130
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
ZAMONAVIY PSIXOLOGIYADA “MEN” OBRAZINING O‘ZGARISHI
Raximberdiyeva Mehriniso Xosilbek qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPIning Pedogogika
fakulteti Psixologiya talim yònalishi 2
-Z guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15814997
Annotatsiya
. Mazkur maqolada psixologiyada shaxs tushunchasi, uning murakkab va
ko‘p qirrali tabiati, ayniqsa, shaxsning “Men” konsepsiyasi atroflicha tahlil qilinadi.
Psixoanaliz, gumanistik psixologiya va kognitiv yondashuvlar doirasida shaxsning o‘zini
anglash, identifikatsiya va refleksiya jarayonlari o‘rganiladi. Zamonaviy psixologiyada “Men”
obrazining o‘zgarishi, uning jamiyat va madaniyat ta’sirida shakllanishi haqida ham so‘z
yuritiladi.
Kalit so‘zlar
: shaxs, “Men” konsepsiyasi, o‘zini anglash, identiklik, refleksiya,
psixoanaliz, gumanistik psixologiya.
CHANGES IN THE IMAGE OF THE "SELF" IN MODERN PSYCHOLOGY
Abstract.
This article thoroughly analyzes the concept of personality in psychology, its
complex and multifaceted nature, and especially the concept of "I" in personality. Within the
framework of psychoanalysis, humanistic psychology, and cognitive approaches, the processes
of self-awareness, identification, and reflection of the individual are studied. In modern
psychology, there is also talk about the change of the "I" image, its formation under the
influence of society and culture.
Keywords:
personality, "I" concept, self-awareness, identity, reflection, psychoanalysis,
humanistic psychology.
ИЗМЕНЕНИЕ ОБРАЗА "Я" В СОВРЕМЕННОЙ ПСИХОЛОГИИ
Аннотация.
В данной статье подробно анализируется понятие личности в
психологии, ее сложная и многогранная природа, особенно концепция "Я" личности. В
рамках психоанализа, гуманистической психологии и когнитивных подходов изучаются
процессы самосознания, идентификации и рефлексии личности. В современной психологии
также говорится об изменении образа "Я," его формировании под влиянием общества и
культуры.
Ключевые слова:
личность, концепция "Я," самосознание, идентичность,
рефлексия, психоанализ, гуманистическая психология.
Shaxs psixologiyasi psixologiya fanining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Shaxsning ichki olami, uning o‘zini anglash darajasi, tashqi muhitga moslashuvi va
ijtimoiy munosabatlaridagi faoliyati asrlar davomida olimlarni qiziqtirib kelgan. Ayniqsa,
shaxsdagi “Men” (ya’ni “Men
-
obraz”, “Men
-
hissiyot”, “Men
-
funktsiya”) konsepsiyasi shaxsni
anglashning markazida turadi. Bu tushuncha insonning o‘zini o‘zi qanday qabul qilishi,
baholashi, anglashini ifodalaydi [1]. Psixologiyada shaxs
—
bu individuallik, ongli faoliyat,
qadriyatlar va ijtimoiy munosabatlar majmuasidir. Shaxs nafaqat biologik mavjudot, balki
ijtimoiy ongga ega bo‘lgan, o‘zini anglaydigan subyektdir.
R.S.Nemovning ta’kidlashicha, shaxs –
bu ijtimoiy munosabatlar va ong faoliyatining
subyekti hisoblanadi [2].
“Men” (inglizcha Self, nemischa Ich) —
bu insonning o‘zini o‘zi anglash obrazidir.
U uchta asosiy elementdan iborat:
Real “Men” –
inson o‘zini qanday qabul qiladi;
131
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Ideal “Men” –
inson qanday bo‘lishni xohlaydi;
Ijtimoiy “Men” –
boshqalar uni qanday ko‘radi deb o‘ylaydi [3].
Bu uchlik o‘rtasidagi nomutanosiblik insonda psixologik ziddiyatlar, noaniqlik va
muvozanatsizlikka olib kelishi mumkin.
Psixoanalizda “Men” (Ego) tushunchasi: Zigmund Freyd shaxs tuzilmasini “Id”, “Ego”,
“Superego” qismlariga ajratgan. Bu yerda “Ego” –
ya’ni “Men” –
ongli faoliyatlar markazi
bo‘lib, ichki istaklar (Id) va axloqiy me’yorlar (Superego) o‘rtasida muvozanat saqlovchi
mexanizm sifatida qaraladi [4]. Inson o‘zini anglashga intilgan yagona mavjudotdir. Bu anglash
jarayoni orqali u o‘zining ichki olami, hissiyotlari, qadriyatlari va jamiyatdagi o‘rnini
tushunishga harakat qiladi. Psixologiya fanida shaxs tushunchasi muhim nazariy va amaliy
mavzu hisoblanadi.
Ayniqsa, shaxsning markaziy qismi bo‘lgan “Men” konsepsiyasini o‘rganish orqali inson
ruhiyati haqida chuqur xulosa chiqarish mumkin. Shaxs
–
bu biologik, psixologik va ijtimoiy
jihatlarni o‘zida birlashtirgan, ongli mavjudotdir.
