MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
98
“O‘TKAN KUNLAR” ROMANIDA MILLIYLIK, FOJIAVIY SEVGI
VA TARIXIY HAQIQAT IFODASI
ANDIJON IQTISODIYOT VA PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
BOSHLANG'ICH TA'LIM 1-BOSQICH
TALABASI:SAITQOSIMOVA GULCHEHRAXON
ILMIY RAHBAR:QANOATOVA NAZOKATXON
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek romanchiligi asoschisi Abdulla
Qodiriyning “O‘tkan kunlar” asari tahlil qilinadi. Roman o‘zbek adabiyotida ilk badiiy
roman sifatida tarixiy, milliy va ma’naviy ahamiyatga ega bo‘lib, unda fojiaviy sevgi
qissasi, milliy qadriyatlar va ijtimoiy hayotdagi ziddiyatlar badiiy yoritilgan. Maqolada
romanning yaratilish tarixi, adibning badiiy uslubi, asosiy obrazlar orqali ochilgan
milliylik g‘oyasi va tarixiy muhit tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
Milliylik, o‘zbek romanchiligi, tarixiy haqiqat, fojiaviy sevgi,
Otabek, Kumush, Zaynab, Yusufbek hoji, o‘zbek adabiyoti.
Kirish:
O‘zbek adabiyoti taraqqiyotida muhim bosqich bo‘lgan XX asr boshlarida milliy
uyg‘onish, ma’rifatparvarlik va zamonaviylik g‘oyalari adabiyotda yangi
yo‘nalishlarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Aynan shu davrda Abdulla Qodiriy
o‘zining badiiy iste’dodi, chuqur tarixiy bilimi va ijtimoiy adolatga bo‘lgan intilishi
bilan milliy romanchilik asoschilaridan biri sifatida adabiyot maydoniga kirib
keldi. Uning eng mashhur asari – “O‘tkan kunlar” (1926) romani o‘zbek realizmi va
tarixiy romanchilikning ilk namunasi sifatida adabiy tanqidchilarning e’tiborini tortib
kelmoqda.Adabiyotshunoslar ta’kidlaganidek (G‘afur G‘ulom, Ozod Sharafiddinov,
M. Shayxzoda), “O‘tkan kunlar” o‘zbek adabiyotida ilk tarixiy roman bo‘lishi bilan
birga, o‘zida ko‘p qirrali ijtimoiy va falsafiy g‘oyalarni mujassam etgan asardir. Asarda
XIX asrning ikkinchi yarmida Turkiston hududida hukm surgan ijtimoiy-siyosiy
muhit, diniy fanatizm, o‘zaro urushlar, mahalliy amaldorlarning zo‘ravonligi, ayollar
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
99
huquqsizligi kabi ijtimoiy illatlar keskin fosh etiladi. Shu bilan birga, asar orqali
Qodiriy o‘z xalqini o‘zligini anglashga, o‘tmishdagi xatolardan saboq olishga va
yangicha fikrlashga chorlaydi.“O‘tkan kunlar” faqatgina tarixiy lavhalarni aks ettirish
bilan chegaralanmay, balki murakkab psixologik holatlarni, ruhiy kechinmalarni,
sevgi, fidoyilik va vatanparvarlik tuyg‘ularini ham badiiy mukammallik bilan yoritadi.
Asarda voqealar tarixiy haqiqat asosida qurilgan bo‘lsa-da, undagi badiiy
obrazlar, dramatik to‘qnashuvlar, ichki monologlar orqali o‘zbek jamiyatining o‘sha
davrdagi muammolari teran ifodalanadi. Bu esa romanni faqat badiiy emas, balki
ijtimoiy-tarixiy ahamiyatga ega hujjatli manba darajasiga olib chiqadi.Zamonaviy
tadqiqotlarda (masalan, R. Matyoqubov, I. G‘afurov, Sh. Rizaevlarning izlanishlarida)
qayd
etilishicha,
romanda
tarixiy
haqiqatga
yondashuvda
muallifning pozitsiyasi aniq ko‘zga tashlanadi. U tarixni shunchaki tasvirlamaydi,
balki o‘sha davrdagi illatlarning ildizini ochib berishga harakat qiladi. Bu jihatdan
“O‘tkan kunlar” asari rus adabiyotidagi Lev Tolstoyning “Urush va tinchlik” yoki
fransuz adabiyotidagi Viktor Gyugoning “Jazoxonalar ichra” romanlariga muqobil
bo‘la oladi.Qodiriy “O‘tkan kunlar” orqali nafaqat o‘zbek roman janriga asos
soldi, balki butun Sharq adabiyoti doirasida o‘ziga xos, kuchli ijtimoiy-huquqiy va
ma’naviy-estetik konsepsiyaga ega bo‘lgan asar yaratdi. Ushbu roman o‘zining
hayotiyligi, xalqchil til uslubi, kuchli badiiy obrazlari bilan bugungi kun o‘quvchisini
ham befarq qoldirmaydi.Shu bois, ushbu maqolada “O‘tkan kunlar” asarining tarixiy
haqiqatni aks ettirishdagi roli, ijtimoiy g‘oyaviy yo‘nalishlari, badiiy
obrazlar tizimi, va muallif pozitsiyasining namoyoni ilmiy-tahliliy yondashuv asosida
o‘rganiladi. Maqsad – bu asar orqali o‘zbek romanchiligida qanday ijtimoiy-madaniy,
ma’naviy-falsafiy jarayonlar aks ettirilganini aniqlash, romanning o‘zbek adabiyoti
tarixidagi betakror o‘rnini asoslab berishdir.
