MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
60
ISLANDIYA SOLIQ TIZIMI VA UNING O`ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Xolboyev Sardor SamISI
XIM-123 guruh talabasi
Turayev Alijon SamISI
“ Investitsiya va innovatsiyalar” kafedrasi
v.b dotsenti PhD
Annotatsiya: Ushbu maqolada Islandiya davlatining soliq tizimi-uning
rivojlanish tarixi, soliq stavkalari va xususiyatlari, shuningdek, mamlakatda amalga
oshirilayotgan soliq tizimiga oid islohotlar, xalqaro tajribalar bilan taqqoslanishi va
erishilgan natijalarga to`xtalib o`tilgan.
Kalit so`zlar: Soliq tizimi, soliq, soliq stavkalari, daromad solig`i, ijtimoiy
soliq,korporativ soliq,iste`mol solig`i
Аннотация: В данной статье рассматривается налоговая система
Исландии - ее история развития, налоговые ставки и особенности, а также
реформы налоговой системы, реализуемые в стране, сравнение с
международным опытом и достигнутые результаты.
Ключевые слова: Налоговая система, налог, налоговые ставки,
подоходный налог, социальный налог, корпоративный налог, налог на
потребление
Annotation: This article discusses the tax system of the Icelandic state - its
development history, tax rates and features, as well as the tax system reforms being
implemented in the country, a comparison with international experiences, and the
results achieved.
Keywords: Tax system, tax, tax rates, income tax, social tax, corporate tax,
consumption tax
Kirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
61
Islandiyaning soliq tizimi 20-asrning o'rtalaridan boshlab bir qator muhim
o'zgarishlarga duch keldi. 1940-yillarda davlatning iqtisodiy roli oshishi, soliq
tizimining takomillashishiga olib keldi. 1970-yillarda, Islandiya iqtisodiy inqirozga
duch kelganida, soliq siyosati va moliyaviy tartibga solish jarayonlari qayta ko'rib
chiqildi. 2008-yilgi moliyaviy inqirozdan so'ng, Islandiya soliq tizimi va bank
tizimida sezilarli o'zgarishlar bo'ldi, bu esa mamlakat ijtimoiy va iqtisodiy
muammolarini hal qilishga qaratilgan yangi strategiyalarni ishlab chiqishni taqozo
etdi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Islandiyaning soliq tizimining o'ziga xos xususiyatlaridan biri, uning yuqori
darajadagi progressivligi hisoblanadi. Mamlakatda jismoniy shaxslardan olinadigan
daromad solig'i progressiv stavka asosida olinadi, ya'ni yuqori daromadli shaxslar
ko'proq soliq to'laydilar. 2021-yilga kelib, daromad solig'i stavkalari 22% dan 46%
gacha o'zgaradi. Bu usul ijtimoiy adolatni ta'minlashga yordam beradi, chunki yuqori
daromadga ega bo'lgan shaxslar ko'proq mablag'larni davlat xizmatlari uchun taqdim
etadilar.
Qo'shimcha qiymat solig'i (QQS) ham Islandiya soliq tizimining muhim jihatlaridan
biridir. Mamlakatda QQS darajasi 24% va 11% (mahsulotlar uchun) ni tashkil etadi.
Bu soliq iste'molchilar tomonidan to'lanadi va davlat byudjetiga muhim hissa
qo'shadi. QQS iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish va ijtimoiy xizmatlarni
moliyalashtirishda
muhim
rol
o'ynaydi.
