat guruhida
esa
24,4 ± 3,6
natija, deyarli bir xil, lekin Variatsiya esa, tajriba guruhida o‘ng qo‘lda (12,2%)
eng past va chap qo‘lda (14,4%) biroz yuqori, bu esa tajriba guruhida yanada barqaror natijalar
ko‘rsatilganini bildiradi. Umuman olganda, tajriba guruhida umumiy jismoniy tayyorgarlik
ko‘rsatkichlari yaxshilanishni ko‘rsatmoqda.
1-rasm. Tadqiqot yakunida nazorat va tajriba guruhi nayza uloqtiruvchilarning umumiy
jismoniy tayyorgarlik ko‘rsatkichlari dinamikasi
8-jadval
Tadqiqot yakunida nazorat guruhi nayza uloqtiruvchilarning maxsus jismoniy
tayyorgarlik ko
‘
rsatkichlari (n=5)
T
/
r
F.I.O
Nayza uloqtirish (m)
1
Xudoyberdiyev J
23
2
Bafoyev A
22
3
Mubinov M
21,7
4
Shodiyev X
26,3
5
Eshboboyev Z
24,7
� ± �
23,5
±
1,6
V %
7,2
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
9-jadval
Tadqiqot yakunida tajriba guruhi nayza uloqtiruvchilarning maxsus jismoniy tayyorgarlik
ko
‘
rsatkichlari (n=5)
T
/
r
F.I.O
Nayza uloqtirish (m)
1
Karamatov K
25,5
2
Qahhorov D
23,6
3
Temirov F
24
4
Ilxomov A
27,2
5
Azimov D
26,8
� ± �
25,4
±�, �
V %
5,9
Tadqiqot yakunida tajriba va nazorat guruhi nayza uloqtiruvchilarning maxsus jismoniy
tayyorgarligi ko’rsatkichlari 8-9 jadvallarda keltirilgan, nazorat guruhida o‘rtacha 23,5
±
1,6
tashkil etgan bo‘lsa, tajriba guruhida bu ko‘rsatkich 25,4
±1,4
tashkil etdi.
10-jadval
Tadqiqot yakunida nazorat va tajriba guruhi nayza uloqtiruvchilarning maxsus jismoniy
lik ko
‘
rsatkichlari tahlili (n=10)
Tadqiqot yakunida nazorat va tajriba guruhi nayza uloqtiruvchilarning maxsus jismoniy
tayyorgarlik ko‘rsatkichlari
tahlili 10-jadvalda keltirilgan, tajriba guruhi o‘rtacha
25,4
±1,4
natijani ko‘rsatmoqda, nazorat guruhida esa 23,5
±
1,6 tashkil etgan. Tajriba (TG)
guruhi natijalar yuqori, barqarorroq va o‘zgaruvchanlik kamroq. Bu shuni anglatadiki, tajriba
guruhining jismoniy tayyorgarligi yaxshilangan va ular o‘rtacha qiymat bo‘yicha yuqori
Guruh
Nayza uloqtirish (m)
� ± �
V %
NG
(
n=5)
23,5
±
1,6
7,2
TG
(
n=5)
25,4
±1,4
5,9
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
natijalarga erishgan. Nazorat (NG) guruhi esa barqarorlik nuqtai nazaridan pastroq natijalar
ko‘rsatgan.
2-rasm.Tadqiqot yakunida nazorat va tajriba guruhi nayza uloqtiruvchilarning maxsus
jismoniy tayyorgarlik ko
‘
rsatkichlari dinamikasi
Xulosa.
Imkoniyati cheklangan yosh nayza uloqtiruvchilarni tayyorlashda mashg‘ulotlarni
individual yondashuv asosida tashkil etish juda muhim. Har bir sportchining jismoniy
imkoniyatlari va ehtiyojlari hisobga olinib, maxsus tayyorlangan mashg‘ulot dasturlari
yordamida kuch, chidamlilik, moslashuvchanlik va texnikani rivojlantirishga e'tibor qaratiladi.
Mashg‘ulotlar davri uch bosqichga bo‘linadi: umumiy tayyorgarlik, maxsus tayyorgarlik va
musobaqa davri. Har bir bosqichda sportchining jismoniy va ruhiy holatini doimiy nazorat qilish,
shu bilan birga texnikani takomillashtirishga alohida urg‘u berish zarur. Maxsus tayyorgarlikda
plyometrik va balistik mashqlarning samaradorligi ta’kidlanadi, bu esa sportchining natijalarini
yaxshilashga imkon yaratadi.
