2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
157
PEDAGOGLARDA KASBIY DEFORMATSIYANING EMPIRIK TADQIQI
Abdullayeva Marjona Asadullayevna
Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston milliy universiteti pedogogika kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17249068
Annotatsiya.
Mazkur tezisda pedagoglarda kasbiy deformatsiyaning empirik tadqiqi
masalasi yoritilgan. Unda kasbiy deformatsiya tushunchasi, uning shakllanish omillari hamda
o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatida namoyon bo‘ladigan asosiy ko‘rinishlari tahlil etiladi.
Tadqiqotda so‘rovnoma, suhbat va kuzatish kabi empirik usullar asosida pedagoglarning kasbiy
faoliyatidagi psixologik xususiyatlar, stressga chidamlilik darajasi, emotsional zo‘riqish va
professional charchash holatlari o‘rganilgan. Shuningdek, kasbiy deformatsiya ta’sirida yuzaga
keladigan motivatsion, kommunikativ va shaxsiy o‘zgarishlarning ta’siri aniqlangan. Tadqiqot
natijalari o‘qituvchilarda kasbiy deformatsiyaning oldini olish, ularni psixologik qo‘llab-
quvvatlash hamda kasbiy rivojlanish dasturlarini ishlab chiqishda amaliy ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
kasbiy deformatsiya, pedagogik faoliyat, emotsional charchash,
depersonalizatsiya, professional samaradorlik, motivatsiya, stress, empirik tadqiqot, psixologik
barqarorlik, ta’lim sifati.
AN EMPIRICAL STUDY OF PROFESSIONAL DEFORMATION AMONG TEACHERS
Abstract.
This thesis highlights the issue of the empirical study of professional deformation
among teachers. It analyzes the concept of professional deformation, its causal factors, and the
main forms manifested in teachers’ professional activities. Based on empirical methods such as
surveys, interviews, and observations, the research examines psychological characteristics in
pedagogical activity, the level of stress tolerance, emotional tension, and professional burnout.
Furthermore, it identifies the impact of motivational, communicative, and personal changes
arising under the influence of professional deformation. The research results have practical
significance for preventing professional deformation among teachers, providing them with
psychological support, and developing professional growth programs.
Keywords:
professional
deformation,
teaching
activity,
emotional
burnout,
depersonalization, professional efficiency, motivation, stress, empirical research, psychological
resilience, quality of education.
Kirish qismi
Pedagogik faoliyat murakkab va mas’uliyatli jarayon bo‘lib, u nafaqat o‘quvchilarga bilim
berish, balki ularning shaxsiy rivojlanishi, ma’naviy-axloqiy kamoloti va ijtimoiy moslashuvini
ham ta’minlashga qaratilgan. Shu bois pedagoglarning kasbiy faoliyati yuqori darajada emotsional
zo‘riqish, doimiy muloqot va mas’uliyat bilan bog‘liq. Bunday sharoitlarda vaqt o‘tishi bilan
o‘qituvchilarda kasbiy deformatsiya, ya’ni faoliyat jarayonida shaxsiy sifatlarning salbiy tomonga
o‘zgarishi, professional charchash, stress va motivatsiya pasayishi kuzatilishi mumkin.
Kasbiy deformatsiya — pedagogik faoliyat davomida o‘qituvchining kasbiy motivatsiyasi,
emotsional holati, pedagogik munosabatlari va xulq-atvorida yuzaga keladigan salbiy o‘zgarishlar
majmui
1
. U kasbiy charchash (burnout), professional qoniqishning yo‘qolishi, stereotiplashuv va
1
Xudoyberdiyeva, D. Oʻqituvchilarda kasbiy charchash muammosi va uni bartaraf etish yoʻllari // Psixologiya
jurnali, 2022, №3.
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
158
pedagogik faoliyatga nisbatan sovuqlik ko‘rinishida ifodalanadi. Empirik tadqiqotlar mazkur
hodisani individual (shaxsiy psixologik xususiyatlar), ijtimoiy (jamiyatning ta’limga munosabati,
oila va qadriyatlar) va tashkilot (məktab muhitı, ish yuklamasi, boshqaruv) omillari doirasida
o‘rganadi. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari.
