MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
68
O’SIMLIK YOG’LARINI ISHLAB CHIQARISHDA FERMENT
TEXNOLOGIYALARINI JORIY ETISH
Qarshi davlat texnika universiteti
dotsent Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich
Qarshi Davlat texnika universiteti talabasi
Tursunova Barno Allayorovna
Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘simlik yog‘larini ishlab chiqarish
jarayonida "Lipozyme TL IM" biokatalizatoridan foydalangan holda fermentativ
transesterifikatsiyaning
afzalliklari
keltirilgan.
Fermentativ usullar yog‘
mahsulotining sifati va chiqishini oshirishda, ekologik tozalikka erishishda muhim
vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, maqolada "Lesitase Ultra" ferment
preparatidan foydalangan holda fermentativ gidratatsiya texnologiyasi yordamida
yog‘larning tozalanishi, modifikatsiyasi va ajratilishi kabi bosqichlar keng yoritilgan.
Kalit soʻzlar: Ferment, "Lesitase Ultra", "Lipozyme TL IM", o‘simlik yog‘i,
biokatalizator, yog‘ni modifikatsiyalash, fermentativ tozalash.
ВНЕДРЕНИЕ ФЕРМЕНТНЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В
ПРОИЗВОДСТВО РАСТИТЕЛЬНЫХ МАСЕЛ.
Аннотация: В статье представлены преимущества ферментативной
переэтерификации с использованием биокатализатора «Lipozyme TL IM» при
производстве растительных масел. Ферментативные методы являются
важным инструментом повышения качества и выхода нефтепродуктов, а
также достижения экологической безопасности. В статье также подробно
освещены этапы очистки, модификации и разделения масел с использованием
технологии ферментативной гидратации с использованием ферментного
препарата «Леситаза Ультра».
Ключевые слова: Фермент, «Леситаза Ультра», «Липозим TL IM»,
растительное масло, биокатализатор, модификация масла, ферментативная
очистка.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
69
IMPLEMENTATION OF ENZYMATIC TECHNOLOGIES IN THE
PRODUCTION OF VEGETABLE OILS.
Abstract: The article presents the advantages of enzymatic transesterification
using the biocatalyst "Lipozyme TL IM" in the production of vegetable oils. Enzymatic
methods are an important tool for improving the quality and yield of petroleum
products, as well as achieving environmental safety. The article also covers in detail
the stages of purification, modification and separation of oils using enzymatic
hydration technology with the enzyme preparation "Lesitaza Ultra".
Keywords: Enzyme, "Lesitaza Ultra", "Lipozyme TL IM", vegetable oil,
biocatalyst, oil modification, enzymatic purification.
Kirish
: Turli sohalarda qo'llaniladigan ko'plab kimyoviy transformatsiya
jarayonlari iqtisodiy va ekologik nuqtai nazardan sezilarli kamchiliklarga ega. O'ziga
xos bo'lmagan reaktsiyalar yakuniy mahsulot hosilini kamaytiradi. Reaktsiyalarni
amalga oshirish uchun zarur bo'lgan yuqori harorat va bosim, kislotali yoki gidroksidi
muhitlar yuqori energiya xarajatlariga olib keladi va katta hajmdagi suv, katta kapital
qo'yilmalar va maxsus qimmatbaho uskunalardan foydalanishni talab qiladi. Keraksiz
qo'shimcha mahsulotlarni yo'q qilish ham katta qiyinchiliklar va xarajatlarni o'z ichiga
oladi. Kimyoviy va energiya sarfining yuqori darajasi, shuningdek, qo'shimcha
mahsulotlarning shakllanishi atrof-muhitga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Ro'yxatga olingan
kamchiliklarning deyarli barchasi fermentlar yordamida yo'q qilinishi mumkin.
Mikroorganizmlarning yetishtirilgan shtammlarining ferment tizimlari uzoq
vaqt davomida pishloq, non, pivo, spirtli ichimliklar, sut mahsulotlari va boshqalar
ishlab chiqarishda qo'llanilgan. Ulardan foydalanish oziq-ovqat xom ashyosini qayta
ishlash chuqurligini sezilarli darajada oshirish, an'anaviy mahsulotlarning organoleptik
xususiyatlarini yaxshilash va yangilarini yaratish imkonini berdi.