Imkoniyati cheklangan yosh nayza uloqtiruvchilar uchun mashg‘ulot dasturini
rejalashtirishda sportchining individual xususiyatlari va imkoniyatlari hisobga olinadi. Haftalik
va oylik rejalashtirishlar orqali jismoniy, texnik va psixologik tayyorgarlikni oshirishga
qaratilgan dastur ishlab chiqiladi. Mashg‘ulotlar intensivlik va hajm balansini saqlash,
jarohatlarning oldini olish va maksimal natijaga erishishga yo‘naltiriladi. Yuqori intensivlikdagi
davrlar bilan yengil tiklanish kunlari muvozanatlashib, sportchi optimal tayyorlikka erishadi.
Rejalashtirishda doimiy tahlil va moslashuvchanlik tamoyillari asosida har bir sportchi uchun
eng samarali dastur tuziladi.
Tadqiqot yakunida nazorat va tajriba guruhi nayza uloqtiruvchilarning jismoniy tayyorgarlik
ko‘rsatkichlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, tajriba guruhi (TG) sportchilari o‘rtacha qiymat
bo‘yicha yuqori natijalarga erishgan. Xususan, nayza uloqtirishdagi o‘rtacha natija tajriba
guruhida 25,4±1,4 m bo‘lsa, nazorat guruhida esa 23,5±1,6 m tashkil etgan. Tajriba guruhidagi
natijalar barqarorroq bo‘lib, variatsiya ko‘rsatkichi 5,9%ni tashkil etgan, bu esa tajriba
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 02, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
guruhining jismoniy tayyorgarligi yaxshilanganligini bildiradi. Nazorat guruhida esa barqarorlik
pastroq bo‘lib, variatsiya 7,2%ni tashkil etdi. Umuman olganda, tajriba guruhidagi
sportchilarning jismoniy tayyorgarligi yuqori va barqaror natijalarga olib kelgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.Храмов, В В Медицинская классификация в адаптивном спорте/ В В Храмов Саратов
Издво «Научная книга», 2007 158 с
2.Couture M. Leisure activities following a lower limb amputation. Couture M. , C.D. Caron J.
Desrosikrs // Disabil Rehabil . -.2010.- V. 32 - №1. – P 57-64.
3.Kars C Partikapation in sports by lower limb amputees in the province of drenthe the
Netherlands / Kars C. M. Hofman, J.H. geertzen et al // Prosthet Orthol int. – 2009 – V. 33. -№4
P. 356-67.
4.Rau, B. Short-term effect of physiotherapy rehabilitation on functional performance of lower
limb amputees. / B. Rau F. Bonvin. // de Bie R. // Prosthet Orthol int. – 2007 V. 31. -№3. 258-70.
5.Аксенова, О.Е.Содержание организации адаптивной физической культуры в
профессиональной подготовке студентов высшего учебного заведения: Учебно-
методическое пособие / Изд-во ГАФК им. П.Ф.Лесгафта, 2003.–с,14-18 31.
6.Злыднев А.А, Ворошин И.В. Громова И.А Короткова А.К. Драздовский А.К. Научное
сопровождение мирових побед легкоатлетов паралимпийской сборной России. //
Адаптивная физическая культура. №4 (40) 2009. с 3-4.
илмий методик йўналишлари. Магистирлик диссертация. Тошкент. 2012 й.: 56-57 б.
7.Астафьева Н. Г., Кобзев Ю. А., Храмов В. В. Оценка качества жизни лиц с физическими
недостатками, занимающихся адаптивным спортом / Социология медицины. 2003. N 1. - С.
41-44.;
8.Евсеев С.П. Новые дидактические модели в сфере профилактики зависимого поведения
средствами физической культуры. спорта и АФК/ С.П 17.Евсеев, С.Ю Калишевич//
Адаптивная физическая культура.--- 2009.-№ 4-С.24-26.
9.M.X. Mirjamolov. Adaptiv jismoniy tarbiya va sport/ O’quv qo’llanma. Chirchiq-2020. 203 b.
10.Злыднев А.А, Ворошин И.В. Громова И.А Короткова А.К. Драздовский А.К. Научное
сопровождение мирових побед легкоатлетов паралимпийской сборной России. //
Адаптивная физическая культура. №4 (40) 2009. с 3-4.
11.Кобзев А.Ю. Некоторые особенности реакции сердечно-сосудистой системы
инвалидов-ампутантов, занимающихся спортом, на физическую нагрузку / Ю.А.Кобзев,
В.В.Храмов // Теория и практика физической rekmnehs/-2002. -№7.-С.-13-16.