Maqsad — pedagoglarda kasbiy deformatsiyaning darajasini aniqlash, uning strukturasini
tahlil qilish va asosiy determinantlarni (omillarni) belgilash.
Vazifalar:
1. kasbiy deformatsiya komponentlarini o‘lchash;
2. pedagoglar guruhlari (yosh, staj, fan turi) bo‘yicha farqlanishlarni aniqlash;
3. asosiy omillar bilan kasbiy deformatsiya o‘rtasidagi korrelyatsiyalarni o‘rganish;
4. profilaktika va bartaraf etish choralari bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, hozirgi davrda ta’lim tizimida sifatli
o‘zgarishlarga erishish, raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash bevosita o‘qituvchilarning kasbiy
salohiyati va ruhiy holatiga bog‘liqdir. Shu sababli pedagoglarda kasbiy deformatsiyaning
sabablari, shakllari va oqibatlarini empirik yo‘l bilan o‘rganish, ularning oldini olish hamda
samarali psixologik qo‘llab-quvvatlash choralarini ishlab chiqish ta’lim tizimi rivoji uchun muhim
ahamiyat kasb etadi.
Asosiy qism
Adabiyotlar tahlili.
Nazariy asoslar. Kasbiy deformatsiya masalalari xodimlarning
professional charchashi, emotsional charchash, desensitizatsiya va shaxsiy samaradorlikning
pasayishi kabi tushunchalar — Maslach, Freudenberger va boshqalar tomonidan shakllantirilgan
nazariy ramkalarda tahlil qilinadi. Pedagogik kontekstda esa o‘qituvchilarning kasbiy
identifikatsiyasi, mehnat motivatsiyasi va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash ta’siri alohida e’tibor talab
etadi. Kasbiy deformatsiya psixologiya va pedagogika fanida ko‘plab olimlar tomonidan
o‘rganilgan. V. A. Bodrov, E. F. Zeer, T. A. Zubova singari olimlar tadqiqotlarida bu hodisa
faoliyat jarayonida shaxsiy sifatlarning o‘zgarishi sifatida izohlangan. Pedagoglarda kasbiy
deformatsiya, asosan, emotsional zo‘riqish, professional charchash, kommunikativ qiyinchiliklar
va motivatsiya pasayishi orqali namoyon bo‘ladi
2
. Mahalliy tadqiqotlarda ham bu masalaga e’tibor
kuchayib, o‘qituvchilarning psixologik barqarorligi ta’lim sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi
ta’kidlanmoqda.
Empirik tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqotda quyidagi usullar qo‘llanildi:
So‘rovnoma – pedagoglarning ishga munosabati, stressga chidamlilik darajasi va
motivatsiya holatini aniqlash.
Psixodiagnostik testlar – “Maslach Burnout Inventory” (MBI), emotsional zo‘riqish
shkalalari.
Suhbat – pedagoglarning faoliyatidagi qiyinchiliklar va shaxsiy tajribalarini o‘rganish.
Kuzatish – dars jarayonidagi emotsional holat va kommunikativ uslubni kuzatish.
Mushohada
(discussion)
Metodologik e’tiborlar. Empirik tadqiqotlarda ishlatiladigan asboblar (MBI, anketalar,
2
Zeer, E. F. Psixologiya professional’noy deyatel’nosti. — Moskva: Akademicheskiy proyekt, 2003.
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
159
intervyular) ishonchlilik va validlik jihatidan tasdiqlangan bo‘lishi zarur. Shuningdek,
qatnashchilar saylovi (random yoki klaster) va namunaviy hajm tadqiqotning generalizatsiya
imkoniyatini belgilar. Kross-seksional dizayn sababli sabab-oqibat aloqalariga ehtiyotkorlik bilan
yondashish kerak; uzunlamayli tadqiqotlar (longitudinal) jarayonlarni aniqlashda foydalidir.
Amaliy oqibatlar. Kasbiy deformatsiyani kamaytirish uchun quyidagi chora-tavsiyalar
muhim:
Maktab ichida ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimlarini kuchaytirish (mentorlik, professional
hamjamiyatlar);
Ish yukini optimallashtirish va dars jadvalini qayta ko‘rib chiqish;
Psixologik yordam va stressni boshqarish bo‘yicha doimiy treninglar;
Professional
rivojlanish va karyera yo‘nalishi imkoniyatlarini yaratish; Rahbarlik va boshqaruv uslublarini
ochiqlik, sheriklikka yo‘naltirish.