Fermentlar biokatalizator bo'lib xizmat qiladi. Bu ularning ishtirokida
kimyoviy reaktsiyalar tezroq sodir bo'lishini yoki faqat ularning ishtirokida sodir
bo'lishini anglatadi. Fermentlarning o'ziga xos xususiyatlaridan biri ularning yuqori
o'ziga xosligidir. Reaksiya faqat kerakli ferment ma'lum bir pH va haroratda kerakli
substrat bilan aloqa qilganda sodir bo'ladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
70
Fermentlar tirik organizmlar emas, ular butunlay biologik parchalanadigan
oqsil molekulalaridir. Kimyoviy katalizatorlardan farqli o'laroq, fermentlar tabiiy
katalizatorlar bo'lib, past haroratlarda va o'rtacha pHda barqarordir.
Hozirgi vaqtda ferment texnologiyalari ixtisoslashtirilgan yog'lar, kosmetika
ishlab chiqarish, o'simlik moylarini gidratsiyalash va yog'larni transesterifikatsiya
qilishda qo'llaniladi.
"Soyuzsnab" yog'-moy sanoati uchun Novozymes ferment preparatlarining
distribyutori hisoblanadi.
Biz yog'-moy korxonalariga ferment preparatlarini taklif etish:
Yog' gidratsiyasi uchun "Lesitase Ultra";
Yog'lar va yog'larni transesterifikatsiya qilish uchun "Lipozyme TL IM".
Enzimatik gidratsiya - bu fizik tozalash jarayoni bo'lib, unda fosfolipaza
gidratlanmaydigan fosfatidlarni to'liq gidratlanadigan lizoletsitinga aylantiradi. Bu
fosfatidlarning ajralishini osonlashtiradi.
"Lesitase Ultra" ferment preparatidan foydalangan holda fermentativ gidratsiya
texnologiyasi quyidagilarga imkon beradi:
• har qanday kelib chiqishi (soya, kungaboqar, kolza, makkajo'xori, xantal,
zig'ir, kamelina) texnologik yog'i;
• kamroq kimyoviy reagentlardan foydalanish;
• yog' yo'qotilishini kamaytirish (fosfatid qoldig'i 25% kamroq qoldiq yog'ni
o'z ichiga oladi, sovun tarkibida yog' yo'qolmaydi);
• xarajatlarni kamaytirish (kam suv sarfi, fosfatid qoldiqlarini quritish
xarajatlarini kamaytirish, chiqindi suvning yo'qligi, oqartiruvchi tuproq sarfini
kamaytirish);
• tokoferol va sterollarning yo'qotilishini kamaytirish;
• emulsifikatorlar ishlab chiqarish uchun fosfatid konsentratidan foydalanish;
• fosfolipid miqdori 0,03% (10 ppm) dan kam bo'lgan yuqori sifatli o'simlik
moyini olish.
Ko'p yillar davomida yog'lar va yog'larning fizik-kimyoviy xususiyatlarini
o'zgartirishning samarali usuli sifatida fermentativ interaktivizatsiya ma'lum. Yaqin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
71
vaqtgacha ushbu texnologiya faqat fermentlarning yuqori narxi tufayli yuqori o'ziga
xos va qimmat mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun ishlatilgan. Fermentlarni
immobilizatsiya qilishning yangi texnologiyasidan foydalanish ferment preparatlari
narxini sezilarli darajada pasaytirdi. Hozirgi vaqtda fermentativ foizlashtirish boshqa
jarayonlar (to'liq gidrogenlash va kimyoviy foizlash) bilan optimal darajada
funktsional va inson salomatligi uchun xavfsiz mahsulotlarni olish uchun
raqobatlashishi mumkin.
"Lipozyme TL IM" biokatalizatoridan foydalangan holda fermentativ
transesterifikatsiyaning afzalliklari:
• texnologik jarayon oddiy, ishlatish uchun qulay, yuqori harorat va bosimni
talab qilmaydi;
• tayyor mahsulot rangining qorayishi yo'q, bu oqartirish uchun qo'shimcha
xarajatlarni bartaraf qiladi;
• yog'larning biologik qiymati pasaymaydi, chunki jarayon 70 °C haroratda
sodir bo'ladi;
• keng turdagi mahsulotlar ishlab chiqarilishi mumkin;
• yog' kislotalarining trans-izomerlari hosil bo'lmaydi.
