2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
19
BINO TOMLARIDA LANDSHAFT ELEMENTLARINI TANLASH VA
JOYLASHTIRISHNING ASOSIY TAMOYILLARI
Usmonova G.F.
Buxoro davlat texnika universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15833547
Annotatsiya. Maqolada issiq iqlimiy muhitga ega hududlar uchun bino tom qismida
landshaft barpo etishning muhim tamoyillari muhokama qilingan. Tomlarda tashkil etiladigan
landshaft muhitiga elementlar tanlash bo’yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar: yashil tomlar, gidroizolyatsiya,o’ramli materiallar, sug’orish tizimlari,
energiyaeffektivlik.
Bugungi kunda ko’kalamzorlashtirilgan tomlar zamonaviy shahar muhitining ajralmas
qismiga aylanmoqda. Ular ekologik barqarorlikni oshirish, shahar iqlimini tartibga solish va havo
sifatini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari yashil tomlar binolarni shahar
landshaftiga moslashtiradi va ular orasidagi estetik aloqani kuchaytiradi. Bu jarayon orqali shaharlar
nafaqat estetik jihatdan ham boyitiladi. O‘zbekistonning zamonaviy arxitekturasida yashil tomlar
binolarni landshaft elementlari bilan to‘ldirish orqali shaharliklar uchun qulay va go‘zal muhit
yaratishga yordam beradi
Bino tomlarini yashillash va landshaft elementlari bilan boyitish jarayonida bir nechta asosiy
tamoyillar mavjud bo‘lib, ular tomning funksional va estetik jihatdan optimal bo‘lishini ta’minlaydi.
Ushbu tamoyillar ichida eng muhimlari:
-iqlim sharoitlariga moslashuv;
-tuproq va gidroizolyatsiya talablari bajarilganligi;
- suv tejash tizimlari mavjudligi;
- o‘simliklarning ekologik mosligi.
Bino tomlarida foydalaniladigan o‘simliklar va landshaft elementlarini tanlashda iqlim
sharoitlari eng muhim omil hisoblanadi. Har bir hududning o‘ziga xos iqlimi mavjud bo‘lib, bu
o‘simlik turlari, tuproq va sug‘orish tizimlarini tanlashda asosiy omil bo‘ladi. Masalan,
O‘zbekistonning quruq va issiq iqlim sharoitlarida, suvni kam talab qiladigan, issiqlikka chidamli
o‘simliklar tanlanadi. Bunday o‘simliklar orasida saxara o‘simliklari, kaktuslar va namlikni
saqlovchi o‘simliklar kiritilishi mumkin[1].
Bino tomlarida landshaft elementlarini joylashtirish jarayonida tuproq va gidroizolyatsiya
masalalari muhim rol o‘ynaydi. Tomlar uchun maxsus yengil tuproq aralashmasi tanlanadi, bu esa
binoga ortiqcha yuk tushirmaydi va o‘simliklar uchun kerakli oziq moddalarini ta’minlaydi. Shu
bilan birga, gidroizolyatsiya tizimi tomda suv oqishini oldini olish va suvni saqlab turish uchun
zarurdir. Gidroizolyatsiya tizimi sifati yuqori bo‘lishi lozim, chunki suv oqishining oldini olish
binoning uzoq muddatli xizmat qilishini ta’minlaydi.
Suv resurslarining cheklanganligi va quruq iqlim sharoitlari suv tejash tizimlarining
ahamiyatini oshiradi. Yashil tomlarda suvni tejash uchun avtomatlashtirilgan sug‘orish tizimlari va
yomg‘ir suvini yig‘ish tizimlari qo‘llaniladi. Bu tizimlar suvdan oqilona foydalanish va
o‘simliklarning doimiy sug‘orilishini ta’minlash uchun juda muhimdir. O‘zbekiston sharoitida
yomg‘ir suvini yig‘ish va uni yashil tomlarda qayta ishlash texnologiyalari samarali hisoblanadi.
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
20
Bino tomlarida o‘simliklarni tanlashda ekologik moslik muhim omil hisoblanadi. Mahalliy
o‘simliklar ekologik muvozanatni saqlash va parvarishlash talablari kam bo‘lishi bilan ajralib turadi.
