ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
671
QORAQALPOQ DOSTONLARINI O’QISH TALABALARNING IJODIY
QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH VOSITASI SIFATIDA
Seytmuratov Berdiyar Genjemuratovich
NDPI Musiqiy talim kafedrasi assistant o‘qituvchisi.
Karlibaeva Aziza Kenesbay qizi
NDPi musiqiy talim talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17490607
Annotasiya.
Mazkur maqolada Qoraqalpoq xalq dostonlarini o’qishning talabalarning
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishdagi ahamiyati yoritilgan .Unda dostonlarning nafaqat adabiy
yodgorlik ,balki xalqning ma’naviy,madaniy va axloqiy merosining ajralmas qismi sifatida yosh
avlod tarbiyasida tutgan o’rni ko’rsatib o’tilgan.Mualliflar talabalarning dostonlarini o’qish va
tahlil qilish orqali milliy qadriyatlar tarixiy an’analar hamda estetik tafakkurni o’zlashtirishi
badiiy nutq va ijodiy tafakkurni rivojlantirishi shuningdek maqolada qoraqalpoq dostonlarini
ijro etishdagi qiyinshiliklar-yodlash emotsional ifoda ritmni saqlash sahna qo’rquvi va
talaffuzdagi muammolari tahlil qilinadi hamda ularning yechimlari taklif etiladi.
Kalit so’zlar
: Qoraqalpoq dostonlari, ijodiy qobiliyat, baxshichilik, milliy qadriyat,
emotsional ifoda, talabalarning rivojlanishi.
Annotation.
This article highlights the importance of reading Karakalpak folk epics in
developing students' creative abilities. It shows the role of epics not only as literary monuments
but also as an integral part of the people's spiritual, cultural, and moral heritage in educating
the younger generation. Through reading and analyzing students' epics, the authors analyze
national values, historical traditions, and the development of aesthetic thinking, developing
artistic speech and creative thinking, as well as the difficulties in performing Karakalpak epics -
memorization, emotional expression, maintaining rhythm, stage presence, and pronunciation
problems, and propose solutions.
Keywords:
Karakalpak dastans, creative abilities, epic singing,national values,emotional
expression,student development.
Аннотация.
В данной статье раскрывается значение чтения каракалпакских
народных дастаных в развитии творческих способностей студентов. Отмечается что
дастаны представляют собой не только литературные памятники но и неотъемлемую
часть духовного культурного и нравственного наследия народа. Авторы подчеркивают
что через чтение и анализ дастанов студенты осваивают национальные ценности
исторические традиции и естетическое мышление развивают художественную речы и
творческое воображение статье также анализируются трудности исполнения
каракалпакских эпосов такие как запоминание выражение эмоций поддержание ритма
страх сцены и произношение а также предлагаются пути их решения.
Ключевные слова:
Каракалпакские дастаны творческие способности бахшичилик
национальные ценности эмоциональное выражение развитие студентов.
O‘zbek milliy baxshichilik va dostonchilik san’atining noyob namunalarini asrab-
avaylash va rivojlantirish, uni keng targ‘ib qilish, yosh avlod qalbida ushbu san’at turiga hurmat
va e’tibor tuyg‘ularini kuchaytirish, turli xalqlar o‘rtasidagi do‘stlik va birodarlik rishtalarini
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
672
mustahkamlash, ijodiy hamkorlik, madaniyma’naviy munosabatlar doirasini xalqaro miqyosda
yanada kengaytirish maqsadida muhtaram Prezidentimiz SH. Mirziyoyevning 2018-yil 1-
noyabrdagi “Xalqaro baxshichilik san’ati festivalini o‘tkazish to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq
Surxondaryo viloyatining Termiz shahrida har ikki yilda bir marta baxshichilik san’ati festivali
tashkil etilmoqda [1]
2022/2023 o’quv yilidan boshlab talim muassasalarida o’quvchi va talabalarning musiqiy
bilim va ko’nlikmalarini oshirish, ularning qalbida milliy madaniyatga bulgan muhabbatini
shakillantirish, yosh istedotlarni aniqlash qullab-quvvatlashga qaratilgan quydagi chora-tadbirlar
amalga oshirilishi belgilansin:
Dostonlar, ayniqsa, xalq og‘zaki ijodi sifatida, nafaqat adabiy yodgorlik, balki ijtimoiy,
ma’naviy va madaniy merosning ajralmas qismi sifatida talabalarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishda katta rol o'ynaydi. Dostonlarni o’qish va tahlil qilish orqali talabalar bir nechta
foydali jihatlarni o’zlashtirishi mumkin.
