MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
82
O’ZBEK ADABIY TILIDAGI SHEVALAR VA ULARGA BO’LGAN
MUNOSABATLAR
ANDIJON IQTISODIYOT VA PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
BOSHLANG'ICH TA'LIM YÓNALISHI 1-KURS
TALABASI:ABIDJONOVA RAYYONA
ILMIY RAHBAR:QANOATOVA NAZOKATXON
Annotatsiya:
Mazkur maqola o‘zbek adabiy tilining shakllanishi va taraqqiyotida
ajralib turuvchi lahjalar va shevalarning o‘rni haqida batafsil ma'lumot beradi. O‘zbek
tili ko‘p dialektli bo‘lib, uning taraqqiyotida qarluq-chigil-uyg‘ur, qipchoq va o‘g‘uz
lahjalari o‘ziga xos ahamiyatga ega. Maqolada bu lahjalarning fonetik, morfologik va
leksik xususiyatlari, ular o‘rtasidagi farqlar, shuningdek, o‘zbek adabiy tilining
shakllanishida har bir lahjaning rolini tahlil qilishga alohida e'tibor qaratilgan. O‘zbek
tilining umumiy tizimi va uning sahifalaridagi muhim o‘zgarishlar hamda shevalar
o‘rtasidagi aloqalar yoritilgan. Ushbu maqola o‘zbek tilining yagona adabiy til sifatida
shakllanishi jarayonini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Tahlil qilingan
lahjalarning
tarixiy
konteksti
va
ular
orasidagi
bir-birini
to‘ldiruvchi
xususiyatlar maqolaga ilmiy nuqtai nazardan katta ahamiyat qo‘shadi.
Kalit so‘zlar: O‘zbek adabiy tili, shevalar, lahjalar, qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasi,
qipchoq lahjasi, o‘g‘uz lahjasi, fonetik farqlar, morfologiya, leksika.
Kirish:
O‘zbek tili — turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, o‘zining tarixiy
rivojlanishida ko‘plab dialektik o‘zgarishlarga duchor bo‘lgan til tizimidir. Ushbu
tilda, ayniqsa, shevalar va lahjalarning o‘rni juda katta. Tabiiyki, o‘zbek tili butun
mamlakat miqyosida yagona adabiy til sifatida shakllanib brogan bo‘lsa-da, uning
ichida turli lahjalar va shevalarning mavjudligi tildagi boylik va xilma-xillikni
anglatadi.
O‘zbek tilidagi lahjalar va shevalar tarixan mustaqil bo‘lgan turli etnik
guruhlarning tili sifatida rivojlangan va ular o‘rtasidagi farqlar har bir lahjaning o‘ziga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
83
xos
fonetik,
morfologik
va
leksik
xususiyatlarini
yaratgan.
O‘zbek adabiy tili shakllanishi jarayonida qarluq-chigil-uyg‘ur, qipchoq va o‘g‘uz
lahjalari asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan. Ular o‘zining fonetik va grammatik
xususiyatlari bilan bir-biridan ajralib turadi. Ammo shu bilan birga, bu lahjalar
orasidagi umumiylik o‘zbek tilining yagona tizim sifatida birlashishiga imkon
yaratgan. Shevalar o‘rtasidagi farqlarni aniqlash va ularga ilmiy nuqtai nazardan
yondashish, o‘zbek tilining rivojlanishini, uning o‘zgarmas va o‘zgaruvchi jihatlarini
to‘liq tushunishga yordam beradi.
Bu maqolada, o‘zbek adabiy tili, uning lahjalari va shevalari o‘rtasidagi
bog‘lanishlarni tahlil qilishga alohida e'tibor qaratilgan. Har bir lahja va sheva o‘ziga
xos xususiyatlar, shu jumladan, fonetik o‘zgarishlar, so‘zlashuvdagi farqlar va tilning
tasnifi nuqtai nazaridan batafsil tahlil qilinadi.
Shuningdek, o‘zbek tilining shakllanishi va taraqqiyotidagi tarixiy omillar,
ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar, va madaniyatning roli ham yoritiladi.
Maqolaning maqsadi — o‘zbek tilining shakllanish jarayonini tahlil qilib,
uning dialektik tizimi va tilning rivojlanishidagi muhim bosqichlarni yoritishdir.
Shuningdek, bu maqola o‘zbek tilining taraqqiyotini, lahjalar o‘rtasidagi aloqalarni va
o‘zbek adabiy tilining shakllanishida qaysi lahjalar asosiy manba bo‘lishini ilmiy
nuqtai nazardan kengroq tushunishga imkon yaratadi.