Islandiyaning soliq tizimining tarixi va rivojlanishi, mamlakatning iqtisodiy va
ijtimoiy kontekstida muvaffaqiyatli bo'lishi uchun zaruriy omillardan biridir. Ushbu
tizim jamiyatning turli qatlamlari o'rtasida adolatni ta'minlash, davlat xizmatlarini
moliyalashtirish va iqtisodiy barqarorlikni saqlashga qaratilgan. Zamonaviy davrda
Islandiya soliq tizimi yanada takomillashtirilishi va mavjud muammolarni hal qilish
bo'yicha izlanishlar davom ettirilishi zarur. Biroq, Islandiyada soliq siyosati ba'zi
muammolarni ham o'z ichiga oladi. Masalan, soliqdan qochish va soliq stavkalarining
adolatsizligi bilan bog'liq bahslar mavjud. Bunday vaziyatlar, davlat budjetining
qiyinligini oshirishi va ijtimoiy xizmatlar uchun mablag'larni ta'minlashda xatarlarga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
62
olib kelishi mumkin. Shuning uchun, soliq siyosatini takomillashtirish, iqtisodiy
barqarorlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, Islandiyaning soliq
siyosati va iqtisodiy barqarorlik o'rtasidagi bog'lanishlar haqida o'rganishlar davom
etmoqda. 2021-yilda Islandiyada soliq darajasi va davlat xizmatlari o'rtasidagi
bog'lanishlar ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashda muhim rol o'ynadi, bu esa moliyaviy
barqarorlikka xizmat qiladi. Iqtisodiy o'sishni rag'batlantiruvchi soliq siyosati, aholi
farovonligini oshirish va ijtimoiy adolatni rivojlantirishda davom etmoqda.
Yana bir muammo – soliq to'lovchilarning ijtimoiy mas'uliyatlarini anglash
darajasi. Ko'plab soliq to'lovchilar, ularning to'lovlari qanday ishlatilishini va
jamiyatga qanday ta'sir ko'rsatishini bilmasliklari mumkin. Bu, o'z navbatida, ularning
ijtimoiy mas'uliyatlarni bajarishga bo'lgan qiziqishini kamaytiradi. Shuning uchun,
davlat va nodavlat tashkilotlarining soliq to'lovchilarni ma'lumot bilan ta'minlash va
ularni o'z mas'uliyatlarini anglashlariga yordam berish zarur. Bundan tashqari, soliq
tizimidagi adolatsizliklar ham muammolarni keltirib chiqaradi. Soliq stavkalari va
to'lovlar o'rtasidagi nisbatlar ko'plab soliq to'lovchilarga noqulay sharoitlar yaratishi
mumkin. Kichik biznes va o'rta daromadli fuqarolar uchun soliq yukining oshishi,
ijtimoiy adolatsizlikni kuchaytirishi va iqtisodiy rivojlanishni to'xtatishi mumkin.
Buning natijasida, soliq to'lovchilar o'z mas'uliyatlarini bajarishga intilishlari
qiyinlashadi.
Shunday qilib, Islandiyada soliq to'lovchilarning ijtimoiy mas'uliyatlari va
muammolari o'zaro bog'liq jarayonlardir. Soliq to'lovchilarning o'z mas'uliyatlarini
anglashlari va davlat xizmatlarini moliyalashtirishda faol ishtirok etishlari iqtisodiy
barqarorlik va ijtimoiy adolatni ta'minlashda muhimdir. Biroq, soliqdan qochish,
iqtisodiy inqirozlar, ijtimoiy xizmatlarning sifatini yo'qotish va soliq tizimidagi
adolatsizliklar kabi muammolar, bu jarayonni murakkablashtirib, ijtimoiy
mas'uliyatlarni bajarishga to'sqinlik qiladi. Bu muammolarni hal qilish uchun davlat
va jamoatchilik birgalikda harakat qilishlari lozim.
Soliq to'lovchilarning ijtimoiy mas'uliyatlari va muammolari
Islandiyada soliq to'lovchilarning ijtimoiy mas'uliyatlari davlat va jamiyat
o'rtasidagi muhim aloqalarni belgilaydi, bu esa iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
63
adolatni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Soliq to'lovchilar, davlat xizmatlarini
moliyalashtirgan holda, o'z hissalarini qo'shishi, shuningdek, iqtisodiy o'sishni
rag'batlantirishi zarur. Biroq, bu jarayonda bir qancha muammolar ham yuzaga keladi,
ularning yechilishi ijtimoiy mas'uliyatlarni amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Soliq to'lovchilarning asosiy ijtimoiy mas'uliyatlaridan biri, davlatga
to'lovlarni to'lash orqali jamoat xizmatlarini moliyalashtirishdir. Bu xizmatlar,
xususan, sog'liqni saqlash, ta'lim va ijtimoiy himoya dasturlari kabi asosiy ehtiyojlarni
qondirishda muhimdir. Islandiyada davlat xizmatlari ko'rsatilishi uchun zarur bo'l-gan
mablag'larning katta qismi soliq to'lovchilardan olinadigan daromadlar orqali
ta'minlanadi. Shuning uchun, soliq to'lovchilarning o'z mas'uliyatlarini anglab yet-
ishlari va bu jarayonga faol ishtirok etishlari ijtimoiy barqarorlikni saqlashda muhim
ahamiyatga ega.