Dostonlarni oqish talabalarga o’z xalqining tarixi, madaniyati, qadriyatlari va urf-
odatlarini o’rganish imkonini beradi. Masalan, "G’arip-ashiq", "Gorog’lu", "Sayatxan-Hamra"
kabi dostonlar orqali talabalar o’z xalqining azaliy qadriyatlari, adolat, or-nomus, sevgining
kuchi kabi masalalar bilan tanishadilar. Bu esa ularning dunyoqarashini kengaytiradi va
ma’naviy qadriyatlarni shakllantiradi. Dostonlar badiiy til, so‘z san'ati, tasviriy ifoda va stilistik
vositalar bilan boy. Talabalar dostonlarni o’qish orqali tilning boyligini his qilishlari, so’zlarni
nozik va maqsadli ishlatishni o’rganadilar. Ijodiy tafakkur va obrazli fikrlashni rivojlantiradi.
Masalan, dostonlarda keltirilgan obrazlar, metaforalar va boshqa badiiy uslublar
talabaning fikrini chuqurlashtiradi va badiiy fikrlashni o’rgatadi.
Dostonlar ko’pincha muhim ijtimoiy va axloqiy masalalarni ko’taradi. Masalan,
dostonlarda qahramonlar adolat, vatanparvarlik, do’stlik, jasorat kabi qadriyatlarni namoyon
etadilar. Talabalar bunday masalalarni o’qish orqali ularni o’z hayotida qo’llashni, qarorlar qabul
qilishda ahloqiy me'yorlarga asoslanishni o’rganadilar.
Dostonlarda ko’plab kuchli va qahramonlik obrazlari mavjud. Talabalar bu obrazlarni
tahlil qilish orqali o’zlarini anglashadi, shaxsiy qobiliyatlarini rivojlantirishda ham ulardan ilhom
olishadi. Doston qahramonlarining xulq-atvori, faoliyati va kurashlari talabalarga o‘z
maqsadlariga erishish yo‘lida ruhiy kuch va qat'iyatlilikni o‘rgatadi. Dostonlarni o‘qish va tahlil
qilish ijodiy yozuv ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Talabalar dostonning tuzilishini, syujetini
va personajlarini tahlil qilish orqali o‘z ijodiy yozuvlarini yanada boyitishadi. Bunday mashqlar
o‘z qahramonlarini yaratish, badiiy hikoyalar yozish kabi ijodiy faoliyatlarga ilhom beradi.
Dostonlar ko‘pincha kuchli emotsional ranglarga ega bo‘ladi. Talabalar bunday asarlarni
o‘qish orqali turli hissiyotlarni chuqurroq anglaydilar, ularni tushunish va ifodalashda
yaxshilanishadi. Bu ijodiy va shaxsiy rivojlanish uchun juda muhimdir, chunki badiiy ijodda
emotsional ziddiyatlar va nozikliklarni boshqarish juda kerak bo‘ladi. [2]
Qoraqalpoq dostonlarini
ijro etishdagi
qiyinchiliklari
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
673
[3] Ajiniyoz nomidagi NDPI Pedagogika-psixologiya va ijodiy ta’lim fakulteti 1a-kurs talabasi
Tilepbaev Azamatning Doston ijrosidagi qiyinchiliklari
1.
Yodlash va eslab qolish qiyinchiliklari
Dostonni yod olgan vaqitta eng birinchi dostonni boshidan oxirigacha bir-ikki marta
o’qibolish kerak. Chunki u dostonning manosini tushunmaguningcha sen u dostonga
qiziqmaysan, va kirishmaysan. Faqat dostonni o’qib chiqqan bilan uning manosini tushingan
boshqa aytilish yo’llari boshqa bo’ladi. Dostonni yodlab olish uni qunt bilan o’qish yarin
yo’ldan tashlab ketmaslik kerak. Eslab qolish uchun etiborli bo’lish yaxshilab o’z ustida
ishlashi kerak.
Dostonlar ko‘pincha uzun, ko‘p qismli va ritmik tuzilishga ega. Ularni yodlash juda katta
e'tibor va mashaqqat talab etadi. Talaba yoki ijrochiga bir dostonni to‘liq yodlash va uni sahnada
yoki auditoriya oldida ijro etish juda mushkul bo‘lishi mumkin. Yodlash jarayonida ba'zida
so‘zlar o‘rnini adashtirish yoki gaplarning tartibini unutish mumkin.
2.
