JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
R.S. Shukurov
Osiyo Xalqaro Universiteti
Jismoniy madaniyat kafedrasi professori
rshukurov0117@gmail.com
MURABBIYLIKNING ASOSIY YONDASHUVLAR VA RIVOJLANISHI
Annotatsiya:
So'nggi o'n yillikda, dunyoda sog'liqni saqlash hamda sohasining rivojlanishi bilan
bir qatorda, turli sabablarga ko'ra jismoniy mashq bilan bog'liq shaxslarni boshqaradigan
"murabbiylik" tushunchasiga qiziqish ortdi.. Ushbu tadqiqotning maqsadi sog'liqni saqlash
muassasalarini hamda menejerlar va ularning xodimlari uchun sog'lomlashtirish tushunchalarini
aniqlashtirish orqali ularning farqlarini ochib berishdir.
Kalit so'zlar:
Sog'lom turmush tarzi, sport, jismoniy madaniyat murabbiylik, professional,
individual, jismoniy faollik, kontseptual.
Kirish
Insonlarning jismoniy, ma’naviy va ijtimoiy jihatdan erishgan yutuqlari hamda o‘z ustida
ishlashlari natijasida jismoniy mashqlarga bo‘lgan qiziqish kundan-kunga ortib bormoqda.
Jahonda sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan e’tibor va bu yo‘nalishdagi taraqqiyot bilan bir qatorda,
so‘nggi o‘n yillikda "murabbiylik" tushunchasiga bo‘lgan qiziqish ham sezilarli darajada ortdi.
Amerika Sport Tibbiyoti Kolleji tomonidan o‘tkazilgan global murabbiylik tendensiyalariga
bag‘ishlangan tadqiqotda, jismoniy tayyorgarlik va sog‘lomlashtirish bo‘yicha murabbiylik
xizmatlari sog‘liqni saqlash sohasidagi eng ommabop yo‘nalishlardan biri sifatida birinchi
o‘ntalikka kirgani ta’kidlandi.
Sog‘lomlashtirish va murabbiylik tushunchalari, sog‘liqni saqlash muassasalarida taqdim
etiladigan xizmatlarning asosiy yo‘nalishlarini tashkil etadi. Ushbu atamalar ko‘plab sohalarda,
ayniqsa, xususiy sektorda bir-birining o‘rnida yoki noaniq ma’noda ishlatilmoqda. Shu bois,
ushbu tadqiqotning maqsadi – sog‘lomlashtirish va murabbiylik tushunchalarini aniqlashtirish
hamda ularning orasidagi asosiy farqlarni ochib berishdan iboratdir. Murabbiylik faoliyati eng
sodda ifodada, shaxsning jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirish, tananing samarali va
muvozanatli ishlashiga ko‘maklashish jarayonidir. Murabbiylik insonning sog‘lom yashashiga,
bo‘sh vaqtni foydali va faol o‘tkazishiga xizmat qiladi. U gipokinetik (harakatsizlik bilan bog‘liq)
kasalliklarning oldini olishda va ularga qarshi kurashishda muhim rol o‘ynaydi. Murabbiylik
samaradorligi ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lsa-da, muntazam jismoniy faoliyat bo‘lmasdan
optimal sog‘lom hayot tarziga erishish mushkuldir.
Murabbiylik faoliyati – bu kamida beshta sog‘liq va mahorat bilan bog‘liq, olti tarkibiy jihatni
o‘z ichiga oluvchi jismoniy va ruhiy farovonlik holatini ifodalaydi. Sog‘liqni saqlash bilan
bevosita bog‘liq bo‘lgan bu tarkibiy qismlar yurak-qon tomir tizimi faoliyati, mushak kuchi,
chidamlilik, moslashuvchanlik va tana tuzilmasidan iborat. Ularning har biri sog‘lom turmush
tarzini shakllantirishda va kasalliklarning oldini olishda alohida ahamiyatga ega. Murabbiylik
samaradorligi bajarilayotgan faoliyat turiga bog‘liq. Masalan, bel va umurtqa muammolarining
oldini olish uchun o‘rtacha darajadagi mushak kuchi talab qilinadi, yuqori chidamlilik esa
jamoaviy sport turlari yoki jismoniy og‘irlik talab qilinadigan ishlar uchun muhimdir.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Murabbiylik bu – insonlar bilan ularning aniq maqsadlari ustida birga ishlash, turli metodlarni
sinab ko‘rish va ularning yashash muhitiga mos strategiyalar ishlab chiqishni o‘z ichiga olgan
tizimli jarayondir. Turmush tarzi bilan bog‘liq murabbiylik – bu o‘zini o‘zgartirish va shaxsiy
rivojlanishga tayyor bo‘lgan shaxslarga yo‘l-yo‘riq berish va ularni doimiy qo‘llab-quvvatlashni
nazarda tutadi. Murabbiy insonlarga shaxsiy mas’uliyatni his qilish, chuqur fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirishda yordam beradi. Shuningdek, ularning hozirgi holatini anglash,
bo‘lajak yo‘nalishlarini belgilash va belgilangan maqsadlarga qanday erishish mumkinligini
tushunishga ko‘maklashadi. Har qanday sohada bo‘lgani kabi, jismoniy tayyorgarlik yo‘nalishida
ham insonlar jismoniy mashqlar texnikasi, sog‘lomlashtirish dasturlari yoki kundalik faoliyat
bo‘yicha ko‘rsatmalarga ehtiyoj sezishadi. Bu borada ularga yordam beradigan mutaxassis – bu
murabbiydir. Murabbiy – bu jismoniy faoliyat va sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qiluvchi, har
bir insonga individual ehtiyojlariga mos mashqlar dasturini tuzib beruvchi va shu yo‘lda uni
kuzatib boruvchi mutaxassisdir. Ular mashg‘ulotlarni nazorat qilish bilan birga, shaxsiy baholash
asosida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga yordam beradi.
