MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
92
ALISHER NAVOIY TA’LIM-TARBIYAGA BO‘LGAN
MUNOSABATIDA USTOZ SHAHSINING AHAMIYATI.
ANDIJON IQTISODIYOT VA PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
BOSHLANG'ICH TA'LIM 1-BOSQICH
TALABASI:XALIMJONOVA MOHINUR
ILMIY RAHBAR: QANOATOVA NAZOKATXON
Annotatsiya:
Ushbu maqolada buyuk mutafakkir Alisher Navoiyning ta’lim-
tarbiyaga oid qarashlari, ustoz-murabbiy shaxsining jamiyatdagi o‘rni, uning kasbiy va
axloqiy sifatlari yoritilgan. Asosiy manba sifatida “Mahbub ul-qulub” asari tanlangan
bo‘lib, unda ilgari surilgan pedagogik g‘oyalar zamonaviy o‘qituvchilik faoliyati bilan
solishtirilib tahlil qilinadi. Maqolada ustoz shaxsining komilligi, ma’naviy yetukligi,
adolatparvarligi, muomala madaniyati va nutq sofligi yosh avlod tarbiyasidagi
ahamiyati keng yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
ustoz-murabbiy, komillik, ilm-fan, ta’lim-tarbiya, ma’rifat,
barkamol inson, shaxs kamoloti, maktab, ma’naviy meros.
Kirish:
Insoniyat tarixida ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotga ulkan hissa qo‘shgan mutafakkirlar
orasida Alisher Navoiy alohida o‘rin tutadi. U o‘zining boy adabiy merosi, chuqur
falsafiy qarashlari, hamda insonparvarlik g‘oyalari bilan Sharq uyg‘onish davrining
eng yorqin vakillaridan biri sifatida tan olingan. Ayniqsa, Navoiy ijodida ta’lim-tarbiya
masalalari alohida o‘rin egallaydi. Uning “Mahbub ulqulub” asarida ilgari surilgan
ijtimoiy, axloqiy va pedagogik fikrlar nafaqat o‘z davri uchun, balki
bugungi zamon tarbiyaviy jarayonlari uchun ham nihoyatda muhim ahamiyatga ega.
Pedagogikaga oid zamonaviy tadqiqotlarda (Q. Yo‘ldoshev, S. Sirojiddinov, Sh.
Yusupov va boshqalar) Navoiy ijodining tarbiyaviy va ma’naviy jihatlari chuqur
o‘rganilgan bo‘lib, unda ustozshogird munosabati, axloqiy kamolot, bilimning ijtimoiy
ahamiyati kabi masalalar tahlil qilingan. Shu boisdan ham bugungi kunda O‘zbekiston
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
93
Respublikasi
“Ta’lim
to‘g‘risida”gi
qonuni,
“Milliy
tiklanishdan
– milliy yuksalish sari” tamoyili, shuningdek, Yangi O‘zbekistonning 2030 yilgacha
bo‘lgan taraqqiyot strategiyasida belgilangan barkamol avlod tarbiyasi masalalari
Navoiy
merosi
bilan
mushtaraklikda
izchil
rivojlanmoqda.
“Mahbub ul-qulub” – bu shunchaki nasriy asar emas, balki pedagogik, axloqiy va
sotsial g‘oyalarning mujassam timsolidir. Unda muallif jamiyatdagi turli kasb egalari,
xulq-atvor mezonlari va odob-axloq ko‘rsatkichlarini o‘ziga xos did bilan tahlil etadi.
Ayniqsa, ilm ahlining jamiyatdagi o‘rni, ustoz sha’nining ulug‘lanishi, tarbiyaning
asosiy tamoyillari kabi masalalar mazkur asarda keng yoritilgan. Shu sababli ushbu
maqolada “Mahbub ul-qulub” asari asosida Alisher Navoiy ta’lim-tarbiya
masalasiga qanday yondashganini, uning fikrlarining bugungi zamonaviy ta’limga
ta’siri va amaliy ahamiyatini tahlil qilish asosiy maqsad qilib olinadi. Zero, tarixiy
manbalar va falsafiy qarashlar bilan mustahkamlangan pedagogik g‘oyalar zamonaviy
o‘qituvchilik faoliyatini yanada samarali tashkil etishda muhim nazariy asos bo‘lib
xizmat
qiladi.Navoiy
nazarida
ilm
va
tarbiya
–
insonni
kamolga
yetkazuvchi eng qudratli vositadir. Bu yondashuv bugungi zamonaviy pedagogik
konsepsiyalarga, xususan, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim va axloqiy kompetensiyalarni
shakllantirish g‘oyasiga uyg‘undir. Zamonaviy pedagogika ilmida, masalan, rus olimi
V.A.