Emotsional ifodaning yetishmasligi
Emotcional holatning qiyinchiligi ko’pincha yosh baxshilarning, ijrochilarning dostonni
o’rganish vaqtidagi ustozlardan yetarlicha o’ziga so’rab olmaganligi, ustozlarning ko’pincha
audio yozuvlarini yoki qo’shiqlarini aytgan vaqtdagi o’sha ustozlar bergan emotcialarni yaxshi
o’zlashtirmaganligi o’z ustida ishlamaganligi o’sha narsani o’ziga singdirmaganligi shular
ko’pincha odamni qiynaydi
Dostonlarda har doim kuchli emotsional izlanishlar, qahramonlarning ichki konfliktlari
yoki tashqi dunyo bilan kurashlari bo‘ladi. Agar ijrochi bu hissiyotlarni to‘g‘ri ifodalashda
qiyinchilikka duch kelsa, dostonning ta'siri susayishi mumkin. Dostonni faqat so‘zlar bilan
aytish emas, balki uning ichki ruhini, kayfiyatini ham izhor etish zarur.
3.Dostonni ijro etgan vaqitta bir-ikki soatlab aytasang va hu vaqt ichida sening
ovozing charchaydi va o’sha vaqtda ovozning charchamasligi uchun to’g’ri nafas olib bilib va
7. Jamoat oldida
turgan psixologik
to‘siqlar
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
674
uni to’g’ri sarflashimiz kerak bo’lib hisoblanadi. Dostonda keltirib o’tilgan har bir so’zni to’g’ri
aytishimiz kerak.
Dostonlarda ba'zan murakkab so‘zlar, qiyin talaffuzga ega bo‘lgan so‘zlar yoki dialektik
ifodalar bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda talaffuzda xatoliklar, ovozning noto‘g‘ri ishlatilishi
dostonning tushunilishini qiyinlashtiradi.
3.
Ritm va tembrni saqlash
Qo’shiqlarni ritmga tushib ijra etishning o’zi qiyin bo’lib hisoblanadi. Dostonda kamida
15 qo’shiq bo’lsa shularni ketma ket ritmga, melodiyasiga, qo’shiqning bo’g’inlariga qarab
joylashtiriladi. Endi bu yerda ritmning o’zini aniq bir tempda ushlab aytish qiyin, chunki
qoshiqni cho’zib ushlab aytadigan joydi bo’ladi va shu vaqtda ritmni ushlab turish qiyinroq
bo’ladi.Bu ko’pincha qoraqalpoq qo’shiqlarida ko’pincha uchraydi.
Dostonlar ko‘pincha maxsus ritmik tuzilmada aytiladi. Dostonning ritmi o‘zgarsa, uning
ta'siri ham pasayishi mumkin. Ayrim holatlarda, ijrochi ritmni saqlashda muammolarga duch
kelishi mumkin, ayniqsa, dostonning tezligi yoki ovozning balandligi o‘zgarib ketsa, tinglovchi
diqqatini yo‘qotish xavfi mavjud.
4.
Sahnada yoki auditoriya oldida qo’rquv
Ko’pchilik insonlarda sezaman saxnaga chiqmasdan oldin qo’rquv va dovdirashlik
bo’ladi. Shu qatori menda ham dovdirovchilik bo’ladi va uni tomoshabinlarga sezdirmaslikka
harakat qilaman. Keyinchalik qo’rquv yo’qola boshladi sababi ko’p vaqittan beri sahnada
qo’shiq aytib o’zimni erkin sezaman.
Doston ijrosida sahnada yoki auditoriya oldida bo‘lish ba'zan ijrochi uchun qo‘rquv yoki
stressni keltirib chiqarishi mumkin. Bu holat ijroning sifatiga salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin,
chunki ijrochi o‘zini erkin his qilmasligi va so‘zlarni tabiiy ravishda ifodalashda qiyinchiliklarga
duch kelishi mumkin.
5.
Ijodiy tafakkur va xatoliklar
Dostonni ijro etgan vaqtda faqat dostonda qanday qilib yozilgan bo’lsa shunday qilib
aytish degani emas. Sababi dostonni ijro etayotganda obrazga kirib aytayotganda ham o’z
o’zidan qo’shimcha so’zlar qo’shila boshlaydi bu dostonni yanada boyitishga yordam beradi.
Ammo ko’shimcha so’zlardan ko’p ko’shmaslik kerak, o’zining manosiga qarab qo’shishga
bo’ladi.
Doston ijrosida ba'zida ijrochi ijodiy tafakkurini ifodalashda muammolarga duch kelishi
mumkin. Har bir doston o‘zining nozikliklari, ko‘pgina qatlamlari va obrazlari bilan ajralib
turadi. Ijrochining barcha ma'nolarni to‘g‘ri va aniq ifodalashda xatoliklar yuzaga kelishi
mumkin.
6.
Jamoat oldida turgan psixologik to‘siqlar
Ko’pchilik odamlarda ko’raman jamoat oldida qo’shiq aytishga qo’rqadi, yoki uyaladi.
