MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
87
“SHUM BOLA” ASARIDA IJTIMOIY MUAMMOLARNING BADIIY
TALQINI
ANDIJON IQTISODIYOT VA PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
BOSHLANG'ICH TA'LIM 1-BOSQICH TALABASI:
RAXIMOVA BAXTIGUL
ILMIY RAHBAR:QANOATOVA NAZOKATXON
Annotatsiya: Gʻafur Gʻulomning “Shum bola” asari ilk nazarda bolalarga
moʻljallangandek tuyulsa-da, unda Shoʻro davridagi mustamlakachilik siyosatining
achchiq haqiqatlari, xalqning savodsizlik va qashshoqlikka yuz tutgani, ayollar va
bolalarning ogʻir taqdirlari, xalq hayotidagi ijtimoiy tengsizliklar chuqur aks
ettirilgan. Asarning bosh qahramoni Qoravoy timsolida butun bir xalqning fojiasi,
chidamli xarakteri va hayotga bo‘lgan kurashi tasvirlangan. Ushbu maqolada
asarning strukturasi, g‘oyaviy yo‘nalishi, badiiy xususiyatlari tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar: Qoravoy, Gʻafur Gʻulom, Shoʻro siyosati, bolalar adabiyoti,
mustamlaka, qashshoqlik, adabiy tahlil, strukturaviy yondashuv.
Kirish:
O‘zbek adabiyoti tarixida G‘afur G‘ulomning tutgan o‘rni beqiyosdir.
Adibning “Shum bola” asari esa nafaqat bolalar adabiyotining, balki umuman o‘zbek
realizm yo‘nalishining yorqin namunalaridan biridir. Ushbu asar orqali G‘afur G‘ulom
bolalar psixologiyasi, o‘smirlik davridagi orzu-umidlar, jamiyatdagi ijtimoiy
adolatsizlik, oila va maktab muammolari, shuningdek, urush yillaridagi hayot tarzini
badiiy vositalar orqali yorqin aks ettiradi. Garchi asar ilk bor 1936-yilda nashr etilgan
bo‘lsa-da, unda ko‘tarilgan muammolar bugungi kun uchun ham dolzargligicha
qolmoqda.
Adabiyotshunos olima D. Qosimovaning ta’kidlashicha, “Shum bola” asari o‘z
davridagi bolalar hayotini tasvirlashda psixologik yondashuvni qo‘llagan birinchi
asarlardan biri bo‘lib, unda real voqelik va satira mahorat bilan uyg‘unlashtirilgan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
88
(Qosimova, 2020, 56-bet). Shuningdek, S. Jo‘rayev o‘z tadqiqotida G‘afur G‘ulom
bolalar xarakterini ochishda zamonasining dolzarb ijtimoiy muammolarini,
xususan, kambag‘allik, yetimlik, mehnatga majbur etilish, maktabdagi befarqlik kabi
holatlarni noziklik bilan ko‘rsatganini ta’kidlaydi (Jo‘rayev, 2018, 46-bet).
G‘afur G‘ulomning o‘zi esa asarni yozishda “bolalar hayotini to‘liq anglash va ularni
quvontirish” niyetida bo‘lganini bildirgan. Bu fikrlar G‘afur G‘ulom ijodining xalqchil
va ijtimoiy mazmun bilan boy ekanligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, Ikkinchi jahon urushi
avjida yetim qolgan bolalar, ota-onasiz yashashga majbur bo‘lgan yoshlarning ichki
kechinmalari
asarda
chuqur
tasvirlanadi.
Shu
bilan
birga,
yozuvchi
bolalik davrining o‘ziga xos rang-barangligini, quvonch va qo‘rquvlarini kulgili-yu
achchiq epizodlar orqali etkazadi. Bugungi kunda bola huquqlari, ijtimoiy himoya, va
tarbiya masalalari dolzarb bo‘lib qolmoqda. Shu nuqtai nazardan, “Shum bola” asarida
ko‘tarilgan ijtimoiy muammolarni qayta tahlil qilish, ularni hozirgi pedagogik va
ijtimoiy mezonlar bilan solishtirish alohida ilmiy ahamiyatga ega. O‘zbekistonda
amalga oshirilayotgan ijtimoiy islohotlar, xususan, bolalar ta’limi va tarbiyasi
borasidagi davlat dasturlari bilan asarda ko‘rsatilgan muammolar orasidagi farq va
o‘xshashliklarni
aniqlash
ham
ushbu
maqolaning
maqsadidir.
