ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
381
ABDULLA QODIRIY DRAMMALARINING G’OYAVIY
-BADIIY XUSUSIYATLARI
(“BAXTSIZ KUYOV” ASARI MISOLIDA)
Alisherova Asilabonu Absalomovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti talabasi.
Shaxnoza Norkulova
Ilmiy rahbar. TISU dotsenti.
Termez (Uzbekistan) Phone: +99890-519-96-33.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17167115
Annotatsiya.
Ushbu maqolada A. Qodiriyning “Baxtsiz kuyov” asari va unda
ta’kidlangan ta’limiy
-axloqiy masalalar haqida fikr yuritiladi. Asarda muhabbat, ijtimoiy
tengsizlik va adolatsizlik kabi dolzarb mavzular tilga olinadi. Asosiy qahramon Solih va Rahima
o‘rtasidagi fojiaviy muhabbat hikoyasi orqali eski urf
-odatlar qoralanadi.
Kalit so‘zlar:
Abdulla Qodiriy, “Baxtsiz kuyov”, “Padarkush”, majburiy nikoh, ijtimoiy
tengsizlik, muhabbat fojiasi, eski urf-odatlar, drammatik asar, adabiy tahlil.
Abdulla Qodiriy tarjimai holida adabiy faoliyatining boshlanishi shunday xotirlaydi; “Shu
miyanalardan bozor vositasi bilan tatarlardan chiqadurg‘on, gazetalarni o‘qib, dunyoda gazeta
degan gap borlig‘iga imon keltirdim
. 1913-
yilda o‘zbekcha “Sadoi Turkiston” gazetasining
1914-yili 1-
aprel sonida Abdulla Qodiriy imzosi bilan “Yangi masjid va madrasa” nomli xabari
bo‘ladi. Adibning 1917
-
Oktabr to‘ntarishlaridan keying faoliyati asosan matbuot ya’ni
publisistika bilan bog‘liq. U 1919
-1925-
yillar oralig‘ida 300 ta turli maqolalar, publisistik asarlar
yaratgan. Abdulla Qodiriy jurnalistik faoliyati haqida: “Xulosa boshqalarning xizmat daftari
bilan sobit bo‘lsa, menim xizmatlarim matbuot bilan ravshandir” deydi. Bu jumla orqali Abdulla
Qodiriy o‘z ijodini faqat shaxsiy manfaat emas balki xalq uchun xizmat sifatida ko‘rganini
takidlaydi. Bu orqali esa o‘z jurnalistik faoliyatini millatparvarlikga, ma’naviy uyg‘onishga,
xalqni ilm-
marifatga chorlashga bag‘ishlaydi. U o‘zini matbuot orqali xalq xizmatiga safarbar
qilgan ijodkor sifatida ko‘rdi. Uning bu so‘zlari ham, qalam orqali qilgan xizmatlari ham hech
qachon unitilmasligini, matbuotda qoldirgan izlari esa doimiy ravishda xalq ongida yashashini
anglatadi. Abdulla Qodiriy adib va shoir sifatida 1912-
yillarda o‘z faoliyatini boshlagan. “To‘y”,
“Ahvolimiz”, “Millatimga”, “Fikr aylagil” kabi she’rlari “Baxtsiz kuyov” dramasi, “Juvonboz”
hikoyasi uning ilk asarlaridir.
Abdulla Qodiriy shunday xotirlaydi: “1913
-
yilda chiqqan “Padarkush” dramasi ta’sirida
“Baxtsiz kuyov” degan teatr kitobini yozib yuborg‘animni o‘zim ham payqamay qoldim (1915
-
yilda) yana shu yilda teatrlarda chiqib turg‘on hikoya va ro’monlarga taqlidan “Juvonboz” otliq
hikoyachani yozib noshir topilmag‘onidan, o‘zim nashr qilib yubordim. Nikolay taxtdan
yiqilgandan keyin oddiy xalq militsiyasiga ko‘ngilli bo‘lib yozildim” deya xotirlaydi. Bu yozgan
kichik hikoyalari va dramalari orqali Abdulla Qodiriy katta saboq bera oladi. Adibning 1916-
yilda yozilgan “Uloqda” hikoyasi o‘zbek realistik hikoyasining eng yaxshi namunalaridan biri
hisoblanadi. Bundan so‘ng adib birin
-
ketin “Kalvak mahzumning xotira daftaridan”, “Toshpo‘lat
1
Sobir Mirvaliyev. O‘zbek adiblari. O‘zbekiston fanlar akademiyasining “Fan” nashriyoti. –
Toshkent: 1993. 9-b
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
382
tajang nima deydi?” “Obid ketmon” kabi nasriy asarlarini yaratadi. 1926
-
yili “Mushtum”
jurnalida Qodiriyning “Yig‘indi gaplar” nomli hikoyasi bosilib chiqadi. “Baxtsiz kuyov” 1914
-
1915-
yillarda yozilgan bo‘lib, bu davr jadidchilik va milliy uyg‘onish g‘oyalarining faol
tarqalgan davriga to‘g‘ri keladi. Abdulla Qodiriy o‘sha paytda jamiyatdagi an’anaviy nikoh va
oilaviy amaliyotlarini tanqid qilib, yangi ma’rifat va ta’lim g‘oyalarini ilgari surgan
yozuvchilardan hisoblanadi.