Murabbiylarning asosiy vazifasi – odamlarga sog‘lom hayot tarzini tanlash, to‘g‘ri ovqatlanish
va faol bo‘lishga ilhom berishdan iboratdir. Shuningdek, ular bilan ishlaydiganlarga o‘zlarining
natijalarini anglash va bu natijalarga qanday erishayotganini tushunishda yordam berishadi. Ish
sharoitlariga qarab, murabbiylarning vazifalari quyidagilardan iborat bo‘ladi:
Mashqlar va umumiy jismoniy faoliyatga tayyorgarlik bo‘yicha dastlabki so‘rovnomalarni
to‘ldirish;
A’zolarning jismoniy holatini aniqlash maqsadida turli testlar o‘tkazish;
A’zolarga real maqsadlar qo‘yishda, zarur bo‘lsa, bu maqsadlarni moslashtirishda va dasturga
rioya etishda doimiy motivatsiya berishda ko‘maklashish;
Har bir shaxsning rivojlanish darajasiga qarab moslashtirilgan mashg‘ulot dasturlarini tuzish va
ularni yangilab borish;
Mashqlarni xavfsiz va samarali bajarish usullarini tushuntirish va namoyish etish;
Xavfli yoki noto‘g‘ri bajarilayotgan texnikalarni tuzatish;
Shikastlanish xavfini kamaytirish uchun zarur bo‘lganda mashg‘ulotlarda to‘g‘ri kuzatuv va
yordam ko‘rsatish;
Rivojlanish jarayonini yozib borish va natijalarni muntazam tahlil qilish;
Sog‘liq va jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha savollarga to‘g‘ri javob bera olish uchun bilimlarini
doimiy ravishda yangilab borish.
Bugungi kunda “salomatlik” atamasi keng tarqalgan va hayotning turli jabhalarida o‘z aksini
topmoqda: sog‘lom turmush tarzini shakllantirish dasturlari, salomatlik markazlari, sog‘lom
turmush festivallari, konferensiyalar, jurnal nashrlari, salomatlik bo‘yicha mutaxassislar, hatto
hayvonlar uchun mo‘ljallangan sog‘lom turmushga oid mahsulotlar kabi ko‘rinishlarda namoyon
bo‘lmoqda.
Sog'lomlashtirish jarayoniga yondashishda har bir inson o‘z sog‘lig‘i uchun shaxsiy
javobgarlikni zimmasiga olishi va uni saqlash hamda mustahkamlash yo‘lida faol bo‘lishi zarur.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
Bu yondashuv odamlarni sog‘lig‘iga nisbatan ongli va faol pozitsiyani egallashga undaydi
hamda o‘z hayot tarzini boshqarishda mas’uliyat hissini kuchaytiradi. Sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishda yetarli uyqu va dam olish, turmush tajribasi, to‘g‘ri ovqatlanish, ijtimoiy
muloqot va qo‘llab-quvvatlovchi munosabatlar sog‘liq holatining muvozanatli saqlanishiga
xizmat qiladi. Sog‘lomlashtirish - bu inson hayotining faqat jismoniy emas, balki hissiy,
intellektual, ijtimoiy, kasbiy, ekologik, ma’naviy va moliyaviy jihatlarini ham o‘z ichiga oluvchi,
kompleks va ko‘p o‘lchovli jarayondir.
Jismoniy o‘lchov – Muntazam jismoniy faollik, sog‘lom ovqatlanish va tana salomatligini
ta’minlashga qaratilgan faoliyatlarni o‘z ichiga oladi.