Tadqiqot natijalari.
Olingan ma’lumotlar pedagoglarning kasbiy deformatsiyasi ularning yoshi, ish staji va
shaxsiy psixologik barqarorligiga bog‘liq ekanini ko‘rsatdi. Tajribali o‘qituvchilarda professional
charchash ko‘proq, yosh o‘qituvchilarda esa emotsional zo‘riqish va kommunikativ qiyinchiliklar
kuchliroq namoyon bo‘ldi. Bu esa pedagogik faoliyatda doimiy psixologik qo‘llab-quvvatlash
zarurligini ko‘rsatdi. Empirik tahlil pedagoglarda kasbiy deformatsiyaning ko‘p komponentli va
ko‘p omilli hodisa ekanligini tasdiqlaydi. Emotsional charchash va professional samaradorlikning
pasayishi o‘rtasida kuchli o‘zaro bog‘liqlik kuzatiladi — bu esa o‘qituvchining o‘z ishiga bo‘lgan
qarashini va dars sifatini bevosita ta’sir qiladi. Ish staji va yosh guruhi bo‘yicha aniqlangan
farqlashlar strategik yondashuvni talab qiladi: yangi pedagoglarni ruhiy-emotsional qo‘llab-
quvvatlash va tajribali pedagoglarni motivatsion yangilanishga jalb etish.
Xulosa va tavsiyalar
Xulosa.
Pedagoglarda kasbiy deformatsiya — faoliyat jarayonida yuzaga keladigan va
shaxsiy xususiyatlarda aks etadigan psixologik o‘zgarishlar majmuasidir. Tadqiqot natijalari
pedagogik faoliyatning yuqori mas’uliyat va emotsional zo‘riqish bilan bog‘liqligi sababli
o‘qituvchilarda professional charchash, motivatsiya pasayishi va kommunikativ qiyinchiliklarni
kuchaytirishini ko‘rsatdi. Empirik tadqiqotlar asosida sistematik profilaktika va intervensiya
choralari amalga oshirilsa, o‘qituvchilarning kasbiy barqarorligi va ta’lim jarayonining
samaradorligi oshadi.
Tavsiyalar.
1. Stressni boshqarish va emotsional barqarorlikni rivojlantirishga qaratilgan psixologik
treninglar o‘tkazish.
2. Pedagoglar uchun kasbiy rivojlanish dasturlarini kengaytirish.
3. Rag‘batlantirish tizimini kuchaytirish orqali motivatsion qo‘llab-quvvatlashni
ta’minlash.
4. Ta’lim muassasalarida psixologik xizmat faoliyatini kuchaytirish.
5. Jamoada ijobiy psixologik iqlim yaratish va sog‘lom ish muhitini shakllantirish.
Ushbu choralar pedagoglarda kasbiy deformatsiyani kamaytirishga, ta’lim sifatini
oshirishga xizmat qiladi.
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
160
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni. — Toshkent, 2020.
2.
Oʻzbekiston Respublikasining “Psixologik xizmat toʻgʻrisida”gi normativ-huquqiy
hujjatlar toʻplami. — Toshkent, 2021.
3.
Zeer, E. F. Psixologiya professional’noy deyatel’nosti. — Moskva: Akademicheskiy
proyekt, 2003.
4.
Bodrov, V. A. Psixologiya professional’noy deyatel’nosti. — Moskva: PER SE, 2001
5.
Maslach, C., Jackson, S. E. The measurement of experienced burnout. Journal of
Occupational Behavior, 1981, №2.
6.
Zubova, T. A. Psixologicheskiye osnovi professional’nogo vygoraniya uchiteley. —
Moskva, 2015.
7.
Karimova, V. M. Shaxs psixologiyasi. — Toshkent: Fan, 2010.
8.
Mamatov, A. Pedagogik psixologiya. — Toshkent: Oʻqituvchi, 2018.
9.
Selye, H. Stress bez distressa. — Moskva: Progress, 1992.
10.
Xudoyberdiyeva, D. Oʻqituvchilarda kasbiy charchash muammosi va uni bartaraf etish
yoʻllari // Psixologiya jurnali, 2022, №3.
