MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
380
O’ZBEKISTONDA IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR UCHUN
INKLUZIV TA’LIM
Xakimova Gulchehra Sayrixonovna
Shahrisabz Davlat Pedagogika Instituti
Pedagogika kafedrasi o‘qituvchisi
xakimovagulcehra557@gmail.com
Rustamov Ozodbek Otabekovich
Shahrisabz davlat Pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Pedagogika
yo‘nalishi 2-kurs 2-23-guruh talabasi
Annotatsiya: Mazkur ilmiy maqolada O‘zbekistonda imkoniyati cheklangan
bolalar uchun inkluziv ta’lim tizimini shakllantirish va rivojlantirish masalalari chuqur
tahlil qilingan. Inkluziv ta’lim – bu barcha bolalarga, shu jumladan, jismoniy, aqliy yoki
ruhiy imkoniyati cheklangan bolalarga ham, umumiy ta’lim muassasalarida bir xil
imkoniyatlarni yaratish tamoyiliga asoslanadi. Maqolada ushbu ta’lim yondashuvining
nazariy-metodologik asoslari, uning xalqaro tajribalardagi ko‘rinishlari va O‘zbekiston
sharoitidagi o‘ziga xos jihatlari o‘rganilgan.Shuningdek, imkoniyati cheklangan
bolalarning ta’lim olishini ta’minlashda duch kelinayotgan muammolar —
maktablarning jismoniy moslashuvchanligi, maxsus pedagoglar yetishmasligi, ota-
onalar va jamiyatning tayyorgarlik darajasi kabi omillar ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: inklyuziv ta’lim, imkoniyati cheklangan bolalar, O‘zbekiston
ta’lim tizimi, maxsus pedagogika, ta’limda tenglik, psixologik-pedagogik yondashuv,
defektologiya, ta’lim islohotlari, ta’lim huquqi, ijtimoiy inklyuziya
Abstract: This scientific article provides an in-depth analysis of the development
and implementation of an inclusive education system for children with disabilities in
Uzbekistan. Inclusive education refers to an approach that ensures equal learning
opportunities for all children, including those with physical, intellectual, or
psychological disabilities, within mainstream educational institutions. The article
explores the theoretical and methodological foundations of inclusive education,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
381
examines international experiences, and analyzes the specific features of its application
in the context of Uzbekistan.Furthermore, the study addresses the key challenges faced
in ensuring access to education for children with disabilities, such as the lack of physical
accessibility in schools, a shortage of specially trained pedagogical staff, and
insufficient preparedness of parents and society at large.
Keywords: inclusive education, children with disabilities, special pedagogy,
educational reforms, social inclusion, education system in Uzbekistan, defectology
Аннотация: В данной научной статье представлен углублённый анализ
формирования и развития инклюзивной системы образования для детей с
ограниченными возможностями в Узбекистане. Инклюзивное образование
представляет собой подход, направленный на обеспечение равных возможностей
получения качественного образования для всех детей, включая детей с
физическими, интеллектуальными и психическими нарушениями, в рамках
общеобразовательных учреждений. В статье рассмотрены теоретико-
методологические основы инклюзивного образования, проанализирован
международный опыт и изучены особенности внедрения данной системы в
условиях Узбекистана.Особое внимание уделяется актуальным проблемам,
возникающим на пути обеспечения права детей с ограниченными
возможностями на образование: несоответствие школьной инфраструктуры
физическим
потребностям
учащихся,
нехватка
квалифицированных
специалистов в области специальной педагогики, а также недостаточная
осведомлённость и готовность родителей и общества в целом.
Ключевые слова: инклюзивное образование, дети с ограниченными
возможностями,
специальная
педагогика,
образовательные
реформы,
социальная инклюзия, система образования Узбекистана, дефектология
Kirish.
Bugungi kunda ta’lim sohasida har bir bolaning teng huquqli ishtirokini
ta’minlash, ularning individual ehtiyojlarini inobatga olgan holda rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Xususan, imkoniyati cheklangan
bolalar uchun inklyuziv ta’limni joriy etish va rivojlantirish O‘zbekistonda amalga
oshirilayotgan
ta’lim
islohotlarining
muhim
yo‘nalishlaridan
biri
bo‘lib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
382
qolmoqda.Inkluziv ta’lim – bu barcha bolalarning, jumladan, jismoniy, aqliy yoki ruhiy
cheklovlarga ega bo‘lgan o‘quvchilarning umumiy ta’lim tizimida birgalikda o‘qish va
rivojlanishiga zamin yaratadigan yondashuvdir. Ushbu ta’lim shakli orqali imkoniyati
cheklangan bolalarning ijtimoiy moslashuvi, teng huquqli ishtiroki hamda to‘laqonli
rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratilib, jamiyatda bag‘rikenglik va inklyuziya
madaniyati shakllanadi.Maqolada O‘zbekiston Respublikasida inkluziv ta’lim
tizimining mavjud holati, qonunchilik asoslari, amaliy tajribalari va bu yo‘nalishda
mavjud muammolar tahlil qilinadi. Shuningdek, xalqaro tajribalar asosida milliy ta’lim
tizimiga mos konseptual yechimlar va takliflar ishlab chiqiladi. Tadqiqotning
dolzarbligi aynan ushbu yo‘nalishdagi ilmiy-amaliy izlanishlar va tizimli .
