MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
74
YOG’LI URUG’LAR TARKIBIDAGI ZAHARLI VA MINERAL
MODDALAR
Qarshi davlat texnika universiteti
dotsent Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich
Qarshi davlat texnika universiteti talabasi
Rahimova Parizoda Akbar qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada yogʻli urugʻlarning kimyoviy tarkibi haqida so‘z
yuritiladi. Ayniqsa, ularning inson salomatligi uchun foydali bo‘lgan mineral
moddalari va xavf tug‘diruvchi zaharli birikmalari tahlil qilinadi. Turli urug‘
turlarida uchraydigan kalsiy, magniy, temir kabi minerallar va ularga qarama-qarshi
ta’sir ko‘rsatadigan linamarin, amigdalin, aflatoksin kabi zaharli moddalar haqida
ma’lumot beriladi. Mavzu zamonaviy ilmiy manbalarga tayangan holda yoritilgan va
xavfsiz iste’mol qilish usullari ham ko‘rib chiqilgan. Yogʻli urugʻlar inson organizmi
uchun zarur bo‘lgan ko‘plab bioaktiv moddalarga boy bo‘lib, kundalik ovqatlanishda
muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada yogʻli urugʻlar tarkibidagi foydali mineral
moddalarning ahamiyati, shuningdek, ba’zilarida uchraydigan zaharli birikmalar
haqida atroflicha ma’lumot berilgan.
Kalit so‘zlar: Yogʻli urugʻlar, mineral moddalar, zaharli birikmalar, sianid,
linamarin, amigdalin, aflatoksin.
ТОКСИЧНЫЕ И МИНЕРАЛЬНЫЕ ВЕЩЕСТВА, СОДЕРЖАЩИЕСЯ
В МАСЛИЧНЫХ СЕМЕНАХ.
Аннотация: В статье рассматривается химический состав масличных
семян. В частности, анализируются содержащиеся в них минеральные
вещества, полезные для здоровья человека, а также токсичные соединения,
представляющие опасность. Приводится информация о минералах, таких как
кальций, магний и железо, содержащихся в различных видах семян, а также о
токсичных веществах, таких как линамарин, амигдалин и афлатоксин, которые
оказывают на них противоположное действие. Тема освещается на основе
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
75
современных научных источников, а также рассматриваются безопасные
методы потребления. Масличные семена богаты многими биологически
активными веществами, необходимыми организму человека, и играют важную
роль в ежедневном питании. В статье представлена подробная информация о
значении полезных минералов в масличных семенах, а также о токсичных
соединениях, обнаруженных в некоторых из них.
Ключевые слова: Масличные культуры, минералы, токсичные соединения,
цианид, линамарин, амигдалин, афлатоксин.
TOXIC AND MINERAL SUBSTANCES IN OILSEEDS.
Abstract: The article discusses the chemical composition of oilseeds. In
particular, it analyzes the minerals they contain that are beneficial to human health,
as well as toxic compounds that pose a danger. Information is provided on minerals
such as calcium, magnesium, and iron found in different types of seeds, as well as toxic
substances such as linamarin, amygdalin, and aflatoxin that have the opposite effect
on them. The topic is covered based on modern scientific sources, and safe methods of
consumption are discussed. Oilseeds are rich in many biologically active substances
that are essential for the human div and play an important role in daily nutrition. The
article provides detailed information on the importance of beneficial minerals in
oilseeds, as well as toxic compounds found in some of them.
Keywords: Oilseeds, minerals, toxic compounds, cyanide, linamarin, amygdalin,
aflatoxin.
Kirish.
Yogʻli urugʻlar inson ovqatlanishida muhim o‘rin tutadigan mahsulotlar
qatoriga kiradi. Ular yogʻ, oqsil, vitamin va mineral moddalar bilan birga, biofaol
birikmalar manbai hisoblanadi. Shu bilan birga, ayrim urug‘larda salomatlik uchun
xavf tugʻdiruvchi zaharli moddalar ham uchraydi. Bu esa ularni iste’mol qilishda
ehtiyotkorlikni talab qiladi. Ushbu maqolada yogʻli urugʻlardagi foydali va zararli
moddalarning tahlili, ularning organizmga ta’siri va xavfsiz ishlov berish yo‘llari
haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Mineral moddalarning foydasi.
