1391
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
MEHNAT TAQSIMOTI SHAXS KASBIY DEFORMATSIYASINING FAKTORI
SIFATIDA
Abdullayeva Marjona Asadullayevna
Buxoro yuridik texnikumi psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15754575
Annotatsiya.
Ushbu maqolada mehnat taqsimoti va uning shaxs kasbiy deformatsiyasiga
ta'siri masalasi tahlil qilinadi. Maqolada mehnat jarayonida vazifalarning tor doirada
bo‘linishi, mutaxassisning cheklangan faoliyat doirasida ishlashi tufayli yuzaga keladigan ruhiy
-
emotsional charchoq, kasbiy qoniqmaslik, motivatsiya pasayishi kabi salbiy omillar tahlil
etilgan. Shuningdek, kasbiy deformatsiyaning psixologik va pedagogik jihatlari, uning oldini
olish choralariga ham e’tibor qaratiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mehnat taqsimotining
oqilona tashkil etilishi, ish muhitining psixologik sog‘lomligi va kasbiy faoliyatning
diversifikatsiyasi kasbiy deformatsiyaning oldini olishda muhim omil hisoblanadi. Maqola ilmiy
xodimlar, psixologlar va ta'lim tizimi mutaxassislari uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
mehnat taqsimoti, kasbiy deformatsiya, psixologik zo‘riqish, professional
charchoq, kasbiy faoliyat, mehnat muhitining sog‘lomligi, motivatsiya, shaxsiy rivojlanish, ish
samaradorligi, psixologik profilaktika.
DIVISION OF LABOR AS A FACTOR OF INDIVIDUAL PROFESSIONAL
DEFORMATION
Abstract.
This article analyzes the issue of division of labor and its impact on the
professional deformation of the individual. The article analyzes negative factors such as mental
and emotional fatigue, professional dissatisfaction, and decreased motivation caused by the
narrow division of tasks in the labor process and the limited scope of work of a specialist.
Attention is also paid to the psychological and pedagogical aspects of professional deformation,
as well as measures to prevent it. According to the results of the study, a rational organization of
the division of labor, psychological health of the working environment, and diversification of
professional activities are important factors in preventing professional deformation. The article
may be useful for scientists, psychologists, and education system specialists.
Keywords:
division of labor, professional deformation, psychological stress, professional
fatigue, professional activity, health of the working environment, motivation, personal
development, work efficiency, psychological prevention.
Kirish.
Zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jarayonlarida mehnat resurslaridan
samarali foydalanish, ish faoliyatining yuqori darajadagi ixtisoslashuvi va mehnat jarayonining
aniq taqsimlanishi muhim omillardan biri sifatida e’tirof etiladi. Mehnat taqsimoti —
bu ishlab
chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonlarida ishchilarning vazifalar, funksiyalar va kasbiy rollar
bo‘yicha aniq ajratilishidir. Ushbu jarayon samarali tashkil etilgan taqdirda, u umumiy mehnat
unumdorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va kasbiy mahoratning chuqurlashuviga
olib keladi. Biroq, mehnat taqsimotining biryoqlama yoki haddan tashqari tor ixtisoslik asosida
tashkil etilishi shaxs rivojiga va uning ruhiy-
psixologik barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
Ayniqsa, tor doiradagi kasbiy faoliyat doimiy ravishda bir xil turdagi ishlarni bajarishga
majbur qilganida, bu shaxsda kasbiy deformatsiya
—
ya’ni kasbiy faoliyat natijasida yuzaga
keladigan psixologik, emotsional va ijtimoiy o‘zgarishlar bilan kechuvchi murakkab jarayonni
keltirib chiqaradi. Kasbiy deformatsiya o‘z navbatida ishga bo‘lgan motivatsiyaning pasayishi,
1392
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
emotsional charchoq, kasbiy qoniqmaslik, shaxsiy inqiroz va hatto ijtimoiy ajralish holatlariga
olib kelishi mumkin. Shuning uchun mehnat taqsimoti jarayonida inson omilining, uning ruhiy
holati va kasbiy ehtiyojlarining hisobga olinishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Mavjud ilmiy manbalar va amaliy kuzatuvlar kasbiy deformatsiyaning eng ko‘p
uchraydigan sohalar
—
ta’lim, tibbiyot, ijtimoiy xizmatlar, xavfli va stressli kasblar vakillari
orasida keng tarqalganligini ko‘rsatmoqda. Bu esa mehnat taqsimotining nafaqat iqtisodiy, balki
psixologik va ijtimoiy jihatdan ham muvozanatli va insonparvarlik tamoyillari asosida tashkil
etilishi zarurligini anglatadi.