Slastyonin
ta’kidlaganidek,
ta’lim
“nafaqat
bilim
berish, balki insonni ijtimoiy hayotga tayyorlash, uni shaxs sifatida tarbiyalash”
vositasidir. Alisher Navoiy buni asrlar oldin anglagan va “ilm bilan tarbiya uyg‘un
bo‘lmog‘i kerak” degan g‘oyani ilgari surgan.
ASOSIY QISM
U ta’lim-tarbiyani nafaqat aqliy rivojlanish, balki fazilatli shaxs shakllanishi
yo‘li deb biladi. Navoiy uchun komil inson degani — bu bilimdon, adolatparvar, sabrli,
iymonli, mehnatsevar va halol inson demakdir. Ayniqsa, “Mahbub ul-qulub” asarida
ustoz
shaxsining
fazilatlari
—
bilim,
adolat,
mehr,
sabr
va noziktabiatlik bilan ifodalanadi. Ustozning faqat dars berishi emas, balki shogird
qalbiga yo‘l topa olishi, uning ichki olamiga ruhiy tarbiya bilan ta’sir ko‘rsata olishi
muhim deb hisoblanadi. “Mahbub ul-qulub”da maktabdorlar (ya’ni, muallimlar)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
94
haqida so‘z yuritar ekan, Navoiy ularning ijtimoiy burchini chuqur anglatadi. U ayrim
jaholatga
botgan,
qattiqqo‘l
ustozlarni
tanqid
qiladi.
Bu
jihat
zamonaviy ta’limdagi avtoritar yondashuvlarning zararli oqibatlariga to‘g‘ri keladi.
Bugungi
psixologikpedagogik
tadqiqotlarda,
xususan,
amerikalik
psixolog
D.Baumrind tomonidan ishlab chiqilgan “tarbiya uslublari” nazariyasida ham,
qattiqqo‘llik
va
mehrsizlikning
bolalar
ruhiyati
va
rivojlanishiga
salbiy ta’siri haqida to‘xtalib o‘tiladi.Navoiy: “Shirin so‘z ko‘ngillar uchun bamisoli
asaldir”– deya fikr bildiradi. Bu fikr pedagogik muloqot madaniyatining qadimiy
ildizlaridan dalolat beradi. Navoiy ustozning nutqi tarbiyaviy vosita bo‘lib xizmat
qilishi kerakligini uqtiradi — bu esa zamonaviy kommunikativ yondashuv bilan
uyg‘unlashadi.Ustozning
vazifasi
faqat
bilim
berish
emas,
balki
yoshlarga odob, sabr, axloq, fidoyilik kabi ijtimoiy fazilatlarni singdirishdir. Bu g‘oya
UNESCO tomonidan e’tirof etilgan “Education for Sustainable Development”
konsepsiyasiga hamohangdir. Navoiy: “Uning ishi odam qo‘lidan kelmas, odam emas,
balki dev ham qila bilmas,”– deb ustoz mehnatini qiyoslab, uni favqulodda mas’uliyatli
va sharafli kasb deb baholaydi. Bu yondashuv zamonaviy jamiyatda o‘qituvchilik
kasbining nufuzi va maqomini ko‘tarishga xizmat qiladi.Shuningdek, Navoiy nodon,
jaholatga berilgan muallimlarni:“bilimsiz, g‘azabli, mehrsiz”– deya tanqid qiladi. Bu
ta’rif orqali u tarbiyachining xatti-harakatlari, psixologik holati va axloqiy qiyofasining
bolaning hayotidagi ta’sirini aniq ko‘rsatadi. Zamonaviy o‘rganish nazariyalarida
(xususan, A.Bandura va L.Vigotskiylarning ijtimoiy o‘rganish nazariyalari) ham
pedagog shaxsining namuna bo‘lishi, uning emotsional muvozanati va ijobiy xarakteri
ta’lim-tarbiyadagi muvaffaqiyatga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatishi qayd
etiladi.Navoiy pedagog shaxsidan faqat bilim emas, iymon, sabr, axloq, muhabbat
kabi tamoyillarga amal qilishni talab qiladi. Bu fikrlar o‘zining amaliy jihatlari bilan
bugungi o‘qituvchi shaxsini baholash mezonlariga asos bo‘lishi mumkin.Ustozning
jamiyatdagi roli haqida Navoiy “ustoz – hayot chirog‘i” deya ta’rif beradi. Bu timsol
orqali u ustozni jamiyat taraqqiyotining muhim omili sifatida ko‘rsatadi. Haqiqatan
ham, ta’lim — bu jamiyat kelajagini shakllantiruvchi kuchdir. Shuning
uchun ham bugungi O‘zbekiston Respublikasining “Milliy kurikulum”i, “Yangi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
95
O‘zbekiston – yangi ta’lim” tamoyili doirasida ustoz shaxsini har tomonlama
rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga
aylangan.Shunday qilib, Alisher Navoiy asarlarida ilgari surilgan ta’lim-tarbiya
haqidagi fikrlar bugungi ta’lim islohotlariga nazariy poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda.
