ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
418
KASBIY FAOLIYAT VA SHAXSNING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI
Abdullayeva Marjona Asadullayevna
Buxoro yuridik texnikumi psixologi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16074155
Annotatsiya. Mazkur maqolada kasbiy faoliyat va shaxsning o‘zaro bog‘liqligi masalasi
ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Kasbiy faoliyat inson hayotining muhim tarkibiy
qismi sifatida nafaqat iqtisodiy barqarorlikni, balki shaxsning o‘zini anglash, rivojlanish va
ijtimoiy o‘rnini topish jarayoniga ham bevosita ta’sir ko‘rsatishi yoritib berilgan. Shaxsning
psixologik xususiyatlari, qiziqishlari, qobiliyatlari va qadriyatlari uning kasbiy faoliyatdagi
muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillar sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqolada kasb tanlash,
kasbiy moslik va kasbiy o‘zini o‘zi anglash jarayonlarining shaxs rivojiga ta’siri, shuningdek,
kasbiy faoliyatning shaxsda ijtimoiy mas’uliyat, motivatsiya va ijobiy xulq-atvor shakllanishiga
qanday ta’sir qilishi tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari kasbiy tarbiya va kasbga yo‘naltirish
ishlarini samarali tashkil etishda foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Kasbiy faoliyat, shaxs rivoji, kasb tanlash, psixologik xususiyatlar, kasbiy
moslik, motivatsiya, kasbiy o‘zini anglash, shaxs va faoliyat, ta’lim va kasbga yo‘naltirish,
ijtimoiy moslashuv, kasbiy tarbiya, mehnat qadriyatlari.
THE INTERRELATION BETWEEN PROFESSIONAL ACTIVITY AND
PERSONALITY
Abstract. This article examines the interrelation between professional activity and
personality from both theoretical and practical perspectives. Professional activity, as a vital
component of human life, is shown to influence not only economic stability but also the processes
of self-awareness, personal development, and social integration. The psychological
characteristics, interests, abilities, and values of the individual are considered as key factors
determining success in professional life. The article analyzes how career choice, professional
compatibility, and self-identification affect personal growth, as well as how professional activity
contributes to the development of social responsibility, motivation, and positive behavior. The
findings of the study may serve as a useful resource for improving vocational education and
career guidance practices.
Keywords: Professional activity, personal development, career choice, psychological
characteristics, professional compatibility, motivation, professional self-awareness, person and
activity, education and career guidance, social adaptation, vocational education, work values.
Kirish
Insonning hayoti davomida amalga oshiradigan eng muhim faoliyatlaridan biri bu —
kasbiy faoliyatdir. Kasb nafaqat daromad manbai, balki shaxsning o‘zini anglash, ijtimoiy
hayotda o‘z o‘rnini topishi va ichki salohiyatini ro‘yobga chiqarish vositasidir. Har bir inson o‘z
hayotining ma’lum bosqichida kasb tanlashi, unga moslashishi va ushbu sohada samarali faoliyat
yuritishi zarur bo‘ladi. Bu jarayon esa shaxsning psixologik, ijtimoiy va axloqiy jihatdan
shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Kasbiy faoliyat va shaxs o‘rtasidagi bog‘liqlik — bu ikki tomonlama jarayondir. Bir
tomondan, tanlangan kasb shaxsning dunyoqarashi, intilishlari va xulq-atvoriga ta’sir qilsa,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
419
boshqa tomondan, shaxsning qobiliyatlari, qiziqishlari, ehtiyojlari va qadriyat tizimi uning kasb
tanlashiga va bu faoliyatda muvaffaqiyatli bo‘lishiga asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu
sababli, kasb va shaxs o‘rtasidagi uzviy aloqani chuqur tahlil qilish, ayniqsa, yoshlar orasida
kasb tanlashga oid qarorlar qabul qilish jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy jamiyatda kasbiy faoliyatga yondashuv tobora individuallashtirilmoqda.
Insonning ichki olami, uning psixotipik xususiyatlari, ijtimoiy tajribasi va mehnatga
munosabati kasbiy muvaffaqiyatning hal qiluvchi omillari sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, ta’lim
tizimi, kasbga yo‘naltirish va kasbiy maslahat xizmatlarining ushbu jarayondagi o‘rni beqiyosdir.