Hissiy o‘lchov – Shaxsning o‘z tuyg‘ulari, qadriyatlari va munosabatlarini anglash, ularni
boshqarish va boshqalarning hissiyotlarini tushunishga bo‘lgan e’tiborini aks ettiradi.
Intellektual o‘lchov – Yangi bilim va ko‘nikmalarni egallash, ulardan ijodiy foydalanish, o‘z-
o‘zini rivojlantirish va o‘rganishga doimiy intilish orqali amalga
oshadi.
Ijtimoiy o‘lchov – Sog‘lom ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirish, boshqalar bilan muloqot
qilishdan zavqlanish va do‘stlik aloqalarini mustahkamlashni nazarda tutadi.
Kasbiy o‘lchov – Hayotiy qadriyatlar va shaxsiy maqsadlarga mos keladigan, o‘zini namoyon
qilish imkonini beradigan faoliyat bilan band bo‘lish orqali kasbiy qoniqishni ta’minlaydi.
Ekologik o‘lchov – Inson va uni o‘rab turgan muhit o‘rtasidagi uyg‘unlikni anglash, atrof-
muhitni asrash va ekologik mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishni o‘z ichiga oladi.
Ma’naviy o‘lchov – Shaxsning hayot ma’nosi, qadriyatlari va e’tiqodlari asosida faoliyat
yuritishi, ichki ruhiy muvozanat va maqsadga intilish holatini ifodalaydi.
Moliyaviy o‘lchov – Shaxsning mavjud moliyaviy holatidan mamnun bo‘lishi, kelajakda yuzaga
kelishi mumkin bo‘lgan iqtisodiy vaziyatlarga tayyorgarligi, shuningdek, moliyaviy savodxonlik
darajasi va o‘z resurslarini boshqarish qobiliyatini aks ettiradi.
Sog'lomlashtirish bo‘yicha murabbiylik sohasi bugungi kunda keng ko‘lamli xizmat turi sifatida
shakllanib, jismoniy tarbiya, sog‘lomlashtirish va sport fanlari sohasini tamomlagan
mutaxassislar uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Bu sohaning kengayishi natijasida
sog'lomlashtirish murabbiyligini kasbiy faoliyatining ajralmas qismi sifatida tanlayotgan insonlar
soni ortmoqda. Aholining individual ehtiyojlari, sog‘liqni saqlash sohasidagi yangiliklar, shaxsga
yo‘naltirilgan xizmat turlarining rivojlanishi va samarali murabbiylik faoliyati olib borishga
bo‘lgan ishtiyoq ushbu yo‘nalishda malaka oshirishga bo‘lgan ehtiyojni yanada kuchaytirmoqda.
Sog'lomlashtirish tushunchasi sog'liqni saqlash sohasida asosiy nazariy yondashuvlardan biriga
aylangach, bu borada bir qator ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi va "sog'lomlashtirish bo‘yicha
murabbiylik" masalasi alohida ilmiy mavzu sifatida o‘rganila boshlandi. Insoniyat asrlar
davomida o‘zini rivojlantirish va takomillashtirishga intilib kelgan, bu tushuncha har doim
mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, uni zamonaviy shaklda “sog‘lom turmush” deb nomlash nisbatan
yangi yondashuvdir. Shunga qaramay, sog‘lomlashtirish murabbiyligi konsepsiyasi ilm-fan va
amaliyotda nisbatan yangi hisoblanadi. Shuni ta’kidlash joizki, sog'lomlashtirish bo‘yicha
murabbiylik – bu sport murabbiyi, jismoniy mashg‘ulotlar o‘qituvchisi yoki hayot murabbiyi
faoliyati bilan aynan bir xil emas. Sog'lomlashtirish murabbiyi – bu insonlarga hayotiy
maqsadlariga erishishda ko‘mak beradigan, ularni rag‘batlantiradigan va qo‘llab-quvvatlaydigan
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
shaxsdir. Ular sog‘liqni saqlash, turmush tarzi, ruhiy holat va jismoniy faollik bilan bog‘liq
jihatlarda insonlarga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi.
Sog‘lomlashtirish bo‘yicha murabbiy – bu insonlarning sog‘liq bilan bog‘liq xatti-harakatlarini
ijobiy tomonga o‘zgartirish jarayonida ular uchun qulay muhit va individual yondashuvni
ta’minlaydigan mutaxassisdir. Masalan, stressni kamaytirish yoki umumiy salomatlikni
yaxshilash bo‘yicha maslahat kerak bo‘lgan holatlarda sog‘lomlashtirish murabbiyi muhim rol
o‘ynaydi. Ular avvalambor sog‘lomlikka oid maqsadlarni shakllantiradi, keyinchalik esa
motivatsion intervyu usullari orqali bu maqsadlarga erishish yo‘llarini ishlab chiqadi. Bunday
maslahatlar yuzma-yuz, telefon orqali yoki zamonaviy texnologiyalar vositasida amalga
oshirilishi mumkin. Sog'lomlashtirish bo‘yicha murabbiylar - -bu sog‘liqni saqlash, jismoniy
faollik va murabbiylik nazariyalarini o‘z faoliyatida qo‘llay oladigan bilimli va malakali
mutaxassislardir. Ular sog‘liq va sog‘lom turmush tarziga oid aniq maqsadlarga ega bo‘lgan
shaxslar bilan ishlaydi, shuningdek, shaxsiy yoki kasbiy rivojlanishga intilayotgan insonlarga
ham ko‘mak beradi.