Adabiyotlar taxlili va metadologiyasi.
Inkluziv ta’lim zamonaviy pedagogik
paradigmalardan biri bo‘lib, har bir bolaning individual imkoniyatlarini e’tiborga olgan
holda, umumiy ta’lim muhitida ta’lim olish huquqini kafolatlaydi. UNESCO va
BMTning Inson huquqlari deklaratsiyasida har bir shaxsning ta’lim olish huquqi alohida
ta’kidlangan. Inkluziv ta’lim – bu nafaqat o‘quvchilarning bir joyda bo‘lishi, balki
ularning to‘laqonli ishtiroki va sifatli ta’lim olishini ta’minlaydigan tizimdir. Bu
yondashuv maxsus pedagogika, defektologiya, psixologiya, ijtimoiy ish kabi
sohalarning o‘zaro integratsiyasi orqali amalga oshiriladi.
O‘zbekiston Respublikasida inklyuziv ta’lim tizimini shakllantirishga qaratilgan
huquqiy asoslar so‘nggi yillarda sezilarli darajada takomillashdi. Xususan, “Ta’lim
to‘g‘risida”gi Qonun, “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun
va Prezident qarorlarida barcha bolalar uchun ta’limda teng imkoniyatlar yaratish
zarurati qayd etilgan.
Amaliyotda esa bu borada hali bir qator muammolar mavjud. Jumladan: Maktab
binolarining jismoniy moslashuvchan emasligi (panduslar, liftlar, maxsus hojatxonalar
yetishmasligi); Maxsus pedagog (defektolog, logoped, psixolog) kadrlar taqchilligi;
Ota-onalar va jamoatchilikda inklyuziv ta’lim haqida yetarli darajada tushuncha va
tayyorgarlik yo‘qligi; O‘qituvchilarning ushbu toifadagi bolalar bilan ishlash
ko‘nikmalarining yetarli emasligi.Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, hozirda O‘zbekistonda
imkoniyati cheklangan bolalarning ko‘pchiligi alohida (maxsus) maktablar yoki uyda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
383
ta’lim shakllarida o‘qitilmoqda. Biroq bu ularning jamiyatga integratsiyalashuviga to‘liq
xizmat qilmaydi.Ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda (masalan, Finlyandiya, Italiya,
Yaponiya) inkluziv ta’lim siyosati allaqachon muvaffaqiyatli amalga oshirilgan bo‘lib,
bu tizimda asosiy e’tibor bolani alohida emas, balki butun sinf jamoasining bir qismi
sifatida ko‘rib chiqishga qaratiladi. Ta’lim muassasalarining infratuzilmasi,
o‘qituvchilarning malakasi va maxsus xizmatlarning mavjudligi asosiy omillardan
hisoblanadi. O‘zbekiston uchun bu tajribalar muhim metodologik asos bo‘lib xizmat
qilishi mumkin.
Muhokamalar va natijalar.
O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni samarali
rivojlantirish uchun quyidagi yo‘nalishlarda tizimli ishlar olib borilishi zarur:
O‘qituvchilar va maxsus mutaxassislar (defektolog, psixolog)ni tayyorlash va ularning
malakasini
oshirish;
Maktab
infratuzilmasini
universal
dizayn
talablariga
moslashtirish.Ta’lim jarayonida moslashtirilgan o‘quv rejalari va baholash tizimlarini
joriy etish; Ota-onalar va jamoatchilikni jalb qilish orqali inklyuziv madaniyatni
shakllantirish; Inklyuziv ta’lim monitoring tizimini yaratish.
Xulosa.
O‘zbekistonda imkoniyati cheklangan bolalar uchun inklyuziv ta’limni
rivojlantirish — zamonaviy ta’lim tizimining eng muhim va dolzarb yo‘nalishlaridan
biridir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, mamlakatda inklyuziv ta’limni huquqiy
jihatdan qo‘llab-quvvatlovchi normativ-huquqiy baza mavjud bo‘lsa-da, amaliyotda hali
bir qator tizimli muammolar mavjud. Bu muammolar qatoriga maktab
infratuzilmasining moslashmaganligi, maxsus kadrlar yetishmasligi, jamoatchilikning
yetarli darajada xabardor emasligi kabi omillar kiradi.Inkluziv ta’limni samarali joriy
etish uchun kompleks yondashuv zarur: bu – pedagogik kadrlar tayyorlash tizimini
takomillashtirish, ta’lim muassasalarini jismoniy va metodik jihatdan moslashtirish, ota-
onalar va jamiyat bilan faol ishlash, shuningdek, xalqaro tajribalarni tahlil asosida milliy
sharoitga moslashtirishni talab etadi.Maqolada ilgari surilgan ilmiy-nazariy asoslar va
amaliy tavsiyalar inklyuziv ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, imkoniyati
cheklangan bolalar uchun adolatli va qamrovli ta’lim muhitini yaratishga xizmat qilishi
mumkin. Bu esa nafaqat ta’lim sohasida, balki umuman jamiyatda ijtimoiy inklyuziya
va insonparvarlik tamoyillarining mustahkamlanishiga olib keladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
384
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: Adolat,
2020.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari
to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: 2021.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 11-iyundagi PQ–5141-son
qarori “Nogironligi bo‘lgan bolalar uchun ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
4.