Ustoz shaxsining ijtimoiy mas’uliyati, ilmiy saviyasi, nutq madaniyati, mehr-oqibati,
odobi, adolati — bularning barchasi Navoiy ta’lim falsafasining poydevor Ilmning
jamiyatdagi o‘rni va tarbiya konsepsiyasi poydevoridir. Ilm insoniyat taraqqiyotining
tayanchidir. Har qanday jamiyatning ma’naviy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy
yuksalishi,
eng
avvalo,
ilm-fanga
bo‘lgan munosabatiga chambarchas
bog‘liq. Alisher Navoiy ilmni faqat shaxsiy mukammallikka erishish vositasi emas,
balki butun jamiyatni komillikka yetaklovchi kuch sifatida talqin qiladi. U “ilm — nur,
johillik — zulmat” degan qadimiy islomiy-falsafiy tamoyilni o‘z ijodiy tafakkurida
chuqur ifoda etgan.
1. Ilm — jamiyat taraqqiyotining poydevori
Tarixdan ma’lumki, Harun ar-
Rashid davrida (VIII asr) Bag‘dodda “Bayt al-hikma” (Donishmandlar uyi)
tashkil etilib, u ilm-fan, tarjima va tadqiqot markaziga aylangan edi. Bu maskan o‘sha
davrda arab, fors, hind, yunon ilmiy merosining integratsiyasi uchun zamin yaratdi.
Mutafakkir Al-Farg‘oniy, Ahmad al-Beruniy, Ibn Sino kabi olimlar ana shu ilmiy
muhitda
yetishib
chiqdi.
Ularning
asarlari
keyinchalik
Yevropa Uyg‘onishiga turtki bergan (qarang: Nasr, S.H., Science and Civilization in
Islam, Harvard University Press, 1968).Navoiy ana shu ilmiy uyg‘onish merosiga
tayanib, ilmni faqat darsxona doirasida emas, balki shaxsning ijtimoiy ahamiyatli
kamoloti nuqtai nazaridan yondoshadi. U ilmni adolat, halollik, saxovat, vatanparvarlik
singari ijtimoiy fazilatlar bilan bog‘laydi.
2. Ilm va tarbiyaning uzviyligi
Tarbiya — bu faqat axloqiy me’yorlarni o‘rgatish emas, balki inson qalbini
tarbiyalash, uni ijtimoiy hayotga tayyorlash jarayonidir. Alisher Navoiy buni chuqur
anglab, ilm va tarbiyani ajralmas tushunchalar sifatida qaraydi. U "Ilmsiz axloq bo‘sh
va samarasiz, axloqsiz ilm esa xavfli" degan mazmunda yondashadi. Bu g‘oya Imom
G‘azzoliy va Farobiy kabi allomalarning qarashlari bilan hamohangdir.Masalan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
96
Forobiy “Fozil odamlar shahri” asarida shunday deydi: “Aql, bilim va tarbiya
jamiyatda uyg‘unlikda bo‘lmasa, u jamiyat qulaydi.” (Abu Nasr Forobiy, Fozil
odamlar shahri, 1993, 41-bet)Bu fikr zamonaviy sotsiologiyada ham isbotini topgan.
Masalan, P. Freire o‘zining “Zulmdan ozod qiluvchi ta’lim” (1970) konsepsiyasida ilm
va
tarbiyani
faqat
rasmiy
ta’lim
emas,
balki
insonni
“erkin fikrlovchi shaxs” sifatida shakllantiruvchi kuch deb qaraydi.