Islandiyaning soliq tizimining tarixi va rivojlanishi, mamlakatning iqtisodiy
va ijtimoiy kontekstida muvaffaqiyatli bo'lishi uchun zaruriy omillardan biridir.
Ushbu tizim jamiyatning turli qatlamlari o'rtasida adolatni ta'minlash, davlat
xizmatlarini moliyalashtirish va iqtisodiy barqarorlikni saqlashga qaratilgan.
Zamonaviy davrda Islandiya soliq tizimi yanada takomillashtirilishi va mavjud
muammolarni hal qilish bo'yicha izlanishlar davom ettirilishi zarur.
2025-yil
uchun mo`ljallangan soliq stavkalari bilan tanishib chiqsak,
Soliq turi
Summaga
nisbatan
Stavka(0-200ming ISK)
Summaga
nisbatan
Stavka(200ming ISK+)
Daromad solig`i
37.3%
46.3%
Korporativ soliq
18%
20%
QQS
14%
24.5%
Mulk solig`i
0.2%
1.65%
Xulosa.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-24
Часть–1_ Апрель –2025
64
Islandiya soliq tizimi va uning o'ziga xos xususiyatlari haqidagi tadqiqot,
mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishidagi muhim rolini ko'rsatadi. Ushbu
tadqiqotda, Islandiya soliq tizimining tarixi va rivojlanishi, soliq siyosati va iqtisodiy
barqarorlik o'rtasidagi bog'lanish, shuningdek, soliq to'lovchilarning ijtimoiy
mas'uliyatlari va muammolari haqida keng ko'lamli tahlil o'tkazildi. Bu jarayonlarda
aniqlangan asosiy xulosalar, Islandiya soliq tizimining nafaqat iqtisodiy barqarorlikni
ta'minlashda, balki ijtimoiy xizmatlarni moliyalashtirishda ham muhim ahamiyatga
ega ekanligini ko'rsatadi. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, Islandiya soliq tizimi,
aholi soni kichik bo'lgan mamlakatlarda iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash, ijtimoiy
adolatni rivojlantirish va davlat xizmatlarini samarali moliyalashtirish uchun muhim
omil hisoblanadi. 20% korporativ soliq stavkasi va QQS darajalari, davlat budjetining
asosiy manbalaridan biriga aylanishi, soliqdan keladigan daromadlarning 40% gacha
bo'lishi, davlat xizmatlari va iqtisodiy o'sish uchun zarur bo'lgan resurslarni taqdim
etadi. Shuningdek, Islandiya soliq tizimining o'ziga xos xususiyatlari, innovatsion va
yangi texnologiyalarga sarmoya kiritishni qo'llab-quvvatlashi bilan aholi uchun
sog'liqni saqlash va ta'lim kabi ijtimoiy xizmatlarni taqdim etishda muhim rol
o'ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Saidov, Y. Soliq siyosati va iqtisodiy barqarorlik: Islandiya tajribasi.
Iqtisodiyot va ijtimoiy taraqqiyot, 2021.
2.
Islombekov, A. Islandiya soliq tizimi: tarixi va hozirgi holati. Iqtisodiy
tadqiqotlar, 2023.
3.
5. Olimov, B. O'zbekiston va Islandiya soliq tizimlari taqqoslanishi. Xalqaro
iqtisodiy tahlil, 2021.
4.
"The Nordic Model: Scandinavia’s Political Economy"
(Nordik Model:
Skandinaviya Siyosiy Iqtisodiyoti)
5.
Iceland Revenue and Customs
(Islandiyaning Soliq va Bojxona
Boshqarmasi) (
6.
OECD Tax Policy Reviews
(https://www.oecd.org/tax/)