Xakimova, Gulchehra. "ZAMONAVIY JAMIYATDA INNOVATSION
IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA TA’LIM TURIZMINING ROLI." YANGI
O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
5.
Hakimova,
Gulchehra,
and
Gulandom
Raxmatova.
"RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARNI TA'LIM TIZIMINI ISLOH QILISHDAGI O'RNI HAMDA
YANGI
TEXNOGIYALARNI
TA'LIM
JARAYONLARI
BILAN
INTEGRATSIYALASHUVI." Молодые ученые 3.18 (2025): 102-105.
6.
Khidirov, A. (2019). "O‘zbekistonda inklyuziv ta’lim: holati va istiqbollari".
Pedagogik mahorat jurnali, №2, 45–50.
7.
Safarova, M. (2021). "Maxsus pedagogikaning zamonaviy yo‘nalishlari va
O‘zbekiston tajribasi". Ta’lim va innovatsiya ilmiy-amaliy jurnali, №4, 33–37.
8.
Vygotsky, L. S. (1993). Defectology: Essays on Special Education. Moscow:
Pedagogika.
9.
Qodirov,
Farrux,
and
Dilobar
Norova.
"AXBOROTLASHGAN
JAMIYATNING O ‘ZIGA XOS JIHATLARI, AXBOROTLASHGAN
JAMIYATDA INSONNING TUTGAN O ‘RNI." Журнал академических
исследований нового Узбекистана 1.15 (2024): 16-19
10.
Xoliqulovna, Normurodova Sadoqat, and Norova Dilobar Baxromovna. "APP
GYVER PLATFORMA IMKONIYATLARINI OʻRGANISH." Modern education
and development 17 (2025): 152-159
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
385
11.
Kodirov, Farrukh, Dilobar Norova, and Akbar Kodirov. "SOFTWARE
ENGINEERING: BASIC CONCEPTS." Журнал академических исследований
нового Узбекистана 2.5, 2-qism (2025): 154-157
12.
Kodirov, Farrukh, Sherquzi Rakhmatov, and Dilobar Norova. "IOT
(INTERNET OF THINGS) NETWORKS AND THEIR ADVANTAGES." Central
Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies 2.5-3 (2025):
58-61.
13.
Muzaffarovna, Jalolova Pokiza, Turayev Ziyavutdin Oʻktamxonovich, and
Norova Dilobar Baxromovna. "TALIS TOPSHIRIQLAR DORASIDA TUZILGAN
TOPSHIRIQLARDAN NAMUNALAR." Pedagogs 82.1 (2025): 193-197.
14.
Jabborov Maksud Bahriddinovich, Khakimova Gulchekhra Sayrikhonovna,
Norova Dilobar Bakhromovna. “PROBLEMS OF TEACHING AND EDUCATING
CHILDREN WITH DISABILITIES IN INCLUSIVE EDUCATION.” Education
science and innovative ideas in the word. 2.1 (2025): 306-310.
15.
Xoshimova, D., and D. Norova. "Trigonometriyani vujudg kelishi, rivojlanishi
va trigonometrik ifodalarni hisoblash." XALQ TA’LIMI” ilmiy–metodik jurnali
(2024).
16.
Baxromovna, Norova Dilobar. "CHIZMA GEOMETRIYASI. MARKAZIY
VA PARALLEL PROYEKSIYALAR VA ULARNING XOSSALARI." IMRAS 8.3
(2025): 91-95.
17.
Baxromovna, Norova Dilobar. "YEVKLIDNING “NEGIZLAR ASARI”.
NOEVKLIDIY
GEOMETRIYANING
VUJUDGA
KELISHI.
NI
LOBACHEVSKIY
VA
LOBACHEVSKIY
AKSIOMASIDAN
KELIB
CHIQADIGAN HULOSA." AMERICAN JOURNAL OF APPLIED MEDICAL
SCIENCE3.2 (2025): 181-185.
18.
Turayev Ziyavutdin O‘ktamxonovich, Norova Dilobar.Baxromovna. “OCHIQ
DARSNI OʻTKAZISH TAFSILOTLARI VA MATEMATIKA FANIDA OCHIQ
DARS OʻTISH METODLARI.” International Journal of Education, Social Science
& Humanities. Finland Academic Research Science Publishers.13.2. (2025): 428-
432.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–1_Июнь –2025
386
19.
Sardor Ziyadullaev, Dilobar Norova. “THE COMPLEX NUMBERS AND
OPERATIONS ON THEM.” TRANSFORMING EDUCATION THROUGH
SCIENTIFIC DISCOVERY. 1.1 (2025): 113-116.