Bu mavzu haqida so‘z borganda, jismoniy tayyorgarlik murabbiyligi (ya’ni an’anaviy sport yoki
mashg‘ulot murabbiyligi) bilan sog'lomlashtirish bo‘yicha murabbiylik o‘rtasidagi farqlarni
aniqlab olish zarur. Har ikki yo‘nalish profilaktikaga xizmat qiladi, sog‘liqni mustahkamlashni
maqsad qiladi va ishonchli, mas’uliyatli mutaxassislarni talab qiladi. Biroq bu o‘xshashliklar
tufayli ko‘plab sohalarda sog'lomlashtirish mashg‘ulotlari bilan an’anaviy murabbiylik faoliyati
bir-birining o‘rnida ishlatilib kelmoqda.
Xulosa
Shubhasiz, murabbiylik faoliyati va sog'lomlashtirish konsepsiyasi o‘rtasida o‘zaro uzviy
bog‘liqlik mavjud. Jismoniy faollikka asoslangan murabbiylik inson salomatligini
mustahkamlash, kasalliklarning oldini olish va kognitiv funksiyalarni qo‘llab-quvvatlash kabi
muhim afzalliklarni beradi. Bunday faoliyat, ayniqsa, bo‘sh vaqtni mazmunli o‘tkazish va
ijtimoiy jihatdan boyitilgan tajriba orttirish imkonini yaratadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
muntazam murabbiylik mashg‘ulotlari kasalliklar va erta o‘lim xavfini kamaytirishda muhim rol
o‘ynaydi.
Biroq, shuni unutmaslik kerakki, murabbiylik faqat jismoniy tayyorgarlik yoki sog‘liqni nazarda
tutmaydi. Salomatlik tushunchasi murabbiylik doirasidan ancha keng bo‘lib, nafaqat jismoniy,
balki hissiy, ijtimoiy, ma’naviy, intellektual, ekologik va moliyaviy jihatlarni ham o‘z ichiga
oladi. Shu bois, sog'lomlashtirishga yo'naltirilgan murabbiylik modeli inson hayotining turli
jabhalarini qamrab olgan kompleks va ko‘p o‘lchovli yondashuvni talab etadi. Murabbiylik
faoliyatidagi bu farqlar ta'lim jarayoniga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Jismoniy tayyorgarlikka
yo‘naltirilgan murabbiylikda mashg‘ulotlar ko‘proq o‘rgatishga qaratilgan bo‘lsa,
sog'lomlashtirish murabbiyligida esa shaxsni chuqur tushunish, unga rahbarlik qilish, qaror qabul
qilishda yo‘l ko‘rsatish ustuvor ahamiyat kasb etadi. Jismoniy tayyorgarlik murabbiyi ko‘proq
yetakchi rolni bajarsa va ishtirokchi u bilan bir yo‘nalishda harakat qilsa, sog'lomlashtirish
murabbiyi holatga moslashgan holda yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi, shaxsning tashvishlari va
ehtiyojlariga mos yondashadi. U muammolarni aniqlashdan ko‘ra imkoniyatlarni izlaydi, shaxsni
o‘z rivojiga faol jalb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Parasannan, A. (2018). Global Fitness and Recreational Sports Centers Market Research,
Allied
Market
Research.
Erişim
Tarihi:
20.03.2020.
Erişim
Adresi:
https://www.alliedmarketresearch.com/fitness-and-recreational-sports-center-market
2. Thompson, W. R. (2019).
Worldwide Survey of Fitness trends for
2020.ACSM’s
Health& Fitness Journal, 23(6), 10-18.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 15, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
ILMIY METODIK JURNAL
3. Roy, T. C., Springer, B. A., McNulty, V.ve Butler, N. L. (2010). Physical Fitness. Military
Medicine,175(8),14-20.
4. Kesaniemi Y. K., Danforth, E., Jensen, MD., Kopelman, P. G., Lefebvre, P. ve Reeder, B.
A. (2001). Dose-response issues concerning physical activity and health: an evidence-based
symposium. Medicine Science in Sports&Exercise,33(6),351-358.
5. Gavin, J., & Mcbrearty, M. (2018). Lifestyle wellness coaching. Human Kinetics.