Ular mahalliy sharoitlarga yaxshi moslashgan bo‘lib, uzoq muddat parvarish talab qilmaydi.
Shu sababli, O‘zbekiston sharoitida yashil tomlar uchun mahalliy o‘simliklarni tanlash eng maqbul
yechimdir.
Bino tomlarida landshaft elementlarini joylashtirishda turli xil tamoyillar amal qiladi. Bu
tamoyillar landshaft dizayni va arxitekturaviy uyg‘unlik, ekologik barqarorlikni ta’minlash, yashil
tomlarning funktsional zonalarini tashkil qilish va energiya samaradorligini oshirishni o‘z ichiga
oladi.
Birinchidan yashil tomlar binoning umumiy arxitektura dizayniga mos bo‘lishi lozim. Bu
jarayonda landshaft elementlari binoning arxitekturaviy shakli va uslubiga moslashtiriladi[2].
Masalan, modern uslubdagi binolarda minimalistik landshaft elementlari, an’anaviy
uslubdagi binolarda esa tabiiy va organik shakllar afzal ko‘riladi. Bu tamoyil orqali yashil tomlar
binoning arxitektura bilan uyg‘unlikda ko‘rinishini ta’minlaydi.
Ikkinchidan tomlar nafaqat estetik, balki ekologik jihatdan ham barqaror bo‘lishi kerak.
Bunda landshaft elementlari va o‘simliklar shahar ekologiyasini yaxshilash, havo sifatini
oshirish va issiqlik orollarini kamaytirishga xizmat qiladi. Buning uchun yashil tomlarda tuproq va
o‘simlik qoplamasi qatlamini to‘g‘ri tanlash, suvni tejash texnologiyalarini qo‘llash va yomg‘ir
suvini yig‘ish tizimlarini joylashtirish zarur.
Uchinchidan ko’kalamzorlashtirilgan tomlar ko‘pincha bir necha funktsional zonalarga
bo‘linadi. Bu zonalar aholining dam olishi, sport bilan shug‘ullanishi, madaniy tadbirlar o‘tkazishi
va boshqa maqsadlar uchun xizmat qilishi mumkin. Funktsional zonalarni tashkil qilishda ularning
joylashuvi, o‘simliklar turi va ularni parvarishlash sharoitlari hisobga olinadi. Masalan, dam olish
zonalari uchun soyabon o‘simliklar va yumshoq tuproq qoplamalari tanlanadi, sport maydonchalari
uchun esa qalin o‘t qoplamasi yoki maxsus sun’iy qoplamalar qo‘llaniladi.
To’rtinchidan yashil tomlar binoning energiya samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Bino tomlarida issiqlikni ushlab turuvchi va sovutish xarajatlarini kamaytiruvchi landshaft
elementlari joylashtiriladi. Masalan, tuproqning qalin qatlami va maxsus izolyatsiya materiallari
orqali issiqlik izolyatsiyasi yaxshilanadi. Shuningdek, tomlar uchun maxsus soyabon o‘simliklar
tanlanadi, ular quyosh nurlarini ushlab turadi va binoning sovutish xarajatlarini kamaytiradi[3].
O‘zbekistonning quruq iqlim sharoitlariga mos keladigan o‘simliklarni tanlash yashil
tomlarni muvaffaqiyatli loyihalash uchun muhim ahamiyatga ega. Mahalliy o‘simlik turlari, quruq
iqlimga moslashgan o‘simliklar va yomg‘ir suvini yig‘ish tizimlarini joylashtirish orqali yashil
tomlar ekologik jihatdan barqaror bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston sharoitida yashil tomlar uchun mahalliy o‘simlik turlarini tanlash eng maqbul
yechim hisoblanadi. Mahalliy o‘simliklar mamlakatning tabiiy iqlim sharoitlariga moslashgan
bo‘lib, ular kam parvarish talab qiladi va uzoq muddat yashash imkoniyatiga ega. Misol uchun,
saxara va cho‘l o‘simliklari, turli xil yovvoyi gullar, kaktuslar va namlikni saqlovchi o‘simliklar
yashil tomlar uchun ideal hisoblanadi(1-jadval).
