MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
83
OZIQ-OVQAT TARKIBIDAGI AMINOKISLOTALAR VA ULARNING
INSON ORGANIZMIDAGI AHAMIYATI
Qarshi davlat texnika universiteti
dotsent Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich
Qarshi Davlat texnika universiteti talabasi
Jumayeva Obida Yo’lchiyevna
Annotasiya: Ushbu maqolada oziq-ovqat mahsulotlarida uchraydigan
aminokislotalar, ularning turlari, inson organizmidagi biologik roli hamda
salomatlikdagi ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, aminokislotalarning asosiy
manbalari va har birining organizm uchun zarurligi haqida batafsil maʼlumotlar
berilgan.
Kalit soʻzlar: Aminokislotalar, oqsil, oziq-ovqat, zarur aminokislotalar,
organizm, sog‘liq, oqsil sintezi.
АМИНОКИСЛОТЫ В ПИЩЕ И ИХ ЗНАЧЕНИЕ В
ЧЕЛОВЕЧЕСКОМ ОРГАНИЗМЕ.
Аннотация: В этой статье в этой статье содержатся аминокислоты,
обнаруженные в пище, их типах, биологическую роль в организме человека и
здоровье. Основные источники аминокислот также предоставляются
подробной информацией о необходимых источниках каждого и необходимости
в организме.
Ключевые слова: аминокислоты, белки, пища, нуждающиеся, синтез
организма, здоровья, белка.
AMINO ACIDS IN FOOD AND THEIR SIGNIFICANCE IN THE
HUMAN BODY.
Annotation: This article contains amino acids found in food, their types, a
biological role in the human div and health. The main sources of amino acids are
also provided by detailed information about the necessary sources of each and the need
for the div.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
84
Keywords: amino acids, proteins, food, needy, synthesis of the div, health,
protein.
Kirish:
Inson salomatligini saqlash va normal hayot faoliyatini taʼminlashda
oziq-ovqatning o‘rni beqiyosdir. Oziq-ovqat mahsulotlari tarkibida ko‘plab muhim
bioaktiv moddalardan biri bu aminokislotalardir. Aminokislotalar oqsillarning qurilish
birliklari bo‘lib, ular organizmda ko‘plab fiziologik va biokimyoviy jarayonlarda
ishtirok etadi. Hozirgi kunda sog‘lom ovqatlanish, sportchilar uchun ratsion tuzish va
parhezlashda aminokislotalarning roli nihoyatda muhim hisoblanadi. Oqsil va
aminokislotalar yetishmovchiligi ko‘plab sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin.
Shu sababli, aminokislotalarning oziq-ovqatdagi turlari va ularning ahamiyatini
chuqurroq o‘rganish dolzarbdir. Zamonaviy ilm-fan va tibbiyot oziq-ovqatning nafaqat
energiya manbai, balki inson organizmining hujayraviy darajadagi hayotiy faoliyatida
ishtirok etuvchi bioaktiv moddalarning muhim manbai ekanini isbotlab bermoqda.
Shunday moddalar orasida aminokislotalar alohida o‘rin egallaydi. Ular organizmda
oqsillarni shakllantiruvchi asosiy tarkibiy birliklar bo‘lib, har bir tirik organizmning
o‘sishi, rivojlanishi, hujayra yangilanishi va moddalar almashinuvida beqiyos
ahamiyatga ega.
boʻlgan organik
birikmalar, oʻsimlik hamda hayvon oqsilining asosiy elementi hisoblanadi.
Aminokislotalar - rangsiz, suvda eruvchan kristall moddalar. 200 ta tabiiy
Aminokislotalar ma'lum. Lekin oqsillar tarkibida faqat 20 Aminokislotalar va ularning
2 ta amidi uchraydi. Qolganlari oqsillar tarkibiga kirmaydi. Aminokislotalarning D-
yoki L-qatorga tegishligini N va NH
2
guruhning uglerod atomida qanday
joylashganligi koʻrsatadi. Deyarli barcha tabiiy aminokislotalar L-qatoriga kiradi. D-
qatorga mansub aminokislotalar tabiatda kamdan-kam boʻlib, mikroorganizmlar
tarkibida topilgan. Aning L-formasi oʻsimliklar tomonidan yaxshi oʻzlashtiriladi va u
moddalar almashinuvining barcha jarayonlarida qatnashadi, lekin D-formalarini
oʻsimliklar oʻzlashtira olmaydi, baʼzan ular moddalar almashinuvi jarayonlarini
toʻxtatib qoʻyadi. Bu organizmning fermentativ sistemasi aminokislotalarning L-
qatoriga moslashganligidan darak beradi. Aminokislotalar organizmda erkin holda va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
85
oqsillar yoki boshqa birikmalar tarkibida uchraydi. Inson tanasida mavjud bo‘lgan
barcha oqsillar 20 xil aminokislotadan tashkil topgan. Ushbu aminokislotalar ikki
toifaga bo‘linadi: organizm tomonidan sintezlanmaydigan va faqat tashqi manbadan,
yaʼni oziq-ovqatdan olinadigan
zarur
(
essensial
) aminokislotalar, hamda tananing o‘zi
tomonidan ishlab chiqariladigan
zarur
bo‘lmagan
aminokislotalar. Zarur
aminokislotalarni yetarli miqdorda isteʼmol qilmaslik oqibatida mushaklarning
zaiflashuvi, immunitetning pasayishi, moddalar almashinuvi buzilishi, ruhiy holatdagi
o‘zgarishlar va boshqa ko‘plab salbiy oqibatlar yuzaga keladi.