Enzimatik transesterifikatsiya yog'larning yuqori darajada almashinishiga
erishishga imkon beradi, xom ashyoning biologik foydali moddalarining saqlanishini
ta'minlaydi va fermentni qayta-qayta ishlatish hisobiga ishlab chiqarishning texnik-
iqtisodiy ko'rsatkichlarini oshiradi.
Dastlabki kapital qo'yilmalar ham past, chunki jarayon oddiy reaktor yoki
ustunni talab qiladi. Kerakli mahsulot xossalari yog'lar va yog'lar aralashmasini bir
marta
ferment
bilan
kolonnadan
o'tkazish
orqali
olinadi.
Kimyoviy
transesterifikatsiyadan farqli o'laroq, bu texnologiya kimyoviy moddalardan
foydalanishni talab qilmaydi. Ferment preparati doimiy ravishda ustunda mavjud,
shuning uchun zarur bo'lgan yagona texnik xizmat ko'p yuzlab tonna yog'lar ishlab
chiqarilgandan keyin preparatni almashtirishdir.
Maqsadimiz – yog‘-moy sanoatiga progressiv ferment texnologiyalarini keng
joriy etish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
72
Xulosa
: Ferment preparatlaridan foydalanish elektr energiyasi va kimyoviy
reagentlar sarfini kamaytirish, chiqindilar miqdorini sezilarli darajada kamaytirish va
ishlab chiqarishning ekologik xavfsizlik ko'rsatkichlarini yaxshilash orqali ishlab
chiqarishning atrof-muhitga salbiy ta'sirini kamaytiradi.
Yog‘-moy sanoatiga ferment texnologiyalarini joriy etish ichki bozorni
raqobatbardosh, funktsional oziq-ovqat mahsulotlari bilan to‘ldirish imkonini beradi.
Fermentativ texnologiyalarning yog‘ ishlab chiqarish sanoatida qo‘llanilishi
mahsulot sifatini oshirish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash hamda iqtisodiy
samaradorlikni yaxshilashga xizmat qiladi. Fermentlar yordamida olib borilgan ishlov
jarayonlari tabiiy va yumshoq sharoitlarda kechadi, bu esa yog‘ tarkibidagi foydali
moddalarning saqlanishini ta’minlaydi. Kelgusida fermentlar asosida yangi
texnologiyalarni yaratish yog‘ sanoatining innovatsion rivojlanishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Gunstone F.D. The Chemistry of Oils and Fats. — Blackwell Publishing, 2004.
2. Erickson D.R., et al. Practical Handbook of Soybean Processing and Utilization. —
AOCS Press, 1995.
3. Sharma R., Chisti Y., Banerjee U.C. "Production, purification, characterization, and
applications of lipases". Biotechnology Advances, 2001.
4. E.O.Hamroev./ Determining the ratio of sunflower seed kernels and husks when
preparing the mixture for roasting./ JOURNAL OF NEW CENTURY
INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
5. E.O.Hamroev./ Ekologiya o‘zgarishidan kelib chiqqan xolda, oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarishda innovasion texnologiyalarni qullash./ JOURNAL OF
NEW CENTURY INNOVATIONS./ Volume–73_Issue-2_March-2025.
6. E.O.Hamroev./ Donning o'rim-yig'imdan keyingi pishishi va saqlashdagi
biokimyoviy jarayonlari. MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-23,
Mart-2025./ Google Scholar.
7. E.O.Hamroev./ Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishdagi biokimyoviy va
fermentativ jarayonlar./ MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT./ №-23,
Mart-2025./ Google Scholar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–4_ Апрель –2025
73
8. E.O.Hamroev, X.Sodiqova./ Golubika o’simligining shifobaxshlik
xususiyatlari./ TA'LIM INNOVATSIYASI VA INTEGRATSIYASI./ 43-son_3-
to’plam_Aprel -2025. https://scientific-jl.com/.
9. E.O.Hamroev, L.Saidova./ O’simliklar tanasida oqsillarning parchalanishini
katalizlovchi fermentlar./ TA'LIM INNOVATSIYASI VA INTEGRATSIYASI./ 43-
son_3-to’plam_Aprel -2025. https://scientific-jl.com/.
10. Manba: Gubriy Z.V., Shved O.M., Pavlik O.M., Martinyuk N.B., Novikov V.P.
Yog'larni gidrolizlash uchun lipolitik fermentlarni qidirish / Biotexnologiya to'plami.