1-jadval
O‘zbekiston sharoitida yashil tomlar uchun mos o‘simlik turlari
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
21
№
O‘simlik
turi
Mos iqlim
sharoiti
Suvga talab
Afzalliklari
Parvarishlash
darajasi
1
Kaktuslar
Quruq va issiq
Past
Suvni kam talab
qiladi, issiqlikka
chidamli
Minimal parvarish
talab etadi
2
Sedum
Quruq va namlik
talab qiluvchi
O‘rtacha
Namlikni
saqlaydi, tuproqni
qoplaydi
O‘rtacha parvarish
talab etadi
3
Yovvoyi
gullar
Quruq va sovuq
Kam
Tuproq
eroziyasini oldini
oladi, go‘zal
Minimal parvarish
talab etadi
Quruq iqlimga mos o‘simliklar yashil tomlarda nafaqat ekologik barqarorlikni ta’minlash,
balki estetik jihatdan boylik qo‘shish uchun ham ishlatiladi. Bunday o‘simliklar tuproqni eroziyadan
himoya qiladi, havo sifatini yaxshilaydi va binolarni issiqlikdan himoya qiladi. Ushbu o‘simliklarni
joylashtirishda ularning yorug‘lik, suv va oziq moddalariga bo‘lgan talablariga mos keladigan
joylarni tanlash lozim. Misol uchun, kaktuslar quyoshli zonalarda joylashtiriladi, namlikni saqlovchi
o‘simliklar esa tomning soyabon joylarida o‘sishi mumkin.
Yashil tomlarda suvni tejash va undan oqilona foydalanish uchun yomg‘ir suvini yig‘ish va
qayta ishlash tizimlarini joylashtirish muhimdir. Bu tizimlar orqali suv resurslaridan samarali
foydalanish va o‘simliklarni doimiy sug‘orish ta’minlanadi. Yomg‘ir suvini yig‘ish tizimlari
tomlarda maxsus suv to‘plovchi kanallar, suv yig‘ish rezervuarlar va sug‘orish tizimlarini o‘z ichiga
oladi[4]. Ushbu tizimlar O‘zbekistonning suv resurslari cheklangan sharoitida juda muhim
ahamiyatga ega.
Zamonaviy yashil tomlar loyihalashda innovatsion texnologiyalar va yondashuvlar keng
qo‘llanilmoqda. Ushbu texnologiyalar yashil tomlarning ekologik va energetik samaradorligini
oshirishga, ularni qurilish jarayonida foydalanishga va keyinchalik ularni parvarish qilishga
qaratilgan.
Yashil tomlarda energiya tejash texnologiyalari binolarni sovutish va isitish xarajatlarini
kamaytirish uchun ishlatiladi. Masalan, tomlarda maxsus issiqlik izolyatsiyasi materiallari
qo‘llaniladi, ular orqali issiqlikni ushlab turish va sovutish samaradorligi oshadi. Bundan tashqari,
quyosh energiyasidan foydalanish texnologiyalari orqali yashil tomlarda energiya tejamkorligini
oshirish mumkin.
Gidroizolyatsiya yashil tomlar qurilishida eng muhim jihatlardan biridir. Yashil tomlar
uchun suv oqishini oldini olish va suvni ushlab turish imkonini beruvchi maxsus gidroizolyatsiya
materiallari tanlanadi [5]. Bular polimerlar, bitum materiallari va maxsus qoplamalar bo‘lishi
mumkin. Shu bilan birga, yashil tomlar uchun ishlatiladigan qurilish materiallari yengil, ekologik
toza va chidamli bo‘lishi lozim(2-jadval).
