Iyul, 2025-Yil
10
SO‘ROQ GAPLAR FE’L ATVOR SIFATLARINI IFODALOVCHI VOSITA SIFATIDA
Zahro Mamadaliyeva
Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15801861
Annotatsiya.
Ushbu maqolada so‘roq gaplarning nafaqat grammatik birlik sifatida, balki
kommunikativ jarayonda inson fe’l-atvori va psixologik holatini ifodalovchi pragmatik vosita
sifatidagi o‘rni yoritilgan. Maqolada so‘roq gaplarning tuzilishi, funksiyasi va ijtimoiy omillar -
xususan, kasb, jins va yoshga qarab ularning qo‘llanilish xususiyatlari tahlil etiladi. Tilshunoslik
va sosiolingvistika nuqtai nazaridan olib borilgan tahlillar orqali so‘roq gaplarning shaxsning
xarakteri, muloqotdagi uslubi va ijtimoiy maqomini aks ettirishdagi roli asoslab beriladi.
Shuningdek, real muloqot holatlaridan olingan misollar orqali so‘roq gaplarning fe’l-atvor
ifodasidagi imkoniyatlari ochib beriladi. Mazkur tadqiqot so‘zlovchi subyektning shaxsiy nutq xatti-
harakatlarini tushunishda muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
So‘roq gap, Fe’l-atvor, Lingvopragmatika, Sosiolingvistika, Kommunikativ
vazifa, Psixolingvistika.
INTERROGATIVE STATEMENTS AS MEANS OF EXPRESSING VERBAL
ADJECTIVES
Abstract.
This article highlights the role of interrogative sentences not only as a
grammatical unit, but also as a pragmatic tool expressing human behavior and psychological state
in the communicative process. The article analyzes the structure, function of interrogative sentences
and the features of their use depending on social factors - in particular, profession, gender and age.
Through the analysis conducted from the perspective of linguistics and sociolinguistics, the role of
interrogative sentences in reflecting the character, communication style and social status of a
person is substantiated. Also, through examples taken from real communication situations, the
possibilities of interrogative sentences in expressing behavior are revealed. This study is of
significant theoretical and practical importance in understanding the personal speech behavior of
the speaking subject.
Keywords:
Interrogative sentence, Behavior, Lingvopragmatics, Sociolinguistics,
Communicative task, Psycholinguistics.
Kirish
So‘roq gaplar tilshunoslikda, avvalo, ma’lumot olish vositasi sifatida ko‘riladi. Ammo ular
faqatgina savol berish uchun emas, balki shaxsiy munosabat, hissiy holat, kayfiyat, shubha yoki
ishonchsizlikni ifodalash kabi boshqa kommunikativ vazifalarni ham bajaradi. Ular yordamida
so‘zlovchi o‘z niyatini, munosabatini va ruhiy holatini ifoda etadi, bu esa ularning fe’l-atvor belgisi
sifatidagi rolini ko‘rsatadi. So‘roq gaplardan foydalanish ko‘pincha insonning psixologik holati,
xarakteri, nutq madaniyati va shaxsiyati haqida ma’lumot beradi. Ochiq savollar (Masalan: “Nega
bu ishni qildingiz?”) shaxsning ochiqligi, qiziqishi yoki samimiyligini bildirishi mumkin. Aksincha,
kinoyaviy yoki shubhali savollar (Masalan: “Siz jiddiy gapiryapsizmi?”) tanqidiy qarash yoki
shubhani anglatadi. Bu jihatlar insonning ichki olami va tashqi muloqoti orasidagi bog‘liqlikni ochib
beradi.
Iyul, 2025-Yil
11
Ayollar va erkaklar orasida so‘roq gaplardan foydalanishda muayyan farqlar mavjud.
Ayollar ko‘proq tasdiqlovchi yoki tasdiq kutuvchi shakllardan (Masalan: “Shunday emasmi?”,
“To‘g‘rimi?”) foydalanib, murosali, ehtiyotkorlik bilan muloqotga kirishadi. Erkaklar esa ko‘proq
aniq, ochiq va ba’zan talabchan so‘roq gaplarni ishlatishadi. Bu farqlar jamiyatdagi gender
stereotiplari, tarbiya va kommunikativ madaniyat bilan bog‘liqdir. Turli yosh guruhlari so‘roq
gaplardan foydalanishda o‘ziga xos uslubga ega. Yoshlarda so‘roq gaplar ko‘pincha qisqartirilgan,
norasmiy, va zamonaviy til birliklari bilan ifodalanadi (“Qayerda eding?”, “Nima gap?”). Kattalar
esa to‘liq, rasmiyroq va an’anaviy shakllardan foydalanishadi (“Iltimos, siz bu haqda fikr bildira
olasizmi?”). Bu farq nutq madaniyati va shaxsiy ijtimoiy tajribaning natijasidir.