Har bir insonning shaxs sifatida shakllanishi
—
bu uzoq muddatli psixik rivojlanish
jarayonidir. Bu rivojlanish doirasida insonda o‘zini idrok etish —
ya’ni “Men” obrazining
shakllanishi alohida o‘rin egallaydi. Insonning o‘zini kim deb hisoblashi, qanday his qili
shi,
o‘zini qanday ko‘rishi va boshqalar uni qanday qabul qilishini tasavvur qilishi uning “Men”
konsepsiyasini tashkil etadi [1]. Shaxs va “Men” tushunchalarining bogʻliqligi “Shaxs” va
“Men” tushunchalari ba'zan sinonim sifatida ishlatilsa
-da, bu ikki atama psixologik mazmun
jihatdan farq qiladi. “Shaxs” –
bu ijtimoiy-
psixologik holat, ya’ni insonning jamiyatdagi roli,
tajribasi va ijtimoiy aloqalari majmuasidir. “Men” esa shaxsning o‘zini idrok etish shaklidir.
“Men” –
bu ichki portret, subyektiv obraz bo‘lib, u vaqt davomida o‘zgaradi,
takomillashadi, ba'zan esa ziddiyatlarga ham sabab bo‘ladi [2]. K. Rojers va A. Maslou kabi
olimlar shaxsiy o‘sish va o‘zini aktualizatsiyalash g‘oyasini ilgari surgan. Rojersning fikricha,
sog‘lom shaxsda “haqiqiy Men” bilan “ideal Men” o‘rtasida uyg‘unlik bo‘lishi kerak. Aks holda
shaxsda noaniqlik, ichki bo‘linish va ruhiy diskomfort yuzaga keladi [5]. Maslou esa “Men”ni
ehtiyojlar piramidasi orqali tushuntiradi: inson dastlab fiziologik, keyin xavfsizlik, sevgiga
ehtiyoj, hurmat va nihoyat o‘zini aktualizatsiyalash —
ya’ni o‘z “Men”ini to‘la namoyon
qilishga intiladi. Bu jarayon eng yuqori psixologik holat
–
shaxsiy kamolotga eltadi [6].
“Men” va zamonaviy muhit : Zamonaviy psixologiya “Men” konsepsiyasining
rivojlanishini faqat ichki holat sifatida emas, balki tashqi muhit ta’sirida shakllanuvchi ijtimoiy
konstruktsiya sifatida ham ko‘radi. Bugungi kunda raqamli dunyo, ijtimoiy tarmoqlar orqali
odamlar o‘zlariga “virtual Men” obrazini yaratmoqda. Bu esa ba'zida real “Men”dan
uzoqlashishga, psixologik dissonansga olib kelmoqda.
Gumanistik psixologiyada “Men” konsepsiyasi: K. Rojers va A. Maslou kabi gumanistik
psixologlar “Men” konsepsiyasini shaxsiy o‘sish, o‘zini aktualizatsiya qilish bilan bog‘laydi.
Rojers “haqiqiy Men” va “ideal Men” o‘rtasidagi uyg‘unlikni psixologik salomatlik
belgisi deb bilgan [5]. Zamonaviy yondashuvlar va “Men”ning rivojlanishi: Zamonaviy
psixologiyada “Men” tushunchasi faqat o‘zini idrok etish bilan cheklanmaydi, balki o‘z
-
o‘zini
tahlil qilish (refleksiya), axloqiy tanlov, identiklik, ro‘l o‘zgarishlari, hatto internet va ijtimoiy
tarmoqlarda shakllanayotgan virtual “Men”lar bilan ham bog‘liqdir [6]. “Men” konsepsiyasi
shaxs psixologiyasida markaziy tushunchalardan biri bo‘lib, u orqali inson o‘zini qanday
anglashini, o‘ziga qanday munosabatda bo‘lishini va o‘z hayotidagi maqsadlarni qanday
belgilashini tushunish mumkin.
132
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Psixoanalitik, gumanistik va kognitiv yondashuvlarning har biri bu tushunchaga o‘ziga
xos yondashadi. Hozirgi davrda insonning “Men”i ijtimoiy, madaniy va raqamli muhit ta’sirida
shakllanmoqda. Bu esa psixologlar uchun doimiy tadqiqot va kuzatuv manbai bo‘lib qoladi.
Shaxsning ichki mohiyati bo‘lgan “Men” konsepsiyasi psixologik jihatdan insonning
o‘zini ongli ravishda anglash, qabul qilish va o‘ziga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish
jarayonidir.
U shaxsiy rivojlanishning kalit omili hisoblanadi. Psixoanalitik, gumanistik va zamonaviy
yondashuvlarning har biri bu konsepsiyani turlicha sharhlasa-da, umumiy maqsad
–
insonning
o‘zini to‘liq anglash va hayotda ma’naviy kamolotga erishishdir. Shuningdek, bolalik davrida
o‘zini anglash, o‘smirlik davrida identiklik izlash, katta yoshlarda esa o‘zining jamiyatdagi
o‘rnini belgilash —
bularning barchasi “Men” konsepsiyasi bilan chambarchas bog‘liqdir.
“Men”ni anglash orqali inson o‘z hayot yo‘lini, maqsadini, qadriyatlarini belgilab oladi.
Bugungi zamonda “Men” konsepsiyasini chuqur tushunish psixologik sog‘lomlik,
ijtimoiy moslashuvchanlik va ruhiy barqarorlik uchun zaruriy shartdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimova Z.T. Umumiy psixologiya.
–
Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
2. Nemov R.S. Psixologiya: Darslik.
–
Moskva: VLADOS, 2003.
3. Burns R. O‘z
-
o‘zini anglash psixologiyasi. –
Toshkent: Fan, 2000.
4. Freud Z. Ego va Id.
–
Moskva: Nauka, 1991.
5. Rogers C. On Becoming a Person.
–
Boston: Houghton Mifflin, 1961.
6. Tojiboyev S. Zamonaviy psixologiya masalalari.
–
Toshkent, 2021.