Shu sababli, ushbu maqolada “Shum bola” asaridagi ijtimoiy muammolar – yetimlik,
bolalar mehnati, ta’lim tizimidagi befarqlik, jamiyatning muhtoj qatlamlariga
munosabat – adabiy, psixologik va ijtimoiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi.
Asarning yaratilish sabablari va tarixiy konteksti:
G‘afur G‘ulomning
hayot yo‘li uning ijodiy qarashlariga katta ta’sir qilgan. Erta yetimlik, turmush
mashaqqatlari, o‘qituvchilik faoliyati va gazetalardagi tajribasi uni xalq dardini
yozishga undagan. Aynan “Shum bola” asari orqali yozuvchi o‘zining tanqidiy ko‘zini
bolalar hayoti orqali namoyon qiladi. Asar Sho‘ro hukmronligi kuchaygan davrda
yozilgan
bo‘lib,
unda
bevosita
siyosiy
tanqid
qilinmagan
bo‘lsa-da, xalq hayotidagi real qashshoqlik, adolatsizliklar va bolalar mehnati haqiqati
orqali
mavjud
tuzumning
zaif
tomonlari
ochib
beriladi.
Asarning gʻoyaviy va strukturaviy tahlili:
“Shum bola” asarining eng asosiy yutug‘i
–
bolalar
adabiyotida
yengil
yumor
orqali
ogʻir
haqiqatlarni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
89
yoritishidir. Qoravoy obrazi oddiy bir bola emas, balki o‘z zamonining vakili –
qashshoq, o‘qimagan, lekin zukko va kurashuvchan xalq timsolidir. Asarda quyidagilar
strukturaviy jihatdan ajralib turadi: Ko‘p planli kompozitsiya: Har bir epizodda yangi
muammo yoki ijtimoiy hodisa ko‘tariladi. Ichki monologlar va bola tilidagi naiv tahlil:
Bu
uslub
orqali
muallif
real
holatlarni
yumor
bilan
jilovlab
beradi. Qahramonlar xarakterining aniqligi: Qoravoy, onasi, Boyota, bozor jinnilari
kabi
obrazlar
xalqning
ijtimoiy
qatlami
vakillari
sifatida
yoritilgan.
Asardagi ijtimoiy-tarbiyaviy gʻoyalar:
Ayollar huquqlari: Onaning taqdiri orqali
o‘sha davrdagi ayollar hayoti, ularning mehnat bilan boqib yurgan farzandlari fojiasi
ko‘rsatiladi. Bolalar mehnatining ekspluatatsiyasi: Qoravoyning Boyotada ishlashi, u
yerdagi kaltak va haq to‘lanmasligi orqali bolalar huquqlarining poymol etilishi
ochiladi. Savodsizlik va mehnat: Qoravoyning bilimga bo‘lgan ehtiyoji, lekin uni
ololmasligi orqali xalqning savodsizligiga ishora qilinadi.
Badiiy yondashuv va yozuvchi uslubi:
G‘afur G‘ulomning “Shum bola”
asaridagi
badiiy
yondashuvi
o‘zbek
adabiyotida
yangicha
uslubni,
ya’ni bola psixologiyasini chuqur tahlil qilish va satira orqali jamiyat muammolarini
ochib berish tendensiyasini boshlab berdi. Yozuvchi o‘ziga xos qahqaha va ko‘z yosh
uyg‘otuvchi yumorni birlashtirgan uslub orqali o‘quvchini voqealar markaziga olib
kiradi. Jumladan, Shum bola obrazi orqali sodda-yu samimiy bolakayning kuchli
kuzatuvchanligi, hayotiy mashaqqatlarga befarq bo‘lmaganligi tasvirlangan.
Asarda yumor va satira elementlari nafaqat kulgili holatlarni yaratish uchun, balki
jamiyatdagi illatlarni ochib berish, ularni fosh etish vositasi sifatida ishlatiladi.