Kasbiy soha shaxsning so‘roq gaplardan qanday foydalanishini belgilab beradi.
O‘qituvchilar ko‘proq yo‘naltiruvchi va rag‘batlantiruvchi savollarni ishlatadilar. Jurnalistlar
tanqidiy, tahliliy so‘roq gaplar orqali ma’lumot olishga harakat qiladilar. Shifokorlar esa aniqlikni
ta’minlovchi yopiq savollardan foydalanadilar. Har bir sohada so‘roq gaplar shaxsning muloqotdagi
fe’l-atvorini, kasbga mos xarakterini aks ettiradi. So‘roq gaplar faqat grammatik qurilma emas, balki
ohang, niyat va kontekst orqali ijtimoiy munosabatlarni ham belgilaydi. Rahbar kishi ko‘proq
noaniq, bilvosita so‘roq gaplar bilan buyruq ohangida so‘zlashi mumkin (“Bu ishni kim bajardi,
bilasizmi?”), xodim esa muloyim, ehtiyotkor tarzda so‘raydi. Bu orqali so‘zlovchining ijtimoiy
maqomi, fe’l-atvori va munosabat uslubi yuzaga chiqadi.
Real hayotdagi muloqotlarda so‘roq gaplar orqali fe’l-atvor ochiladi. Masalan:
“Siz haqiqatan ham buni to‘g‘ri deb o‘ylaysizmi?” – shubha yoki kinoya bildiradi.
“Yaxshi, sizningcha nima qilish kerak?” – ochiq, fikrga ochiqlik bildiradi.
“Bu yerda hozircha kim mas’ul?” – aniqlik va mas’uliyatni aniqlash istagi.
Bunday misollar so‘roq gaplar fe’l-atvorga qanday xizmat qilishini ko‘rsatadi.
So‘roq gaplar tilshunoslikda faqat savol berish uchun emas, balki shaxsning ichki dunyosi,
munosabati, muloqot uslubi va fe’l-atvorini namoyon etuvchi muhim vosita hisoblanadi. Ular
gender, yosh va kasbiy omillar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, pragmatik jihatdan chuqur tahlilni
talab qiladi. Bu mavzuni o‘rganish muloqot madaniyatini yanada chuqur tushunish imkonini beradi.
Xulosa
So‘roq gaplar tilshunoslikdagi grammatik vosita bo‘lishi bilan birga, muloqot jarayonida
insonning fe’l-atvori, psixologik holati, ijtimoiy maqomi va kommunikativ uslubini ifodalovchi
muhim pragmatik birlik sifatida maydonga chiqadi. Ularning tuzilishi, ohangi va kontekstga mos
qo‘llanilishi orqali so‘zlovchining ichki munosabati, kayfiyati, shubhasi yoki ishonchi aks etadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, so‘roq gaplardan foydalanish uslubi jins, yosh va kasbiy faoliyatga
qarab muayyan farqlarga ega. Ayollar ko‘proq muloyim, tasdiqlovchi shakllarni tanlasa, erkaklar
ba’zan keskinroq va ochiq ifodali savollardan foydalanadi. Yoshlar zamonaviy, qisqartma
shakllarga moyil bo‘lsa, kattalarda an’anaviy va to‘liq so‘z tuzilmalari ustunlik qiladi. Kasbga qarab
esa, har bir soha o‘ziga xos kommunikativ vazifaga mos so‘roq shakllarini ishlab chiqadi. Bu
holatlar shuni ko‘rsatadiki, so‘roq gaplar orqali inson shaxsi, fe’l-atvori va ijtimoiy munosabatlari
ifodalanadi.
Iyul, 2025-Yil
12
REFERENCES
1.
Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics (6th ed.). Oxford: Blackwell
Publishing.
2.
Yusupova, D.S. (2014). Nutq madaniyati va lingvopragmatika. Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi nashriyoti.
3.
Brown, P., & Levinson, S.C. (1987). Politeness: Some Universals in Language Usage.
Cambridge: Cambridge University Press.
4.
Qodirova, Z.A. (2020). Tilshunoslik va kommunikativ kompetensiya asoslari. Toshkent:
TDPU nashriyoti.
5.
Holmes, J. (2013). An Introduction to Sociolinguistics (4th ed.). London: Routledge.
6.
Grice, H.P. (1975). Logic and Conversation. In P. Cole & J.L. Morgan (Eds.), Syntax and
Semantics: Vol. 3. Speech Acts (pp. 41–58). New York: Academic Press.