3. Ilmning ijtimoiy adolat va axloqiy qadriyatlar bilan bog‘liqligi
Alisher Navoiy nazarida haqiqiy ilm — bu insonni nafaqat aqlli, balki odil,
halol va rahmli qiladigan ilm. U “Kimki ilmdin maqsad olmasa, daryo ichra
chanqag‘idek bo‘lar” deydi. Bu fikrga ko‘ra, limning mazmuni uning axloqiy
mohiyatiga bog‘liq.Bugungi kunda bu qarashni ko‘plab zamonaviy olimlar,
xususan, etika va pedagogika sohasida ham qo‘llab-quvvatlashadi. Masalan, Nel
Noddingsning “Etik g‘amxo‘rlik” modeli (Noddings, Caring: A Feminine Approach to
Ethics and Moral Education, 1984) ustoz va ta’limni aynan axloqiy mas’uliyat bilan
bog‘laydi.
4. Ilm — insonni o‘zligini anglashga olib boradi
Navoiy ilmni inson uchun “haqiqatga eltuvchi yo‘l” deb biladi. Uning
asarlarida bilim — bu qalb ko‘zi bilan ko‘rish, tafakkur qilish, haqiqatni anglash
vositasidir. Shuning uchun u ilmni faqatgina malaka va ko‘nikmalar yig‘indisi emas,
balki ruhiy kamolot, xulq go‘zalligi, iymon va iymonning amaliy ifodasi
sifatida talqin qiladi.Imom al-Buxoriy va Imom Termiziylarning hadis to‘plamlarida
ham ilmning qalb pokligi bilan bog‘lanishi haqida ko‘plab rivoyatlar mavjud:“Kim ilm
talab qilsa, Alloh unga jannat yo‘lini osonlashtiradi.” (Sahih al-Buxoriy, 1-jild, 81-
hadis)
Xulosa
Alisher Navoiy merosi, ayniqsa uning “Mahbub ul-qulub” asarida ilgari
surilgan ta’lim-tarbiyaga oid fikr va mulohazalari zamonaviy pedagogika uchun ham
beqiyos manba bo‘lib xizmat qiladi. Buyuk mutafakkirning ilmga, ustoz sha’niga,
bolalar
tarbiyasiga
bergan
yuksak
baholari
hozirgi
davr
o‘qituvchisi oldiga nafaqat bilim beruvchi, balki komil insonni shakllantiruvchi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
97
tarbiyachi bo‘lishdek sharafli va mas’uliyatli vazifani qo‘yadi. Navoiy nafaqat
pedagogning bilimli bo‘lishi, balki uning axloqiy pokligi, muomala madaniyati,
adolatparvarligi
va
insonparvarligini
ham
muhim
deb
biladi.
Zamonlar o‘tsa-da, Navoiy qalamiga mansub g‘oyalar o‘z dolzarbligini yo‘qotmaydi.
Aksincha, bugungi ma’naviy yangilanishlar davrida ular milliy tarbiya tizimini
boyitish, barkamol avlodni voyaga yetkazishda asosiy yo‘lko‘rsatkich bo‘lib xizmat
qiladi. Shu sababli, pedagogik faoliyatda Navoiy merosidan samarali foydalanish, uni
ta’lim-tarbiya
jarayoniga
singdirish
har
bir
o‘qituvchining
muqaddas burchidir.
Hazrat Navoiy ta’limni yuksak fazilat, ustozni esa jamiyat taraqqiyotining
tayanchi deb bilgan. Bugungi kunda ham yosh avlodni ma’naviy boy, ilmli, mustaqil
fikrlaydigan shaxs qilib tarbiyalashda o‘qituvchi rolini aynan Navoiy talqinidagi
mezonlar asosida belgilash zarurdir. Shundagina biz ustozlik kasbining
naqadar sharafli, murakkab va muqaddasligini to‘la anglab yetamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to`plami.Yigirma jildlik. 16-jild. T.: “Fan”,
2000. B. 26.
2. Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to`plami. Yigirma jildlik. 14-jild. Т.: “Fan”,
1998. – B. 83.
3. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. Asarlar. O`n besh jildlik. 13-jild. – T.: “Badiiy
adabiyot” nashriyoti, 1966. – B. 189-190.
4. Sahih al-Buxoriy. Arabcha nashr, 1987.
5. G‘azzoliy, Imom. Kimyo-yi saodat. Buxoro: Sharq nashriyoti, 1990.