Masalan, muallif tomonidan ota-onasiz qolgan bolalarning qiyin taqdiri kulgili
sarguzashtlar
vositasida
tasvirlanadi,
ammo
har
bir
voqea
ortida
achchiq haqiqat – ijtimoiy befarqlik, o‘zini oqlagan zolimlik va adolatsizlik yotadi. Bu
yondashuv G‘afur G‘ulomning yuqori badiiy salohiyati va chuqur insonshunoslik
bilimiga tayanganini ko‘rsatadi. Professor A. Qodirov o‘zining “O‘zbek bolalar
adabiyotining taraqqiyot bosqichlari” (T., 1998) asarida G‘afur G‘ulom uslubini
shunday ta’riflaydi: “Yozuvchi kulgi orqali bolalar ruhiyatiga ta’sir etadi, ularni
jamiyatdagi nohaqliklarni tan olishga, murosasiz bo‘lishga o‘rgatadi.” Bu fikr shuni
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
90
ko‘rsatadiki, “Shum bola” nafaqat badiiy asar, balki tarbiyaviy ahamiyatga ega
psixologik-nasriy qomusdir G‘afur G‘ulom tilining o‘qiluvchanligi, xalqona
iboralardan keng foydalanishi, metafora, ironik tusdagi tasvir vositalari orqali
voqealarning jonli va hayotiy ifodalanishi uni zamondoshlari orasida alohida
mavqega olib chiqqan. Yozuvchining uslubi faqat o‘sha davr bolalari emas, balki har
bir davr o‘quvchisini o‘ziga tortadigan kuchga ega bo‘lgan universallik xususiyatiga
ega.
Xulosa:
G’afur G’ulomning “Shum bola” asari – oddiy bir bolakay obrazida butun bir
tarixiy davrning ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy muhitini yorqin ifodalagan bebaho
adabiy yodgorlikdir. Asar o‘zining kulgili sarguzashtlari ortiga yashirilgan og‘riqli
haqiqatlar,
Sho‘ro
mustamlakachilik
siyosatining
oddiy
xalq
hayotiga salbiy ta’siri, ayollar va bolalar huquqlarining poymol etilishi, xalqning
savodsizligi, ocharchilik, va ijtimoiy tengsizlik muammolarini yuksak badiiy mahorat
bilan ochib beradi. Qoravoy obrazida ijodkor nafaqat shumlik va sho‘xlikni, balki
bolalikdagi erta ulg‘ayish, majburiy mehnat, yetimlik, zo‘ravonlik va qashshoqlikni
qamrab
olgan
iztirobli
hayotni
ko‘rsatadi.
Asarda
tilga
olingan holatlar – kaltaklash, haq to‘lanmasdan ishlash, bola mehnatining qadrsizligi –
mustamlaka davrining ijtimoiy fojialarini badiiy tahlil qilishga imkon yaratadi.
Bundan tashqari, “Shum bola” asari G’afur G’ulomning nafaqat badiiy yuksaklikka
erishganini, balki zamon haqiqatini o‘z xalqiga yetkazishdagi jasoratini ham aks
ettiradi. U xalq taqdiriga befarq bo‘lmagan ijodkor sifatida bu asar orqali ijtimoiy ongni
uyg‘otishga, jamiyatdagi illatlarni fosh etishga va yangi avlodni haqiqat va adolat
yo‘liga da’vat etishga harakat qilgan. Shu bois, “Shum bola” nafaqat o‘z davrining
mahsuli, balki har qanday tarixiy bosqichda o‘qilishi, tahlil qilinishi va ibrat olinishi
mumkin bo‘lgan umuminsoniy qadriyatlarga boy asardir. U o‘zbek adabiyotida
o‘chmas iz qoldirgan, yosh avlodga saboq bo‘la oladigan, adabiy-estetik hamda
tarbiyaviy jihatdan yuqori baholanishi lozim bo‘lgan asardir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–6_ Май –2025
91
1. G‘ulom, G‘. (2017). Shum bola. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-
matbaa ijodiy uyi.
2. Qosimova, D. (2020). “Shum bola” asarida ijtimoiy muammolarning badiiy talqini.
Adabiyotshunoslik va tilshunoslik muammolari, 2(3), 55-59.
3. Mamarasulova, N. (2021). G‘afur G‘ulom ijodida bolalar obrazi va uning tarbiyaviy
ahamiyati. O‘zbek tili va adabiyoti, 1(1), 33–37.
4. Jo‘rayev, S. (2018). G‘afur G‘ulomning adabiy merosi va uning jamiyatga ta’siri.
Adabiy meros, 4(7), 44–48.
5. To‘xtayeva, Z. (2019). O‘zbek bolalar adabiyotida ijtimoiy muammolar tasviri. Yosh
adabiyotshunos izlanishlari, 3(2), 22–26.
6. Karimov, I. A. (1997). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat.
7. Boymatov, B. (2016). G‘afur G‘ulom hayoti va ijodi. Milliy adabiyot asoslari.
Toshkent: TDPU nashriyoti.
