ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
152
BOLALARNI YETUK SHAXS SIFATIDA TARBIYALASHDA PSIXOLOGIK
YONDASHUVLAR
Raximberdiyeva Mehriniso Xosilbek qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPIning Pedogogika
fakulteti Psixologiya talim yònalishi 2
-Z guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15814059
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bolalarni yetuk shaxs sifatida tarbiyalashda psixologik
yondashuvlarning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Z. Freyd, E. Erikson, L.S. Vygotskiy
kabi olimlarning nazariyalari hamda gumanistik va kognitiv-psixologik yondashuvlar asosida
bolada shaxsiy salohiyatni rivojlantirish masalalari tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada
amaliy tavsiyalar ham berilgan.
Kalit so‘zlar:
bola tarbiyasi, shaxs rivoji, psixologik yondashuv, gumanistik psixologiya,
ijtimoiy muhit, yetuk shaxs, emotsional rivojlanish.
PSYCHOLOGICAL APPROACHES TO RAISING CHILDREN AS MATURE
INDIVIDUALS
Abstract.
This article covers the theoretical and practical aspects of psychological
approaches in raising children as mature individuals. Based on the theories of such scientists as
Z. Freud, E. Erikson, L.S. Vygotsky, as well as humanistic and cognitive-psychological
approaches, the issues of developing a child's personal potential were analyzed. The article also
provides practical recommendations.
Keywords:
child-rearing, personality development, psychological approach, humanistic
psychology, social environment, mature personality, emotional development
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ К ВОСПИТАНИЮ ДЕТЕЙ КАК ЗРЕЛЫХ
ЛИЧНОСТЕЙ
Аннотация.
В данной статье освещены теоретические и практические аспекты
психологических подходов в воспитании детей как зрелых личностей. На основе теорий
таких ученых, как З. Фрейд, Э. Эриксон, Л.С. Выготский, а также гуманистического и
когнитивно
-
психологического подходов проанализированы вопросы развития личностного
потенциала у ребенка. В статье также даны практические рекомендации.
Ключевые слова:
воспитание ребенка, развитие личности, психологический
подход, гуманистическая психология, социальная среда, зрелая личность, эмоциональное
развитие.
Bugungi globallashuv, axborot tezligi va ijtimoiy-iqtisodiy o
‘
zgarishlar zamonida shaxs
tarbiyasi dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, bolalik davridan boshlab yetuk,
masʼuliyatli, mustaqil fikrlovchi va barqaror ijtimoiy munosabatlarga ega bo‘lgan shaxsni
shakllantirishda psixologik yondashuvlar muhim o‘rin tutadi. Psixologiya fanida shaxs rivojiga
oid turli nazariyalar mavjud bo‘lib, ular bolalarni tarbiyalash jarayonida samarali vosita bo‘lib
xizmat qiladi. Psixologiyada bolani shaxs sifatida tarbiyalash masalasi ko
‘
p jihatdan quyidagi
nazariyalar asosida talqin qilinadi:
Z. Freydning psixoanalitik yondashuvi
–
bola shaxsi ongsiz jarayonlar asosida
shakllanadi, ilk bolalikdagi psixoseksual bosqichlar tarbiyaga taʼsir ko‘rsatadi [1].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
153
E. Eriksonning psixosotsial rivojlanish nazariyasi
–
bola har bir rivojlanish bosqichida
ijtimoiy muammolarni hal qilish orqali shaxs sifatida shakllanadi. Masalan, 3
–
6 yoshdagi
bolalarda tashabbuskorlikni qo‘llab
-quvvatlash muhim [2].
J. Piajening kognitiv rivojlanish nazariyasi
–
bola aqliy rivojlanish bosqichlaridan o‘tib,
muammoni hal qilish, mantiqiy fikrlashni o‘zlashtiradi. Bu esa yetuk shaxsga xos xususiyatdir
[3].
L.S. Vygotskiyning madaniy-tarixiy nazariyasi
–
bola rivojida ijtimoiy muhit, oila va
maktab muhim omillardan biridir. "Yaqin rivojlanish zonasi" tushunchasi asosida bola mustaqil
fikrlovchi shaxsga aylanishi mumkin [4]. Bugungi kunda bolani yetuk shaxs sifatida
tarbiyalashda quyidagi psixologik yondashuvlar keng qo‘llanilmoqda: Gumanistik psixologiya
(A. Maslou, K. Rojers)
–
bolada ichki salohiyatni ochish, o‘zini anglash, o‘z
-
o‘zini baholash
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan. Bunda bolaga shart qo‘yilmasdan mehr va qabul
muhitida o‘sish imkoniyati yaratiladi [5].
Pozitiv psixologiya (M. Seligman)
–
bolaning kuchli
jihatlariga eʼtibor qaratish, ijobiy emotsiyalarni shakllantirish, hayotdan ma’no izlash orqali
shaxsiy yetuklik rivojlanadi.
Kognitiv
–
behavioral yondashuv
–
bolada noto‘g‘ri fikrlash va xatti
-harakatlarni tuzatish,
muammoli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirishda foydali [6].
Bolalarni yetuk shaxs sifatida tarbiyalashda quyidagi psixologik yondashuvlardan
amaliyotda foydalanish tavsiya etiladi:
Tarbiyaviy suhbatlarda bolaning fikriga hurmat bilan qarash, ularni eshitish;
Ota-
onalar va o‘qituvchilar tomonidan shaxsiy namunaviy xatti
-
harakat ko‘rsatish;
Bolada mustaqil qaror qabul qilishga imkon yaratish, tanlov huquqini berish;
Emotsional muvozanat, o‘z
-
o‘zini anglash va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantiruvchi
treninglar, o‘yinlar tashkil qilish;
Har bir bolaga individual yondashuv asosida uning qiziqishi va qobiliyatini rivojlantirish.