To‘ylar, turli marosimlar bilan bog’liq muammolar, isrofgarchilik va dil xiraliklar hamma
vaqt asosiy muammo bo‘lib kelgan. Bunga asosiy sabab, insonlarning tor dunyoqarashi,
atrofdagi odamlarning gapiga qarab ish qilishi va albatta haddan ortiq orzu-havasga berilishidir,
Bunday insonlar nafaqat o‘zini balki, boshqalarni ham qiyin vaziyatda qoldirishi, hattoki
hayotiga zomin bo‘lishi ham mumkin. Jadidchilik harakatining yirik namoyondasi bo‘lgan
Abdulla Qodiriy o‘zining “Baxtsiz kuyov” nomli dramasida aynan shu kabi muammolarni
ko‘targan. Muallif qoloq odatlardan biri
-
hashamatli to‘y ortiqcha sarf
-xarajatlar va ularning
ko‘ngilsiz oqibatlarini yoritib bergan.
Drama 4 pardadan iborat, birinchi pardasi asosiy “konflikt”
–
Solihning uylanish
masalasi va uning moddiy ahvoli o‘rtasidagi to‘qnashuvni ochadi. Qodiriy realizmga tayangan
holda o‘z davridagi o‘zbek jamiyatining turmush tarzini, urf
-
odatlarni va kambag‘al yoshlarning
fojiasini ko‘rsatadi. Ikkinchi pardada muallif konfliktni yanada kengaytirib, Solihning fojiaviy
taqdirini namoyon qiladi. Ellikboshi
–
haqiqat, Fayziboy
–
urf-odat, domla
–
diniy niqob ostidagi
bid’at, Abdurahim esa zaif irodani ifodalaydi. Bu to‘qnashuv orqali Qodiriy davridagi o‘zbek
jamiyatidagi isrofgarchilik, bid’at va “xalqdan uyalish” illatini fosh etadi. Uchinchi pardada
Solihning ichki hayqirig‘i, boyning shafqatsiz shartlari va Abdurahimning irodasizligi
jamiyatdagi muammolarni ochib beradi. To‘rtinchi parda esa asarning eng fojiali va eng
ta’sirchan qismidir. Solih va Rahimaning o‘limi jamiyatdagi adolatsizlik va bid’atlarning qurboni
sifatida ko‘rsatiladi. Fayziboy va boy —
fojianing tashabbuskor sababchilari, elikboshi esa
muallifning og‘zaki xulosachisi. Shu tariqa Abdulla Qodiriy jamiyatni o‘zini isloh qilishga,
shariat va adolatga qaytishga chaqiradi.
Dramada tarbiyaviy jihat kuchli talqin etilgan. Yoshlarning mustaqil fikrlashi , o‘z hayoti
uchun o‘zi javob berishi, kattalar esa farzandlarning fikrini hurmat qilishi lozimligi haqida
chuqur xulosa qilamiz. Bu asar o‘quvchilarni qadimiy
-
urf odatlarga ko‘r ko‘rona ergashmasdan,
adolat, insof va shaxsiy huquqlarga asoslangan holda hayot tarzini tanlashga undaydi. Bu asar
bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgan emas. Nikoh masalalarida majburiylik,
moddiy
manfaatga asoslanish kabi illatlar jamiyatimizda hanuz uchramoqda. Abdulla Qodiriyning ushbu
asari har bir kitobxonni oilaviy hayotning poydevori bo‘lgan muhabbatdan, o‘zaro hurmat va
kelajak uchun ma’suliyatli qarorlar haqida chuqur mushohada qilishga undaydi. Shu bois
“Baxtsiz kuyov” dramasi o‘zbek adabiyotida faqat tarixiy qadriyat sifatida emas, balki bugungi
kunda ham dolzarb pand-u nasihat manbai sifatida qadrlanadi. Bu drama orqali bir shaxsning
fojiasi emas balki butun bir davrning fojiasi ko‘rsatiladi.
2
"Konflikt (lot. contlictue
—
ixtilof, toʻqnashish) —
1) qarshi tomonlar, fikrlar, kuchlar toʻqnashuvi; 2) adabiyot va
sanʼatda —
badiiy asar mohiyatida yotgan ziddiyat, personajlarning oʻzaro toʻqnashishi"
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
383
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sobir Mirvaliyev. O‘zbek adiblari. O‘zbekiston fanlar akademiyasining “Fan” nashriyoti.
–
Toshkent: 1993.
2.
Abdulla Qodiriy. Baxtsiz kuyov. Cho‘lpon nashriyoti. –
Toshkent: 2004.