ASOSIY QISM
1.
Tarixiy
haqiqat
va
realizm
tamoyili
“O‘tkan kunlar” romani tarixiy realizm asosida yozilgan bo‘lib, unda XIX asrning
ikkinchi yarmi – Buxoro amirligi va Qo‘qon xonligining siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy
hayoti haqqoniy tasvirlanadi. Adabiyotshunos R. Matyoqubov ta’kidlaganidek,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
100
Qodiriy tarixiy voqealarni tasvirlar ekan, ularni g‘oyaviy jihatdan tahlil qiladi, ularni
zamonaviylik
mezonlari
bilan
baholaydi.
Asardagi
ijtimoiy-iqtisodiy
beqarorlik, urushlar, savdogarlarga solinayotgan soliq bosimi, ayollarning huquqsizligi
– bularning barchasi tarixiy haqiqatga asoslangan holda yoritilgan.Misol uchun,
Marg‘ilon va Toshkent voqealari, Amir Nasrulloh hukmronligi davrida sodir bo‘lgan
zulm va mahalliy urf-odatlarning zo‘ravonlikka sabab bo‘layotgani real tarixiy
holatlarga tayanadi. Qodiriy bu voqealarni badiiy obrazlar orqali ochib berar
ekan, tarixiy haqiqatni shunchaki hujjatlashtirmay, uni estetik tafakkur bilan
uyg‘unlashtiradi.
2. Badiiy obrazlar tizimi va insoniy dramalar
Romandagi asosiy obrazlar – Otabek, Kumush, Yusufbek hoji, Zaynab,
Hasanali domla – barchasi muayyan g‘oya va ijtimoiy qatlamlarni ifodalaydi. Otabek
obrazida muallif yangi fikrli, ma’rifatli, halol savdogar timsolida kelajak jamiyatining
ideal
vakilini
yaratadi.
Uning
Kumushga
bo‘lgan
muhabbati,
otasiga sadoqati, jamiyatdagi adolatsizlikka qarshi kurashi o‘zbek adabiyotidagi ilk
kompleks psixologik obraz sifatida qabul qilinadi (G'. G’ulom).Kumush obrazi orqali
esa Qodiriy o‘z davrida ayol masalasini ko‘taradi – u o‘z or-nomusini, sevgisini,
haqqini himoya qila oladigan jasoratli ayol sifatida tasvirlanadi. Bu jihatdan Kumush
g‘arbiy adabiyotdagi (masalan, Jeyn Ostin yoki Bronte opasingillarning
qahramonlariga o‘xshash) mustaqil ayol timsoliga juda yaqin turadi.Zaynab va
Hasanali domla obrazlari esa konservativ, qadimgi urf-odatlarga berilgan, jamiyat
taraqqiyotiga to‘sqinlik qilayotgan kuchlarni ifodalaydi. Bu obrazlar orqali muallif
fojianing ildizlarini ochib beradi: sevgiga emas, urf-odatga asoslangan nikoh, dinning
noto‘g‘ri talqin qilinishi, ayollar orasidagi raqobat va yolg‘on g‘iybatlar oila
buzilishiga sabab bo‘lmoqda.