Bolalarni yetuk shaxs sifatida tarbiyalash murakkab va uzluksiz jarayon bo‘lib, bunda
psixologik yondashuvlar muhim o‘rin egallaydi. Turli nazariyalar va zamonaviy metodlar orqali
bolada mustaqillik, ijtimoiy javobgarlik, o‘ziga ishonch va ichki intizom kabi sifatlarni
rivojlantirish mumkin. Bola tarbiyasida faqat taʼlim emas, balki uning emot
sional holati, ijtimoiy
muhit va psixologik ehtiyojlarini ham e’tiborga olish zarur. XXI asr –
axborot, texnologiyalar va
tezkor ijtimoiy o‘zgarishlar davri. Bunday sharoitda jamiyatga moslasha oladigan, mustaqil
fikrlovchi, barqaror emotsional holatga ega, ijtimoiy mas’uliyatni his eta oladigan yetuk shaxslar
zarur. Shuning uchun ham bola tarbiyasiga psixologik yondashuvlar orqali qarash hozirgi
zamonda muhim ilmiy va amaliy masalaga aylangan. Bolani yetuk shaxs sifatida shakllantirish
faqatgina bilim berish emas, balki uning ichki dunyosi, ehtiyojlari, hissiyotlari, qiziqishlari,
ijtimoiy tajribasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Psixologik yondashuvlar bola tarbiyasida faqat
didaktik metodlardan emas, balki bolani holis tushunish, unga emotsional va kognitiv jihatdan
yondashish imkonini beradi. Bolaning psixik rivojlanishi, shaxsiyati va hayotiy pozitsiyasini
shakllantirishda bir qator psixologik nazariyalar muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Zamonaviy
psixologiyada esa gumanistik yondashuv asosiy o‘ringa chiqmoqda. A. Maslou shaxsiy
o‘sishning muhim sharti –
bu shaxsning o‘zini anglash, o‘zini ro‘yobga chiqarish, o‘z
salohiyatini to‘liq yuzaga chiqarish ekanini aytgan. K.
Rojers esa bolaning qabul qilinishi,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
154
shartsiz mehr va ijobiy emotsional muhit orqali u o‘zining “men” kontsepsiyasini
shakllantirishini urg‘ulagan [5]. Pozitiv psixologiya vakillari (M. Seligman, Chikszentmihayi)
bolalarning kuchli jihatlariga tayangan holda ularni optimistik dunyoqarashga o‘rgatish, shukr
qilish, maqsad qo‘yish va unga erishish qobiliyatlarini shakllantirish orqali yetuk shaxs sifatida
rivojlantirish mumkinligini asoslashmoqda. Bugungi kunda maktablarda “emotsional intellekt”
va “hayotiy ko‘nikmalar”ni rivojlantirishga qaratilgan dasturlar aynan shu yondashuvlarga
asoslanmoqda [6].
Amaliyotda esa quyidagi jihatlar psixologik yondashuvlarning samaradorligini oshiradi:
Bolani tinglash va tushunishga intilish;
Har bir bolaning qiziqishi va shaxsiy ehtiyojlariga individual yondashish;
Tarbiyaviy jarayonda bolani ijobiy rag‘batlantirish;
Konstruktiv tanqid va muhokama qilish madaniyatini o‘rgatish;
Oila, maktab va jamoaning hamkorligini ta’minlash.
Bola
–
bu faqat bilim oluvchi emas, balki hissiy, ijtimoiy, axloqiy jihatdan
rivojlanayotgan shaxsdir. Uni yetuk inson sifatida shakllantirish uchun faqat didaktik usullar
yetarli emas. Zarur psixologik sharoitlar, qulay ijtimoiy muhit va emotsional qo‘llab
-quvvatlov
orqali shaxs rivoji to‘la amalga oshiriladi. Bolani yetuk shaxs sifatida tarbiyalash –
bu ko‘p
qirrali va masʼuliyatli jarayon bo‘lib, unda psixologik yondashuvlar alohida ahamiyat kasb etadi.
Freyddan boshlab to zamonaviy pozitiv psixologiyagacha bo‘lgan nazariyalar asosida bola
shaxsining
emotsional, ijtimoiy va kognitiv rivoji tushuntirib beriladi. Shu boisdan, o‘qituvchi,
psixolog, ota-
ona va boshqa tarbiyachilar o‘z ish faoliyatida psixologik yondashuvlarga tayangan
holda har bir bolaning salohiyatini ochish, uni jamiyatga foydali, yetuk shaxs sifatida
shakllantirishlari zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Фрейд 3. Введение в психоанализ. —
М.: Наука, 1990.
2.
Эриксон Э. Детство и общество. —
СПб.: Лань, 1996.
3.
Выготский Л.С. Мышление и речь. —
М.: Педагогика, 1982.
4.
Пиаже Ж. Психология интеллекта. —
М.: Эксмо, 2003.
5.
Маслоу А. Мотивация и личность. —
СПб.: Питер, 2008.
6.
Seligman M. E. P. Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-
being.
—
New York: Free Press, 2011.
7.
R
о
gers C. On Becoming a Person: A Therapist's View of Psychotherapy.
—
Houghton
Mifflin Harcourt, 1995.
8.
Чиксентмихайи М. Поток. Психология оптимального переживания. —
М.: Альпина
Паблишер, 2016.
9.
Axmedova N. Psixologiya asoslari.
—
Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
10.
Karimova R.X. Bola va o‘smirlar psixologiyasi. —
Toshkent: TDPU, 2021.
