MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
27
HARAKAT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA TEXNIK
VOSITALARNI AHAMIYATI
Sobirov Ravshan Rahimjon o’g’li,
talaba,
Ilmiy rahbar: X. Baynazarov
Andijon mashinasozlik instituti
Annotatsiya. A
vtomobil yo’llaridagi yo’l belgilari, yo’l chiziqlari, yo’l
to’siqlari
bilan jihozlash va ularga qo‘yilgan talablar haqida ma’lumotlar yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Yo’l belgilari, yo’l chiziqlari, yo’l to’siqlar.
KIRISH
. Avtomobil yo'llarida harakat xavfsizligini ta'minlashda harakatni
boshqarishning texnik vositalari juda muhimdir. Ular yo'l-transport hodisalarining
oldini olish, avtomobillarni tartibli va samarali ravishda harakatlanishini ta'minlash
uchun zarur bo'lgan vositalardir.
Texnik vositalar orqali harakatni boshqarish yo'l belgilari, svetoforlar, yo'l
chizgilar, hamda signalizatsiya tizimlarini o'z ichiga oladi. Bu vositalar yo'lovchilar va
haydovchilarning xatti-harakatlarini muvofiqlashtirish, transport vositalarining
xavfsizligini oshirish va yo'l harakatida tartibni saqlash uchun ishlatiladi.
Bu bosqichda, harakat xavfsizligini ta'minlashning asosiy maqsadlari va texnik
vositalarning ahamiyati haqida batafsilroq ma'lumotlarni keltirib o'tish muhimdir. Har
bir texnik vositaning qanday ishlashi, ularning samaradorligi va haydovchilar va
yo'lovchilarga qanday yordam berishi haqida tahlil qilish kerak. Shu bilan birga,
harakatni boshqarishning texnik vositalarini doimiy ravishda yangilab borish va
ularning zamonaviy texnologiyalar bilan integratsiyasini ta'minlash ham muhim
ahamiyatga ega.
Ushbu kirish qismi orqali, harakat xavfsizligini ta'minlashda texnik
vositalarning muhimligini yoritib, asosiy mavzuga kirish mumkin. Shu bilan birga,
harakat xavfsizligini oshirish uchun yangi texnologiyalar va yangiliklarning qanday
qo'llanilishi haqida misollar keltirishingiz mumkin.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
28
ASOSIY QISM.
Avtomobil yo’llarida va shaxar ko’chalarida yo’l belgilarini,
yo’l chiziqlarini, yo’l to’siqlarini va transport xamda piyoda svetoforlarini o’rnatish
GOST 23457-86talablariga javob berishi kerak. O’zbekiston Respublikasi xududida
foydalanishdagi yetti guruhdagi: ogohlantiruvchi, imtiyoz, ta’qiqlovchi, buyuruvchi,
axborot-ko’rsatuvchi, servis, qo’shimcha axborot yo’l belgilari Venada 1968 yil qabul
qilingan yo’l belgilari Konvensiyasiga va bu Konvensiyani to’ldiruvchi Jenevadagi
1971 yil Yevropa Kelishuvi talablariga to’liq mos keladi.
Avtomobil yo’llarida yo’l belgilari quyidagi ketma-ketlikda o’rnatilishi kerak:
kursatuvchi (axborot-kursatuvchi); imtiyoz; Servis va tablichkalar; ogohlantiruvchi;
buyuruvchi; ta’qiqlovchi. O’rnatiladigan yo’l belgilarining umumiy soni yo’lda iloji
boricha kam bo’lishi kerak. Xar bir o’rnatilayotgan ogohlantiruvchi yoki ta’qiqlovchi
yo’l belgilari asoslangan bo’lishi shart va yo’l sharoiti yomonlashganligi oqibatida
ko’rilgan majburiy chora deb tushunilishi kerak. Shuning uchun ogohlantiruvchi va
ta’qiqlovchi belgilar ko’pchilik xollarda vaktincha o’rnatilib, ma’lum yo’l sharoiti
yaxshilangandan so’ng olib tashlanishi kerak. Shuningdek, mavsumga qarab
o’rnatiladigan yo’l belgilarini xam vaqt o’tishi bilan tezda olib tashlash kerak. Yo’l
belgilarini shunday o’rnatish kerakki, ularni kunning yorug vaqtida ko’rish masofasi
150 m dan kam bo’lmasligi kerak. Xaydovchiga u yoki bu uchastkada o’rnatilgan
belgini ko’rish masofasining qiymati shu uchastkadagi tezlikning ikki barobariga yoki
undan katta qiymatiga teng bo’lishi kerak. Bu xolatda yangi ko’rilayotgan yo’llar
uchun tezlik xisobiy tezlikdan 70% olinsa, foydalanayotgan yo’llarda esa transport
vositalarining 85 % tezligidan oshmaydigan tezlik qabul qilinadi.
Xarakatning tartibini belgilovchi yo’l belgi chiziqlariga yo’lning qatnov
qismiga, to’siqlarga va boshqa yo’l inshootlariga tushiriladigan chiziqlar, yozuvlar va
xar xil belgilar kiradi. Avtomobil yo’llarida xarakatni tashkil qilishning samarali
usullaridan biri yo’l belgi chiziqlarini ishlatishdir. Yo’l belgi chiziqlarini ishlatish yo’l-
transport xodisalari sonining 30-50% kamayishiga olib keladi. Ishlatilish vazifasi
bo’yicha yo’l belgi chiziqlari yo’l belgilariga ko’pincha mos keladi.
Yo’l belgi chiziqlari ikki guruxga bo’linadi:
1. Gorizontal.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
29
2. Vertikal.
Gorizontal yo’l belgi chiziqlari takomillashtirilgan qoplamali yo’llarda
tushiriladi (1-rasm).