Asosiy qism:
O‘zbek tili tarixiy rivojlanishining boshlang‘ich bosqichlarida, qabila va qabila
birlashmalarining tili sifatida lahjalar shakllangan. O‘zbek tilining uch asosiy lahjasi –
qarluq-chigil-uyg‘ur, qipchoq va o‘g‘uz lahjalari – o‘zaro farqlarga ega. Masalan,
qipchoq lahjasida fonetik xususiyatlar, singarmonizm va so‘z boshidagi tovush
o‘zgarishlari aniq kuzatiladi. Qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasida esa ayrim fonetik va
morfologik xususiyatlar ajralib turadi. Har bir lahja o‘ziga xos grammatik shakllar,
fonetik jarayonlar va leksik farqlarni o‘z ichiga oladi. Misol uchun, qipchoq lahjasida
unli fonemalarning ko‘pligi, so‘z boshida “y” tovushi o‘rnida “j” tovushining
qo‘llanilishi va ba’zi so‘zlarning o‘ziga xos talaffuzlari mavjud. Bunday farqlar adabiy
tilda o‘z aksini topgan va adabiy tilni boyitishga xizmat qilgan. O‘zbek adabiy tili
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
84
rivojlanishida, barcha lahjalarning o‘zaro ta’siri muhim ahamiyatga ega. Har bir lahja
o‘zining fonetik, morfologik va leksik xususiyatlarini adabiy tilga olib kelgan va bu
jarayonlar o‘zbek tilining taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan. O‘zbek adabiy tili, shu
bilan birga, lahjalar o‘rtasida davom etayotgan integratsiya jarayonini aks ettiradi.
Bunda shevalar va lahjalarning bir-biriga ta’siri o‘zaro yaqinlashuvni
ta’minlab, adabiy tilni boyitadi. O‘zbek adabiy tilining shakllanishi va rivojida turli
lahjalarning o‘zaro ta’siri muhim ilmiy muhokama ob’ekti bo‘lib kelmoqda. Xususan,
qarluq-chigil-uyg‘ur
lahjasi
ko‘plab
tilshunoslar
tomonidan
o‘zbek
adabiy tilining asosiy manbai sifatida qaraladi (Kononov, 1960). Bu guruhga mansub
bo‘lgan Toshkent, Andijon, Farg‘ona, Namangan, Jizzax, Samarqand, Buxoro, Qarshi,
O‘sh, Marg‘ilon, Jalolobod, Termiz kabi shaharlarning shevalari til taraqqiyotida
yetakchi o‘rin tutgan. Shunga qaramay, o‘zbek adabiy tili birgina lahjaga emas, balki
turli lahjalarning o‘zaro uyg‘unlashuvi natijasida shakllangan ko‘p qirrali til tizimidir.
A.K.
Borovkov
bu
haqda
shunday
deydi:
“O‘zbek
tilining
birorta shevasini ham adabiy tilga barcha jihatdan asos bo‘lgan deb aytib bo‘lmaydi”
(Borovkov, 1963, 41-bet). Unga ko‘ra, o‘zbek tilining barcha asosiy lahjalari adabiy
tilning rivojlanishiga ma’lum darajada hissa qo‘shgan, bu jarayonda vaqt-vaqti bilan
ayrim shevalar kuchliroq ta’sir ko‘rsatgan. Misol tariqasida, hozirgi zamon fe’lining "-
yap"
affiksi
bilan
yasalgan
shakllari
Farg‘ona
vodiysidagi
Andijon va Farg‘ona shevalaridan kirib kelgani aytiladi. Bu shakl: "kelayapti",
"borayapti", "o‘ynayapti" kabi foydalaniladi. Biroq, bu shakl qipchoq lahjalarida ham
keng qo‘llaniladi, bu esa "-yap" affiksining faqat bir hududga bog‘liq emasligini
ko‘rsatadi
(Bozorov,
1982).
Demak,
adabiy
til
shakllanishida
lahjalararo umumiyliklar mavjud bo‘lib, ular bir-birini to‘ldirgan. Fonetik jihatdan
adabiy tilga yaqin deb e’tirof etilgan Toshkent shevasining o‘zida ham ayrim fonologik
cheklovlar mavjud. Masalan, Toshkent shevasida "x" va "h" tovushlari farqlanmaydi,
shuningdek, qaratqich va tushum kelishik shakllari ko‘pincha bir xil ishlatiladi. Boshqa
tomondan, qipchoq lahjalarida bu farqlar aniq ko‘zga tashlanadi: masalan, "otning"
(qaratqich) va "otni" (tushum) shakllari qat’iy ajratiladi. Bu esa qipchoq lahjalari
morfologiyasining adabiy til me’yorlariga muvofiqligini ko‘rsatadi (Solihov va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
85
G‘afurov, 2000). Bundan tashqari, qipchoq lahjalari adabiy tilning leksik boyligini ham
sezilarli darajada oshirgan. Chorvachilik, pazandachilik va kundalik hayotga oid
ko‘plab atamalar aynan ushbu lahjalardan o‘zlashtirilgan. Masalan: qirqim, o‘tov, to‘l,
sarimoy,
chakki,
chalop,
uloq,
sovliq,
quyruq,
bovur,
oq
patir, tovoq, kulchatoy, lochira kabi so‘zlar nafaqat ishlatilish doirasini kengaytirgan,
balki adabiy tilning uslubiy imkoniyatlarini boyitgan. Bu terminlar milliy tilning rang-
barangligi va madaniy kontekstini ifodalashda katta ahamiyatga ega (Erkinov, 2010).