Bu orqali shaxsning ijtimoiy jihatdan faol, o‘ziga ishonchli, mehnatga layoqatli va
ijtimoiy foydali a’zo sifatida shakllanishiga zamin yaratiladi.
Adabiyotlar tahlili va mushohada
Shaxs va kasbiy faoliyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik masalasi psixologiya, pedagogika,
sotsiologiya va mehnat iqtisodiyoti kabi fanlarning kesishgan nuqtasida o‘rganiladi. Bu borada
ko‘plab olimlar tomonidan nazariy asoslar ishlab chiqilgan. Jumladan, L.S. Vygotskiy insonning
shaxsiy rivojlanishini ijtimoiy-madaniy muhit bilan bog‘lab, kasbiy faoliyatni bu jarayonning
muhim tarkibiy qismi sifatida ko‘radi
1
. A.N. Leontev esa faoliyat nazariyasida kasbning shaxsiy
taraqqiyotga ta’sirini tahlil qilib, shaxsning o‘z faoliyati orqali shakllanishini ta’kidlaydi
2
Psixolog A.E. Golomshtok kasb tanlashda shaxsning ehtiyojlari, motivatsiyasi va
qiziqishlarini inobatga olish zarurligini uqtirgan
3
. Xuddi shunday, D.E. Superning kasbiy
rivojlanish nazariyasida inson hayotining turli bosqichlarida kasbiy qarorlar qanday shakllanishi,
ularning shaxsiy identifikatsiyaga qanday ta’sir qilishi chuqur o‘rganilgan
4
. Unga ko‘ra, kasb
tanlash — bu shaxsning o‘z qobiliyatlari va qadriyatlarini hayotga tatbiq etish vositasidir.
Mahalliy olimlardan R.A. Aʼlamova va S.N. Ismoilovlarning tadqiqotlarida esa
O‘zbekiston sharoitida yoshlarning kasbga yo‘naltirilishi, shaxsga mos kasb tanlash tizimi va
oila, maktab, jamiyatning bu jarayondagi o‘rni keng yoritilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
shaxsning qobiliyati va kasbiy faolligi o‘rtasida muvozanat mavjud bo‘lsa, u o‘z kasbidan
mamnun bo‘ladi, bu esa o‘z navbatida psixologik barqarorlik va ijtimoiy moslashuvga olib
keladi
5
.
Mushohada qilinadigan bo‘lsa, kasbiy faoliyat shaxsda ijtimoiy mas’uliyat, mustaqil
qaror qabul qilish, o‘zini rivojlantirishga intilish, mehnatga sadoqat kabi fazilatlarni
shakllantiradi. Shu bilan birga, shaxsning individual psixologik xususiyatlari ham kasbda
muvaffaqiyat qozonishiga ta’sir qiladi. Masalan, ekstravert shaxslar ko‘proq jamoaviy faoliyatda
muvaffaqiyatli bo‘lsa, introvertlar mustaqil, tahliliy ish faoliyatida ustunlikka erishadi.
Kasbiy faoliyatga ongli yondashgan shaxslar o‘z kasbini nafaqat daromad manbai, balki
o‘zini ifoda etish, jamiyatda foydali bo‘lish vositasi deb biladi. Bu esa o‘z navbatida mehnat
unumdorligini oshiradi, kasbiy stressni kamaytiradi va barqaror ijtimoiy muhit shakllanishiga
1
Vygotskiy L.S. Psixologiya va faoliyat nazariyasi. – Moskva: Pedagogika, 1982.
2
Leontev A.N. Faoliyat, ong va shaxs. – Moskva: Nauka, 1975.
3
Golomshtok A.E. Kasb tanlash psixologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005.
4
Super D.E. Career Development Theory: Life-Span, Life-Space Approach. – Boston: Houghton Mifflin, 1990.
5
A’lamova R.A. Yoshlarni kasbga yo‘naltirish asoslari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2018.