1-rasm. Yotiq chiziqlar
Gorizontal belgi chiziqlari birinchi yo’l chiziqlari guruxiga kirib, jami 23 xil
bo’ladi.
Vertikal yo’l belgi chiziqlari turli tayanchlarni, ko’prik, yo’l o’tkazgichlarning
to’siqlarini, tunellarning devorlarini, yo’l to’siqlarining yon tomonlarini, xavfli
joylarda o’rnatilgan xavfsizlik orolchalarini belgilashda ishlatiladi (2-rasm).
2-rasm.Tik chiziqlar
Vertikal belgi chiziqlari ikkinchi yo’l belgi chiziqlar guruxiga kirib, jami 7 xil
bo’lali.
Termoplastlar bilan belgilangan yo’l belgi chiziqlarining qalinligi 6 mm dan
oshmasligi kerak. Tishlashish koeffisiyenti esa xo’l xolatida
𝜑
=0,4 dan kam
bo’lmasligi lozim. Termoplastlarga ko’yiladigan asosiy talab darz ketmaslik, issikda
erib ketmaslik va ok rangli bulish, nur qaytarish xususiyati. Kraskalar bilan belgilangan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
30
yo’l belgi chizig’i tez yedirilib ketmasligi zarur. Yo’l belgi chiziqlarining rangi oq,
qora va sariq rangda bo’ladi.
Avtomobil yo’llarida yo’l to’siqlari transport vositalarining, piyodalarning
xarakatini tartibga solish va yo’l-transport xodisalarining oldini olish xamda ularning
og’irlik darajasini pasaytirish uchun o’rnatiladi (3-rasm).
3-rasm.Yo’l to’siqlari
Yo’l to’siqlari qo’llanish sharoitlariga qarab ikki guruxga bo’linadi. Birinchi
guruxga «baryer» konstruksiyali (balandligi 0,75 m dan kam bo’lmagan) va
Devorsimon («parapet» shaklidagi balandligi 0,6 m dan kam bo’lmagan) yo’l to’siqlari
kiradi. Bu guruxdagi to’siqlar transport vositalarini yo’l poyida, ko’priklarda, yo’l
o’tkazgich joylarida ushlab qolish va qarama-qarshi tomondan xarakatlanayotgan
transport vositalari to’qnashuvining oldini olish xamda yo’l mintaqasida joylashgan
xar xil predmentlarga (yoritgich, ko’prik tayanchlari, daraxtlar va x.k.) kelib urilishidan
saqlash uchun o’rnatiladi.
XULOSA.
Xulosa qilib aytsak Bugungi kundagi mamlakatimizda tirbandlik
asosiy muammo bolib kelmoqda.Tirbandlik ortidan havoni ham ifloslanish darajasi
ortib bormoqda,bularni bartaraf etishni birgina yechimi bir tomonlama palasalar sonini
6va undan ortiqqa ko’paytirish,jamoat transportini ko’paytirish,iloji boricha shaxsiy
transportni shahar ichida kamaytirish va vesiped yo’laklarini ko’paytirish insonlarni
velosiped orqali ishga borib kelishlarini tadbiq qilish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Isamuhamedova, D.U., M.K. Mirzayev "Zamonaviy shaharsozlik nazariyasi" O'quv
qo'llanma. Toshkent-2015 y (12-13 b.).
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–2_ Май –2025
31
2. SHNQ 2.05.02-07 // Avtomobil yo'llari // Toshkent - 2008.
3. K.X.Azizov Xarakat xavfsizligini tashkil etish asoslari. Toshkent - 2009 yil
9. Baynazarov, K., Xasanboy, S. (2024). Problems of Development of Transport and
Road Transport Infrastructure of Andijan City. American Journal of Traffic and
Transportation Engineering, 9(4), 63-66. https://doi.org/10.11648/j.ajtte.20240904.11
10. X.R.Baynazarov, Sh.A. To‘rayev, X.R. Sotvoldiyev, A.R. Nosirov /YO‘L-
TRANSPORT HODISALARINING YUZAGA KELISH SABABLARINI TAHLIL
QILISH/ “Zamonaviy sanoat ishlab chiqarish tarmoqlari va ilm - fan taraqqiyoti
globallashuvida metrologiyaning zamonaviy muammolari va yechimlari” mavzusidagi
Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari – Andijon: AndMI nashri, 2024. 922 bet
11. X.R.Baynazarov, Sh.A. To‘rayev, X.R. Sotvoldiyev, A.R. Nosirov /
HAYDOVCHILARGA BOG‘LIQ XOLDA SODIR ETILGAN YO‘L TRANSPORT
HODISALARI TAHLILI/ “Zamonaviy sanoat ishlab chiqarish tarmoqlari va ilm - fan
taraqqiyoti globallashuvida metrologiyaning zamonaviy muammolari va yechimlari”
mavzusidagi Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari – Andijon: AndMI nashri,
2024. 926 bet
12. Baynazarov Xayrullo Rahimovich, Sotvoldiev Xasanboy Rasuljon oʼgʼli, Erkinov
Asrorbek Abdurashid O’g’li / ANDIJON SHAHRIDA HAYDOVCHILAR
ISHTIROKIDA YÒL-TRANSPORT HODISALARI TAHLIL / JOURNAL OF
INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH
, 98-101 bet
13. Baynazarov Xayrullo Rahimovich, Sotvoldiev Xasanboy Rasuljon oʼgʼli, Erkinov
Asrorbek Abdurashid O’g’li / YO’L-TRANSPORT HODISALARINING YUZAGA
KELISH SABABLARINI TAHLIL QILISH / JOURNAL OF INNOVATIONS IN
SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH
, 107-113 bet