Adabiyotlar tahlili va mushohada
Mehnat taqsimoti va kasbiy deformatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunish uchun avvalo
mehnat taqsimotining mohiyatini va uning shakllanish jarayonini o‘rganish zarur. Mehnat
taqsimoti
—
bu ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonlarida insonlarning vazifalari va
funksiyalariga bo‘linish jarayonidir. Shuningdek, bu jarayonning samarali tashkil etilishi
mehnatning optimallashtirilishini ta’minlaydi va uning natijalari jamiyatning rivojiga ijobiy ta’sir
qiladi.
Biroq, mehnat taqsimotining noto‘g‘ri tashkil etilishi shaxsning ruhiy va psixologik
holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ayniqsa, tor ixtisoslashgan vazifalar, takrorlanuvchan
ishlar va chegaralangan faoliyat shaxsda kasbiy deformatsiyani rivojlantirishi ehtimoli yuqori.
Kasbiy deformatsiya mehnat jarayonida psixologik va emotsional zo‘riqishlar, ishga bo‘lgan
qiziqishning pasayishi, kasbiy qoniqishning kamayishi kabi holatlarni keltirib chiqaradi. Bu, o‘z
navbatida, ishning samaradorligiga va shaxsning umumiy ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Kasbiy deformatsiyaning shakllanishi bir nechta omillarga bog‘liq. Ular orasida
mehnatning yomon tashkil etilishi, mehnatning monotonligi, ijodiy fikrlash va o‘zini namoyon
qilish imkoniyatlarining cheklanishi, hamda ishdagi ijtimoiy aloqalarning zaifligi kabi omillar
mavjud. Agar shaxs doimiy ravishda bir xil turdagi va tor doiradagi ishlarni bajarishga majbur
bo‘lsa, uning kasbiy deformatsiyasi ehtimoli oshadi. Bunda, shaxs nafaqat o‘z kasbiga nisbatan
qiziqishini yo‘qotadi, balki o‘zini o‘zgartirish, rivojlantirish va yangi tajriba orttirish
imkoniyatlaridan mahrum bo‘ladi.
Adabiyotlar tahlili
Kasbiy deformatsiyaning ilmiy tahlilini ko‘plab psixologik va pedagogik tadqiqotlar
o‘rgangan. Masalan, X.I. Ivanov (2000) o‘zining "Kasbiy deformatsiya va uning oldini olish"
nomli asarida mehnat taqsimoti va kasbiy deformatsiya o‘rtasidagi aloqani batafsil ko‘rsatgan. U
mehnat taqsimotining ijtimoiy va psixologik oqibatlarini o‘rganib, mehnatning to‘g‘ri tashkil
etilmaganida kasbiy deformatsiyaning rivojlanishini ta’kidlagan. Shuningdek, B.A. Smirnov
(2005) kasbiy deformatsiya psixologiyasini tadqiq etib, bu holatning insonning ichki qarama-
qarshiliklaridan kelib chiqishini ko‘rsatgan.
Yana bir muhim tadqiqot X.A. Abdurakhmanov (2012) tomonidan olib borilgan bo‘lib, u
mehnat taqsimotining shaxsning kasbiy rivojlanishiga ta’sirini o‘rganib, ish faoliyatining
diversifikatsiyasi kasbiy deformatsiyaning oldini olishda asosiy omil bo‘lishini ta’kidlagan.
Abdurakhmanovning fikricha, mehnatning diversifikatsiyasi va shaxsning o‘ziga xos
ixtisoslashuvi kasbiy deformatsiyaning rivojlanishini sezilarli darajada kamaytiradi. Buning
natijasida shaxs o‘z faoliyatida yangi qiyinchiliklar bilan yuzma
-yuz keladi va kasbiy
rivojlanishga erishadi.
Shuningdek, kasbiy deformatsiyaning oldini olish bo‘yicha boshqa tadqiqotlar ham
1393
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
mavjud. A. Sh. Davronov (2018) tomonidan olib borilgan ishda kasbiy deformatsiyaning
psixologik profilaktikasi haqida so‘z yuritiladi. U, ayniqsa, mehnat jarayonlarida stressni
boshqarish va psixologik himoya tizimlarining rolini alohida ta’kidlagan. Shuningdek, mehnat
taqsimotining moslashuvchan bo‘lishi va kasbiy faoliyatning diversifikatsiyasi shaxsni
professional kasbiy deformatsiyadan himoya qilishda muhim omil bo‘lishini ta’kidladi.
Mushohada
Ushbu tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, mehnat taqsimotining samarali tashkil etilishi
va kasbiy deformatsiyaning oldini olishda mehnatning diversifikatsiyasi, ishdagi ijodiy
qobiliyatlarni rivojlantirish va psixologik muhitni sog‘lomlashtirish muhim ahamiyatga ega.
Mehnat taqsimoti, shuningdek, shaxsning kasbiy o‘sishiga to‘g‘ri sharoit yaratishda yordam
beradi.