3. Jamiyat tanqidi va muallif pozitsiyasi
Qodiriy jamiyatni tanqid qilishda juda ehtiyotkor, lekin o‘tkir pozitsiyani
tutadi. U mavjud tuzumdagi illatlarni fosh etar ekan, bu illatlar oddiy xalq hayotini
qanday izdan chiqarayotganini chuqur tahlil qiladi. Ayniqsa, amaldorlar, diniy
ulamolar,
qozilar
va
savdogarlar
obrazlari
orqali
muallif
jamiyatdagi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
101
ikkiyuzlamachilik, poraxo‘rlik va fanatizmni tanqid qiladi.Adabiyotshunos Sh. Rizaev
ta’kidlaganidek, Qodiriy har bir sahifada o‘z pozitsiyasini yashirin tarzda bildiradi –
masalan, Zaynabning Kumushga qilgan zulmini tasvirlar ekan, muallif ularni
ayblamaydi, balki shu jamiyat ularni shunday qilib tarbiyalaganini ko‘rsatadi. Shu
orqali u jamiyat islohoti zarurligini ilgari suradi.
4. Ayollar masalasi – ijtimoiy tenglik va ma’naviy kurash
Roman o‘zbek ayoli hayotidagi muammolarni yoritishda ilg‘or yondashuvni
namoyon qiladi. Kumushning fojiaviy taqdiri orqali ayollar huquqlari, majburiy nikoh,
ko‘pxotinlilik, ayollar o‘rtasidagi dushmanlik va jamiyatda ayolga nisbatan adolatsiz
qarashlar fosh etiladi.Bu jihatdan “O‘tkan kunlar” romani hozirgi gender tenglik
masalalarining
tarixiy
ildizlarini
ochib
bergani
bilan
muhim.
Bugungi
kunda ham ilmiy-tadqiqotlarda (masalan, S. Yo‘ldoshevning “O‘zbek romanchiligida
ayol obrazi” maqolasida) Kumush obrazi ayol sha’ni, sevgisi va aql-idrokining timsoli
sifatida baholanadi.
5. Sevgi va fidoiylik – romanning ichki metaforasi
Romanda sevgi faqat hissiy holat emas, balki ijtimoiy va axloqiy kurash
vositasi sifatida tasvirlanadi. Otabek va Kumush sevgisi ikki g‘oyaning to‘qnashuvi:
eskilik va yangilik, majburiylik va erkinlik, zolimlik va adolat o‘rtasidagi fojiali
kurashni bildiradi. Bu sevgi yolg‘iz ikki shaxs o‘rtasidagi aloqani
emas, balki xalq taqdirini, millat istiqbolini aks ettiradi.Qodiriyning sevgi tasviri g‘arb
romanchiligiga yaqin: uning romanidagi sevgi obrazlari hayotiy, real va dramatik
bo‘lib, ular orqali o‘quvchi jamiyatdagi muammolarni ko‘radi, his qiladi va baho
beradi.
Xulosa
Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romani o‘zbek adabiyoti tarixida tub
burilish yasagan muhim badiiy asardir. Bu asar o‘zining mazmun va shakl jihatidan
o‘zbek romanchiligi tarixida ilk realistic roman sifatida qadrlanadi. Asarda ijtimoiy-
ma’naviy
muammolar,
tarixiy
haqiqatlar
va
milliylik
masalalari chuqur tahlil qilinib, o‘quvchining tafakkurini uyg‘otishga xizmat
qiladi.“O‘tkan kunlar” asarining tarixiy-madaniy kontekstdagi ahamiyatini ochib
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
102
berish uchun adabiyotshunoslar – xususan, G‘afur G‘ulom, Ozod Sharafiddinov,
Ibrohim
G‘afurov
va
boshqa
ko‘plab
mutaxassislar
tomonidan
chuqur ilmiy izohlar berilgan. Ularning tadqiqotlariga ko‘ra, Qodiriy tarixiy voqealarni
xolisona tasvirlabgina qolmay, o‘sha davr ijtimoiy hayotini tahlil qiladi, shaxsiy
erkinlik, ayollar taqdiri, diniy fanatizm va ijtimoiy adolatsizlik kabi dolzarb
masalalarni
ko‘taradi.
Bu
jihatlari
bilan
roman
o‘zbek
adabiyotida realizmning taraqqiy etgan bosqichi sifatida e’tirof etiladi.Romandagi
fojiaviy sevgi syujeti orqali Qodiriy milliy mentalitetdagi eng og‘riqli jihat – erkak va
ayol munosabatlaridagi tengsizlik, majburiy nikohlar, keksalarning yoshlar ustidan
zulmi kabi masalalarni fosh qiladi. Ayniqsa, Kumush obrazi – ayollarning sabr-toqat,
vafodorlik va poklik timsoli sifatida yuksak darajada yoritilgan bo‘lsa,
Zaynab obrazi orqali ayollarning ichki azoblari, qiyin kechinmalari, jamiyat ta’siridagi
ruhiy buzilishlar ko‘rsatiladi.Bundan tashqari, Otabek obrazi orqali o‘sha davr
jamiyatiga islohot kiritish istagida bo‘lgan, ma’rifatparvar, zamonaviy fikrli inson
timsoli
yaratilgan.