Bugungi kunda to‘g‘ri va balanslangan ovqatlanish prinsiplariga rioya qilish,
ayniqsa sportchilar, bolalar, homilador ayollar va keksalar uchun nihoyatda muhim
hisoblanadi. Ularning organizmi ko‘proq protein va aminokislotalarga ehtiyoj sezadi.
Shu sababli, oziq-ovqat tarkibidagi aminokislotalarning biologik ahamiyati, ularning
manbalari va organizmda bajaradigan funksiyalarini chuqur o‘rganish hamda
amaliyotda qo‘llash – zamonaviy ovqatlanish gigiyenasining asosiy yo‘nalishlaridan
biridir.
Aminokislotalarning turlari:
Aminokislotalar umumiy hisobda 20 turga
bo‘linadi. Ulardan 9 tasi zarur (essensial) bo‘lib, organizm tomonidan ishlab
chiqarilmaydi va faqat oziq-ovqat orqali olinadi. Qolganlari organizmda sintezlanadi
va nisbatan zarur deb hisoblanadi.
Zarur aminokislotalar:
Leysin
– mushak to‘qimalarining qurilishi uchun zarur.
Lizin
– immunitet va suyak sog‘lig‘iga ijobiy taʼsir ko‘rsatadi.
Triptofan
– serotonin ishlab chiqarishda ishtirok etadi.
Valin, izoleysin
– energiya manbai, mushaklarni tiklaydi.
Fenilalanin
– neyrotransmitterlarning hosil bo‘lishida muhim.
Metionin
– antioksidant vazifasini bajaradi.
Treonin
– jigar funksiyasi uchun kerakli.
Histidin
– bolalar o‘sishida ahamiyatli.
Aminokislotalarning biologik ahamiyati.
Aminokislotalar tanada:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
86
Yangi hujayralarni yaratadi.
Fermentlar, gormonlar va antitanachalar ishlab chiqarishga yordam beradi.
Energiya manbai sifatida xizmat qiladi.
Asab tizimi faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi.
Imunitetni kuchaytiradi.
Aminokislotaga boy oziq-ovqatlar mahsulotlari.
Hayvon manbali:
go‘sht, baliq, tuxum, sut mahsulotlari.
O‘simlik manbali:
soya, yasmiq, no‘xat, quinoa, pista, yong‘oqlar.
Hayvon manbali oziq-ovqatlar to‘liq oqsil manbai hisoblanadi, yaʼni barcha
zarur aminokislotalarni o‘z ichiga oladi. O‘simlik manbali mahsulotlar esa ayrim
hollarda baʼzi aminokislotalarni yetarli miqdorda taʼminlay olmaydi, ammo ularni
kombinatsiya qilib isteʼmol qilish orqali bu muammoni bartaraf etish mumkin.
Xulosa
: Aminokislotalar organizm hayot faoliyatining ajralmas qismi bo‘lib,
ularni yetarli darajada oziq-ovqat orqali qabul qilish sog‘liqni saqlashda muhim
ahamiyatga ega. Har bir aminokislotaning o‘ziga xos fiziologik funksiyasi mavjud
bo‘lib, ularning organizmdagi balansini saqlash inson salomatligi uchun zarurdir.
To‘g‘ri va muvozanatli ovqatlanish orqali barcha zarur aminokislotalarni olish
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Nelson, D.L., Cox, M.M. Lehninger Principles of Biochemistry, 7th edition, W.H.
Freeman, 2017.
2. Food and Nutrition Board, Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for
Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids,
National Academies Press, 2005.
3. FAO. Protein and Amino Acid Requirements in Human Nutrition, WHO Technical
Report Series, 2007.
4. E.O.Hamroev./ Determining the ratio of sunflower seed kernels and husks when
preparing the mixture for roasting./ JOURNAL OF NEW CENTURY
INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
87
5. E.O.Hamroev./ Ekologiya o‘zgarishidan kelib chiqqan xolda, oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarishda innovasion texnologiyalarni qullash./ JOURNAL OF
NEW CENTURY INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
6. E.O.Hamroev./ Donning o'rim-yig'imdan keyingi pishishi va saqlashdagi
biokimyoviy jarayonlari. MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-23,
Mart-2025./ Google Scholar.
7. E.O.Hamroev./ Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishdagi biokimyoviy va
fermentativ jarayonlar./ MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-23,
Mart-2025./ Google Scholar.
8. E.O.Hamroev, X.Sodiqova./ Golubika o’simligining shifobaxshlik
xususiyatlari./ TA'LIM INNOVATSIYASI VA INTEGRATSIYASI./ 43-son_3-
to’plam_Aprel -2025. https://scientific-jl.com/.
9. E.O.Hamroev, L.Saidova./ O’simliklar tanasida oqsillarning parchalanishini
katalizlovchi fermentlar./ TA'LIM INNOVATSIYASI VA INTEGRATSIYASI./ 43-
son_3-to’plam_Aprel -2025. https://scientific-jl.com/.