Yogʻli urugʻlarda quyidagi foydali mineral
moddalar mavjud:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
76
Kalsiy - suyak va tish salomatligi uchun zarur (kunjutda ko‘p).
Magniy - yurak, mushak va asab tizimi uchun foydali (zigʻir urugʻida yuqori).
Temir - qon hosil bo‘lishi va kislorod tashish uchun muhim (qovoq urug‘ida
mavjud).
Fosfor va kaliy - hujayra almashinuvi va yurak faoliyatida ishtirok etadi (soya
urug’ida mavjud)
FAO (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, kunjut urug‘ining 100 grammi inson uchun
kunlik kalsiy ehtiyojining 90% ini qoplaydi. Zigʻirda esa magniy darajasi juda yuqori.
Zaharli moddalar:
Yog’li urug’lar tarkibida
gassipol
(gossypol) moddasi
mavjud. Gassipol - bu tabiiy birikma, asosan paxta urug’larida uchraydi. U fenolik
birikmalar guruhiga kiradi va toksik xususiyatlarga ega bo’lishi mumkin. Gassipol,
ayniqsa, o’simliklarni himoya qilish maqsadida paxtaning tabiiy himoya tizimining bir
qismi sifatida ishlaydi, chunki u zararkunandalarga qarshi vosita sifatida faoliyat
ko’rsatadi. Gassipol insonlar va hayvonlar uchun zaharli bo’lishi mumkin. Biroq, paxta
yog’ ishlab chiqarishda gassipolning miqdori juda past, shuning uchun yog’li
mahsulotlar odatda xavfsiz hisoblanadi. Ammo, paxta urug’lari to’liq qayta ishlanmasa
yoki noto’g’ri ishlov berilsa, gassipolning toksik ta’siri ko’rsatilishi mumkin.
Hayvonlar uchun, ayniqsa, o’ziga xos ovqatlar bilan to’ldirilgan davo davrida, bu
moddani iste’mol qilish o’limga olib kelishi mumkin. Gassipolning toksikligi oziq-
ovqat sanoatida uni qayta ishlash va tozalash jarayonlarida muhim o’rin tutadi, chunki
uning miqdori minimal bo’lishi kerak. Zigʻir urugʻida
linamarin
mavjud. Linamarin
organizmga kirgach, fermentlar ta’sirida sianidga aylanadi.Sianid nafas olishni
qiyinlashtiradi. Hujayralar kislorod yetishmovchiligiga uchraydi. Qon bosimi tushadi,
bosh aylanishi, qusish va hushdan ketish holatlari yuzaga keladi. Katta miqdorda
iste’mol qilinganda - o‘lim xavfi mavjud. Zigʻir urugʻini faqat qovurilgan yoki
pishirilgan holatda iste’mol qilish kerak. Xom holatda ko‘p miqdorda yeyish mumkin
emas. Achchiq bodom tarkibida amigdalinga mavjud.
Amigdalin
ham organizmda
sianid aylanadi. 5-10 dona xom achchiq bodom bolani zaharlashi mumkin. Zaharlanish
alomatlari og‘iz qurishi, yurak urishining sekinlashuvi, nafas qisishi, hushdan ketish.
Biroq har doim ham yogʻli urugʻlar foydali bo‘lavermaydi - noto‘g‘ri ishlov berilgan,
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
77
haddan tashqari miqdorda iste’mol qilingan yoki yaroqsiz sharoitda saqlangan yogʻli
urugʻlar inson salomatligi uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Ularning tarkibida uchraydigan
linamarin, amigdalin, aflatoksin va boshqa tabiiy toksik birikmalar hujayralar
faoliyatini izdan chiqaradi, asab tizimi, yurak-qon aylanish tizimi va nafas olish
jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, bunday moddalar organizmga qanday
kiradi, qanday ta’sir ko‘rsatadi va ularni qanday zararsizlantirish mumkin - degan
savollar ilmiy jihatdan chuqur o‘rganilmoqda. Yogʻli urugʻlarning kimyoviy tarkibi
ularni turli sohalarda qo‘llash imkonini beradi. Masalan, magniy va ruxga boy yogʻli
urugʻlar kosmetologiyada teri hamda soch sog‘ligini tiklashda qo‘llaniladi. Kalsiy va
temirga boy urugʻlar esa biologik faol qo‘shimchalar (BFQ) va bolalar ovqatlari
tarkibiga kiritiladi. Farmatsiya sanoatida esa ayrim zaharli yogʻli urugʻlardan foydali
dorivor modda ajratib olinadi. Shu bois, yogʻli urugʻlarning kimyoviy tarkibini chuqur
tahlil qilish, ularni to‘g‘ri ishlov berish va saqlash, inson salomatligi uchun xavfsiz
foydalanish usullarini ishlab chiqish muhim sanaladi.