Ismoilov S.N. Shaxs psixologiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2017.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
420
xizmat qiladi. Kasbga nisbatan befarqlik yoki noto‘g‘ri tanlov esa motivatsiyaning pasayishiga,
shaxsiy inqirozga va ishga bo‘lgan salbiy munosabatga olib keladi.
Shunday qilib, kasbiy faoliyat va shaxs o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tahlil qilish orqali
insonning hayot sifati, mehnatga bo‘lgan munosabati va jamiyatdagi faolligi haqida chuqurroq
tasavvur hosil qilish mumkin. Bu bog‘liqlikni chuqur tushunish, ayniqsa, ta’lim tizimida kasbga
yo‘naltirish ishlarini olib borishda muhim metodik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa
Kasbiy faoliyat inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, u shaxsning shakllanishi,
rivojlanishi va jamiyatdagi o‘rnini belgilovchi muhim omildir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
shaxsning psixologik xususiyatlari, qadriyatlari, qobiliyatlari va ijtimoiy tajribasi uning kasb
tanlashiga va ushbu faoliyatda muvaffaqiyatga erishishiga bevosita ta’sir qiladi. Shu bilan birga,
kasbiy faoliyat ham shaxsga teskari yo‘nalishda ta’sir ko‘rsatib, unda mas’uliyat, o‘z-o‘zini
baholash, ijtimoiy faollik kabi fazilatlarni shakllantiradi.
Kasb va shaxs o‘rtasidagi muvofiqlik darajasi insonning hayotdan mamnunligi, mehnat
samaradorligi va ijtimoiy moslashuviga kuchli ta’sir etadi. Ongli kasb tanlash va unga
tayyorlanish esa bu bog‘liqlikning muvaffaqiyatli shakllanishi uchun asosiy shartlardan biridir.
Tavsiyalar
1. Ta’lim tizimida kasbga yo‘naltirish ishlarini kuchaytirish – o‘quvchilarning
qiziqishlari, qobiliyatlari va individual xususiyatlarini erta aniqlash orqali ularni mos kasbga
yo‘naltirish zarur.
2. Psixologik maslahat xizmatlarini rivojlantirish – maktab va kollejlar qoshida kasbiy
psixologlar faoliyatini kuchaytirish, kasb tanlashda ongli qaror qabul qilishga ko‘maklashadi.
3. Oila va jamiyatning hamkorligini ta’minlash – ota-onalar farzandlarining kasb tanlash
jarayoniga bevosita va ongli yondashuv bilan jalb qilinishi kerak. 4. Kasbiy tarbiya dasturlarini
joriy etish – o‘quv dasturlarida kasbiy qadriyatlar, mehnat madaniyati va shaxsiy javobgarlik
haqida maxsus modullarni joriy etish lozim.
5. Yoshlar orasida kasbiy motivatsiyani oshirish – turli seminar, trening, kasb festivallari
orqali turli sohalar bilan tanishtirib borish foydalidir.
6. Kasbiy moslik testlarini tatbiq etish – zamonaviy texnologiyalar yordamida
o‘quvchilarning qobiliyati va kasbga moyilligini aniqlovchi testlar amaliyotga tatbiq etilishi
maqsadga muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vygotskiy L.S. Psixologiya va faoliyat nazariyasi. – Moskva: Pedagogika, 1982.
2.
Leontev A.N. Faoliyat, ong va shaxs. – Moskva: Nauka, 1975.
3.
Super D.E. Career Development Theory: Life-Span, Life-Space Approach. – Boston:
Houghton Mifflin, 1990.
4.
Golomshtok A.E. Kasb tanlash psixologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005.
5.
A’lamova R.A. Yoshlarni kasbga yo‘naltirish asoslari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2018.
6.
Ismoilov S.N. Shaxs psixologiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2017.
7.
Bekmurodov O. va boshq. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent:
TDPU, 2020.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
421
8.
Qodirov A. Kasbiy pedagogika asoslari. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2019.
9.
Azizxo‘jayev A.A. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2006.
10.
Karimova R.X. Ta’lim jarayonida psixologik yondashuvlar. – Toshkent: Fan, 2015.