Agar mehnat faqat tor ixtisoslashuvga asoslangan bo‘lsa, bu shaxsning ruhiy holatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki u o‘zining kasbiy faoliyatini takrorlashda davom etadi, yangi
tajribalar va rivojlanish imkoniyatlaridan mahrum bo‘ladi.
Bundan tashqari, kasbiy deformatsiyaning oldini olish uchun shaxsiy rivojlanish, kasbiy
motivatsiya va psixologik himoya tizimlarining mustahkamlanishi kerak. Mehnat taqsimotini
tashkil etishda psixologik jihatlar va inson ehtiyojlari inobatga olinishi lozim, chunki bu holat
kasbiy deformatsiyaning oldini olishga yordam beradi.
Xulosa.
Yuqorida olib borilgan tahlil va tadqiqotlar asosida shuni aytish mumkinki,
mehnat taqsimoti nafaqat ish samaradorligiga, balki inson shaxsining kasbiy shakllanishi va
ruhiy holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi omil hisoblanadi. Ayniqsa, tor ixtisoslashuv,
cheklangan vazifalar va takrorlanuvchi mehnat faoliyati shaxsda kasbiy deformatsiyaga olib
keluvchi psixologik va emotsional muammolarni yuzaga keltiradi. Kasbiy deformatsiya esa o‘z
navbatida ishga bo‘lgan qiziqishning pasayishi, stress, emotsional charchoq va motivatsiyaning
yo‘qolishi kabi salbiy holatlar bilan kechadi.
Mehnat taqsimoti jarayoni noto‘g‘ri tashkil etilganda, insonning ijodiy salohiyati, o‘zini
namoyon qilish istagi va kasbiy o‘sish imkoniyatlari cheklanadi. Bu esa nafaqat shaxsga, balki
butun jamoa va tashkilot faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli mehnat taqsimoti
jarayonida inson omili, psixologik ehtiyojlar va kasbiy barqarorlik omillari albatta hisobga
olinishi zarur.
Tavsiyalar
1. Mehnat taqsimotini individual yondashuv asosida tashkil etish
–
Har bir xodimning
qiziqishi, salohiyati va kasbiy rivojlanish darajasini inobatga olib, ish vazifalarini moslashtirish
kasbiy deformatsiyaning oldini oladi.
2. Kasbiy faoliyatni diversifikatsiya qilish
–
Xodimlarga bir xil tipdagi vazifalarni emas,
balki turli yo‘nalishdagi faoliyat turlarini bajarish imkoniyatini yaratish lozim.
3. Psixologik sog‘lom muhit yaratish –
Ish joyida stressni kamaytirish, ijobiy munosabat
va o‘zaro hurmatga asoslangan muhit shakllantirish zarur.
4. Doimiy kasbiy rivojlanish va qayta tayyorlash kurslari
–
Xodimlarga yangi
ko‘nikmalarni egallash, malaka oshirish imkoniyatlarini berish orqali kasbiy yangilanishga
zamin yaratish mumkin.
5. Kasbiy psixologik yordam xizmatlarini yo‘lga qo‘yish –
Mehnat jamoalarida psixolog
maslahatchilari faoliyati kasbiy charchoq va deformatsiyalarning erta bosqichlarida aniqlash va
bartaraf etishda muhim rol o‘ynaydi.
6. Mehnatning mazmunan boyitilgan shakllarini joriy etish
–
Faoliyatni nafaqat bajarilishi
1394
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
lozim bo‘lgan ish sifatida emas, balki shaxsiy o‘sish va ijtimoiy ahamiyatga ega faoliyat sifatida
ko‘rsatish zarur.
REFERENCES
1.
Ivanov, X.I. (2000). Kasbiy deformatsiya va uning oldini olish yo‘llari. Moskva:
Psixologiya nashriyoti.
2.
Smirnov, B.A. (2005). Kasbiy faoliyat psixologiyasi. Sankt-Peterburg: Rech.
3.
Abduraxmanov, X.A. (2012). Mehnat taqsimoti va kasbiy rivojlanishning psixologik
asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
4.
Davronov, A.Sh. (2018). Kasbiy stress va uning oldini olish usullari. Toshkent: “Fan va
texnologiya”.
5.
Shadrikov, V.D. (1996). Shaxs va faoliyat psixologiyasi. Moskva: Logos.
6.
Rahimov, Z. (2020). “Kasbiy charchoq va motivatsiya: zamonaviy yondashuvlar”. //
Pedagogik izlanishlar, №2, 45–
51-betlar.
7.
Mamatqulov, S. (2019). “Ish unumdorligi va kasbiy muvozanat: mehnat psixologiyasi
nuqtayi nazaridan”. // Ilm va amaliyot, №4, 33–
39-betlar.
8.
Karjayeva, G.M. (2021). Kasbiy salomatlik: nazariya va amaliyot. Toshkent: Yangi asr
avlodi.