2-jadval
Gidroizolyatsiya tizimlarining turli turlari va ularning afzalliklari
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
22
№ Gidroizolyatsiya
materiali
Afzalliklari
Qo‘llanilish sohasi
Suv
o‘tkazmasligi
darajasi
1
Polimer
qoplamalar
Yengil, uzoq muddat
xizmat qiladi
Suvni ushlab turish,
bino qoplamasi
Yuqori
2
Bitum asosidagi
materiallar
Kuchli suv izolyatsiyasi,
chidamlilik
Yirik binolar, yashil
tomlar
Juda yuqori
3
Gidroizolyatsiya
membranasi
Moslashuvchan, har xil
iqlim sharoitlariga mos
Kichik yashil tomlar,
suzish havzalari
Yuqori
Yuqorida sanab o’tilgan tamoyillar O‘zbekiston sharoitida yashil tomlarni muvaffaqiyatli
loyihalash uchun muhim ahamiyatga ega. Iqlim sharoitlariga mos keladigan o‘simlik turlarini
tanlash, gidroizolyatsiya tizimlari va tuproqni to‘g‘ri tanlash yashil tomlarni uzoq muddatli va
samarali qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Mahalliy o‘simlik turlarini tanlash, suv tejash texnologiyalarini qo‘llash va yomg‘ir suvini
yig‘ish tizimlarini joylashtirish orqali yashil tomlar ekologik barqarorlikni ta’minlaydi. Shuningdek,
yashil tomlarda funktsional zonalarni tashkil qilish, ularni aholiga dam olish joylari sifatida
foydalanish va energiya samaradorligini oshirish maqsadida maxsus landshaft elementlarini
joylashtirish tamoyillari muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston sharoitida yashil tomlarni loyihalash bo‘yicha amalga oshirilgan tahlillar shuni
ko‘rsatdiki, mamlakatimizda yashil tomlarni rivojlantirish uchun katta imkoniyatlar mavjud.
Xalqaro tajribalardan olingan saboqlarni inobatga olgan holda, mahalliy sharoitlarga mos
keladigan yondashuvlarni qo‘llash orqali yashil tomlarni ekologik va estetik jihatdan boyitish
mumkin. Bu jarayon shahar ekologiyasini yaxshilash, aholining turmush sifatini oshirish va
energetik samaradorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Adabiyotlar:
1.
Thompson B., Urban Heat Islands: Causes and Mitigation. Los Angeles: Green Earth Books,
2018, 25-29.
2.
Usmonova G.F. (2024). BUXORO SHAROITIDA FOYDALANILADIGAN, YASHIL
TOMLARNING
OPTIMAL
KONSTRUKTIV
YECHIMLARI.
Наука
и
инновация,2,25,113-119.
3.
Usmanov Farkhod Bafoevich; kizi Usmanova, Gulrukh Farhod;(2023),"THE MAIN
DIRECTIONS OF LANDSCAPE ARCHITECTURE, THEIR APPLICATIONS IN THE
COURT ZONES OF THE KHOJA ABDUHOLIK GIZHDUVANI ENSEMBLE",GOLDEN
BRAIN,1,6,76-82,
4.
Усмонов, ФБ; Усмонова, ГФ; Умарова, ДЖ; (2021) ,ФОЙДАЛАНИЛАДИГАН
ТОМЛАРНИНГ УСТУНЛИК ТОМОНЛАРИ, International scientific and scientific-
technical conference on «PRACTICAL AND INNOVATIVE SCIENTIFIC RESEARCH:
CURRENT PROBLEMS, ACHIEVEMENTS AND INNOVATIONS (Dedicated to the
memory of professor A.A.Yusupkhodjaev) » 443-445,
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
23
5.
Usmanov, FA; Yakhshiev, YG; Usmonova, GF; ,Analysis of Foreign Experience in the Use
of Low and Multistorey Buildings,JournalNX,7,11,48-51,,Novateur Publication.
6.
Usmonova, G. (2024). BUXORO SHAROITIDA FOYDALANILADIGAN, YASHIL
TOMLARNING OPTIMAL KONSTRUKTIV YECHIMLARI.
Наука и инновация
,
2
(25),
113-119.
7.
Усмонов, Ф. Б., & Орипов, И. (2018). ИЗУЧЕНИЕ ПРОГРЕВА И НАРАСТАНИЯ
ПРОЧНОСТИ БЕТОНА ПРИ ПРИМЕНЕНИИ ПЛОСКИХ ОТРАЖАТЕЛЕЙ В
ЗАВИСИМОСТИ ОТ НАЧАЛА ФОРМОВКИ В ТЕЧЕНИЕ СУТОК.
Интернаука
, (22-
1), 48-50.