U
savdogar
bo‘lishiga
qaramay,
faqat
moddiy manfaatni emas, balki xalq farovonligi va ayollar taqdirini ham o‘ylaydi. Bu
obraz zamonaviylik va tarixiylik o‘rtasidagi ko‘prik vazifasini bajaradi.Romanning til
va uslubidagi xalqona iboralar, tasviriy vositalar va dialoglarning tabiiyligi uni
o‘quvchiga
yaqinlashtiradi.
Adabiyotshunos
Qo‘chqor
Norqobilning fikricha, bu asar “nafaqat bir tarixiy davr, balki bir millatning ruhiy
qiyofasini ham aks ettirgan durdona hisoblanadi”.Bugungi kunda “O‘tkan kunlar” asari
nafaqat maktab va oliy ta’lim tizimida, balki ilmiy tadqiqotlar markazida ham
o‘rganilmoqda. 2020-yildan boshlab O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi
tomonidan tayyorlangan “O‘zbek adabiyoti tarixiy romanlari” tahliliy
nashrlarida bu asar chuqur o‘rganilgan. Bu esa Qodiriyning romani nafaqat o‘z davrida,
balki hozirgi kun adabiy-estetik qarashlarda ham o‘z o‘rnini yo‘qotmaganini
isbotlaydi.Xulosa qilib aytganda, “O‘tkan kunlar” – bu bir millatning tarixiy xotirasi,
ma’naviy
uyg‘onish
ramzi,
adabiy
va
ijtimoiy
uyg‘onishning muhim qadamidir. Abdulla Qodiriy o‘z asari orqali o‘zbek xalqini
o‘zligiga qaytishga, haqiqatni anglashga va kelajakka umid bilan qarashga undaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
103
Asarning bugungi dolzarbligi esa shundaki, undagi muammolar hali-hanuz to‘liq
yechim topmagan, bu esa uni har bir yangi avlod uchun dolzarb saqlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qodiriy A. O‘tkan kunlar. Tanlangan asarlar. –T.: Sharq, 2014.
2. Abdulla Qodiriy zamondoshlari xotirasida. –T.: Adabiyot va san’at, 1986
3. Abdurahmonova M. Abdulla Qodiriyning psixologik tasvirlash mahorati. –T.: Fan,
1977
4. Maxmidjonov, S. (2023). O'ZBEK ADABIYOTIDA ZIYOLI OBRAZINING
GENEZISI. Zamonaviy ilmfan va tadqiqotlar, 2(6), 1231-1235.
5. Maxmidjonov, S. D. O. G. L. (2023). O ‘ZBEK ADABIYOTSHUNOSLIGIDA
BADIIY
OBRAZ
MASALASINING QIYOSIY TALQINI. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and socialsciences, 3(6), 520-524.
6.
Maxmidjonov,
Shoxruxbek
Dilshod
O‘G‘Li
(2023).
O‘ZBEK
ADABIYOTSHUNOSLIGIDA BADIIYOBRAZ MASALASINING QIYOSIY
TALQINI. Oriental renaissance: Innovative, educational, naturaland social sciences, 3
(6), 520-524.
7. Maxmidjonov, S. (2023). THE GENESIS OF THE IMAGE OF AN
INTELLECTUAL IN UZBEKLITERATURE. Modern Science and Research, 2(6),
1231-1235.
8. Makhmidjonov, S. (2021). Artistic Interpretations Of The Edges Of The Human
Psyche.Интернаука, (15-3), 75-76.
9. Sabirdinov, A. (2019). Sketches to the novel “Night and day” by Chulpan. Scientific
journal of theFergana State University, 1(6), 119-120.
10. Oripova, G. (2019). UZBEK POETRY AND THE WORLD LITERATURE IN
THE YEARS OFINDEPENDENCE. Scientific Journal of Polonia University, 32(1),
116-120.
11.Qosimov, A. A. (2020). "DORIAN GREYNING SURATI" VA "OYNADAGI
ODAM"ROMANLARIDARAMZIY
IFODANING
O'ZIGA
XOS
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
104
XUSUSIYATLARI VA O'XSHASHLIKLARI. Nazariy Va Amaliy Fan,
(5), 590-592.
12. Qosimov, A., Hamroqulov, A., & Xoʻjayev, S. (2019). Qiyosiy adabiyotshunoslik.
Toshkent: Akad