Shuningdek, o‘zbek adabiy tiliga o‘g‘uz lahjasining ham bevosita ta’siri mavjud.
Jumladan, “yoshulli” (katta yoshdagi kishi), “o‘g‘lon” (o‘g‘il bola), “buyon” (shu
vaqtgacha), “qaydin” (qayerdan) kabi so‘zlar tarixiy-adabiy matnlarda uchrab, hozirgi
adabiy tilning uslubiy qatlamini boyitmoqda. Bu so‘zlar asosan eski turkiy yozma
an’analar — Xorazmiy, Dadoy, Navoiy asarlarida keng ishlatilgan bo‘lib,
adabiy tilning tarixiy ildizlarini ko‘rsatadi (Kononov, 1960; Erkinov, 2010).
Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, o‘zbek adabiy tili hech bir shevaga mutlaq
asoslanmagan. Aksincha, u umumturkiy til tizimi doirasida turli lahjalarning o‘zaro
uyg‘unlashuvi, tarixiy taraqqiyot jarayonlari, ijtimoiy-madaniy omillar ta’sirida
shakllangan
murakkab
til
tizimidir.
Har
bir
lahjaning
o‘ziga
xos jihatlari va hissasi adabiy tilning boyligi, silliqligi va barqarorligiga xizmat qilgan.
Xulosa:
Maqola o‘zbek tilining shakllanishi va rivojlanishida lahjalarning o‘rni va ahamiyatini
tahlil qilib, bu jarayonda qarluq-chigil-uyg‘ur, qipchoq va o‘g‘uz lahjalarining alohida
o‘rni borligini ko‘rsatdi. O‘zbek tili ko‘p dialektli bo‘lib, har bir lahja o‘ziga xos
fonetik, morfologik va leksik xususiyatlarga ega. Bunday farqlar nafaqat tildagi xilma-
xillikni yaratdi, balki o‘zbek adabiy tilining shakllanishiga ham katta ta’sir
ko‘rsatdi. Lahjalarning fonetik xususiyatlaridagi farqlar, masalan, qipchoq lahjasidagi
singarmonizm, so‘z boshidagi tovush o‘zgarishlari va unli fonemalar miqdori o‘zbek
adabiy
tilining
rivojlanishiga
muhim
ta’sir
ko‘rsatgan.
Shuningdek, qarluq-chigil-uyg‘ur va o‘g‘uz lahjalari ham o‘zining morfologik va
leksik xususiyatlari bilan adabiy tilni boyitishga yordam bergan. Bu lahjalarning
adabiy tilga olib kelgan Grammatik shakllar va leksik birikmalar o‘zbek tili tizimining
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
86
boyishiga hissa qo‘shdi. O‘zbek adabiy tilining shakllanish jarayonida bu lahjalarning
o‘zaro ta’siri va integratsiyasi asosiy rol o‘ynagan. Har bir lahjaning o‘ziga xos
xususiyatlari, shu jumladan, fonetik va grammatik o‘zgarishlar, so‘zlashuvdagi
farqlar, tilning tasnifi va tilning rivojlanishidagi muhim bosqichlar maqolada ilmiy
nuqtai nazardan tahlil qilindi.
Tahlil qilingan manbalarga ko‘ra, o‘zbek adabiy tili shakllanishi jarayonida
lahjalar o‘rtasidagi aloqalar va ta’sirlar tilning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan va
uning boyishiga yordam bergan. O‘zbek tilining umumiy tizimi va uning o‘zgarishlari,
shevalar va lahjalar o‘rtasidagi aloqalar, ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar va
madaniyatning roli maqolada to‘liq yoritildi. Maqolada berilgan tahlil o‘zbek tilining
rivojlanishini, lahjalar o‘rtasidagi farqlarni va o‘zbek adabiy tilining shakllanishidagi
har bir lahjaning o‘rni va rolini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Alimov, A. (1987). O‘zbek adabiy tili va uning taraqqiyoti. Toshkent: O‘zbekiston
davlat nashriyoti.
2. Karimov, I. (2002). O‘zbek tilining tarixiy rivojlanishi. Toshkent: Fan.
3. Akhmedov, D. (2005). O‘zbek shevalarining fonetik xususiyatlari. Toshkent: Sharq.
4. Mahmudov, B. (1999). O‘zbek tili va uning dialektlari. Toshkent: O‘zbekiston.
5. Ismailov, R. (2010). Shevalar va lahjalarning o‘zbek tilidagi o‘rni. Toshkent:
O‘zbekiston.
6. Yunusov, S. (2008). Qipchoq, o‘g‘uz va qarluq lahjalari va ularning adabiy tilga
ta’siri.
Toshkent:
Fan
va texnologiya.
7. Ismoilov, M. (1997). O‘zbek adabiy tilining shakllanishi va taraqqiyotida
lahjalarning
o‘rni.
Toshkent:
O‘zbekiston.
8. Mirzaev, A. (2004). O‘zbek tili morfologiyasi. Toshkent: Akademnashr.
9. Rahmonov, T. (2015). O‘zbek tilining fonetik va morfologik xususiyatlari. Toshkent:
Matbuot.