Xulosa.
Yogʻli urugʻlar inson salomatligi uchun muhim bo‘lgan to‘yinmagan
yogʻ kislotalari, vitaminlar va kalsiy, magniy, temir kabi mineral moddalar manbai
hisoblanadi. Ular yurak-qon tomir tizimi, asab tizimi, suyaklar va immunitet faoliyatini
qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq, ba’zi urugʻlar tarkibida linamarin, amigdalin, aflatoksin
kabi tabiiy zaharli moddalarning mavjudligi sog‘liq uchun jiddiy xavf tug‘dirishi
mumkin. Bu moddalarning organizmga ta’siri og‘ir zaharlanish, jigar va asab tizimi
faoliyatining buzilishi, hattoki o‘lim bilan yakunlanishi mumkin. Shu sababli yogʻli
urugʻlardan xavfsiz va foydali foydalanish uchun ularning kimyoviy tarkibini chuqur
o‘rganish, termik ishlov berish, sifatli saqlash va me’yorda iste’mol qilish zarur. Faqat
ilmiy asoslangan yondashuv, gigiyenik talab va nazorat qoidalariga rioya qilgan holda
bu urug‘larning ijobiy xususiyatlaridan oziq-ovqat sanoati, farmatsevtika, xalq tabobati
va boshqa sohalarda samarali foydalanish mumkin.
ADABIYOTLAR RO’YHATI.
1.
Mahmudov, M. (2015). Qishloq xo’jaligi va ekologiya. Tashkent: O’zbekiston.
2.
Karimov, I. A. (1992). O’zbek xalq tibbiyoti: O’simliklar va tabiiy resurslar.
Tashkent.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
78
3.
Jalilov, A. (2018). O’zbekiston qishloq xo’jaligi: Ekologik jihatlari va
zamonaviy tendentsiyalar. Tashkent: O’zbekiston Fanlar Akademiyasi.
4.
Toshpulatov, S. (2014). Qishloq xo’jaligi ekotizimlarida bioxilma-xillik va
o’simliklarning roli. Tashkent: Fan va texnologiya.
5.
Babadjanov, A. (2006). O’zbek xalq tibbiyoti va fitoterapiya. Tashkent:
O’zbekiston.
6.
Saidov, S. (2021). O’simliklarning kimyoviy tarkibi va ular asosida ishlab
chiqilgan mahsulotlar. Tashkent.
7 E.O.Hamroev./ Determining the ratio of sunflower seed kernels and husks when
preparing the mixture for roasting./ JOURNAL OF NEW CENTURY
INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
8. E.O.Hamroev./ Ekologiya o‘zgarishidan kelib chiqqan xolda, oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarishda innovasion texnologiyalarni qullash./ JOURNAL OF
NEW CENTURY INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
9. E.O.Hamroev./ Donning o'rim-yig'imdan keyingi pishishi va saqlashdagi
biokimyoviy jarayonlari. MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-23,
Mart-2025./ Google Scholar.
10. E.O.Hamroev./ Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishdagi biokimyoviy va
fermentativ jarayonlar./ MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-23,
Mart-2025./ Google Scholar.
11. E.O.Hamroev, X.Sodiqova./
Golubika o’simligining shifobaxshlik
xususiyatlari./
TA'LIM INNOVATSIYASI VA INTEGRATSIYASI./ 43-son_3-
to’plam_Aprel -2025. https://scientific-jl.com/.
12. E.O.Hamroev, L.Saidova./
O’simliklar tanasida oqsillarning parchalanishini
katalizlovchi fermentlar./
TA'LIM INNOVATSIYASI VA INTEGRATSIYASI./ 43-
son_3-to’plam_Aprel -2025. https://scientific-jl.com/.