Chunki u jamoat oldida, ko’pchilikning oldida qo’shiq aytib o’rganmagan bo’lishi
mumkin va shu yerda u o’zining zaif tomonlarini ko’rsatib qo’yadi. Bu muammo ko’pchilikning
yoki jamoat oldida qo’shiq aytmanaglikdan odamlar bilan chiqishib ketmaslikdan bo’ladi. Ko‘p
hollarda talabalar yoki ijrochilar jamoat oldida ijro etishda o‘zini noqulay his qilishadi. Bunday
holatda, ijrochi o‘zining kuchli tomonlarini namoyish etishdan ko‘ra, qo‘rquv va stress tufayli
diqqatini jamlay olmaydi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
675
Xulosa:
Qoraqalpoq dostonlarini oqish talabalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish
muhim o‘rin tutadi . Dostonlarda mujassam bo‘lgan xalq og‘zaki ijodi, badiiy tasvir vositalari
qahramonlarning ruhiy olami va ma’naviy qadriyatlar yoshlarning estetik didini tafakkurini va
tasavvur doirasini kengaytiradi.dostonlar bilan tanishish jarayonida talabalar tahlil qilish, obraz
yaratish mustaqil fikr bildirish hamda ijodiy yozma ishlar tayyorlash ko‘nikmalarini egallaydi.
Shuningdek bu jarayon milliy madaniyat va an’analarni chuqur anglash, ma’naviy
merosni qadrlash hamda o‘z ijodiy salohiyatlarini namoyon etish uchun keng imkoniyat yaratadi.
Shunday qilib, qoraqalpoq dostonlari talabalarning ijodiy fikrlashni shakllantirish estetik
tarbiyasini rivojlantirish va milliy o‘zlikni anglash samarali vosita hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori 02.02.2022 yildagi PQ-112 sonli qarori.
1.
Yechimi
: Dostonni kichik qismlarga ajratib, har bir qismni
alohida yodlash va unga o‘rganish tavsiya etiladi. Shuningdek,
dostonning ritmi va mavzusini tushunish, unga chuqurroq kirish
ijro jarayonini osonlashtirishi mumkin.
2.
Yechimi
: Dostonni kichik qismlarga ajratib, har bir qismni
alohida yodlash va unga o‘rganish tavsiya etiladi. Shuningdek,
dostonning ritmi va mavzusini tushunish, unga chuqurroq kirish
ijro jarayonini osonlashtirishi mumkin.
3.
Yechimi
: Ijrochi talaffuzni to‘g‘ri o‘rganish uchun mutaxassislar
bilan mashq qilish, ovozini kuchaytirish va uning aniq eshitilishi
uchun tahlil qilish lozim.
4.
Yechimi:
Ritmni saqlash uchun dostonni bir necha marta mashq
qilish va uning ritmik tuzilmasini yaxshi o‘rganish zarur. Ijrochi
bu jarayonni o‘zining ovozini va so‘zning uzunligini kuzatib
mashq qilishi kerak.
5.
Yechimi
: Sahna qo‘rquvini yengish uchun muntazam mashq
qilish, nafas olish texnikalarini o‘rganish va ishonchni oshirish
lozim. Ijrochi o‘zini tabiiy holatda tutish uchun doimiy
mashg‘ulotlar o‘tkazishi kerak.
6.
Yechimi
: Sahna qo‘rquvini yengish uchun muntazam mashq
qilish, nafas olish texnikalarini o‘rganish va ishonchni oshirish
lozim. Ijrochi o‘zini tabiiy holatda tutish uchun doimiy
mashg‘ulotlar o‘tkazishi kerak.
7.
Yechimi
: Sahna qo‘rquvini yengish uchun muntazam mashq
qilish, nafas olish texnikalarini o‘rganish va ishonchni oshirish
lozim. Ijrochi o‘zini tabiiy holatda tutish uchun doimiy
mashg‘ulotlar o‘tkazishi kerak.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
676
2.
ESTETIKA ASOSLARI E. DMAROV, R. KARIMOV, M. MIRSAIDOVA, G.
OYXO‘JAYEVA
3.
NADIROVA A.B. Qaraqalpaq muzıka tarıyxı 24-25 betlar
4.
"Musiqa Badiiyligi va Estetikasi" Komiljon Toshmatov
5.
"Dutor va Uning Ijro Usullari" Shuhrat Mirzayev
6.
"Maqom.uz" – Oʻzbek maqomlari va dutor ijrochiligi haqida videolar va maqolalar.
7.
"Dutor Masterclass" (YouTube) – Turgʻun Alimatov, Shuhrat Mirzayev kabi ustalarning
darslari.
8.
"Oʻzbekiston Milliy Kutubxonasi" – Musiqa nazariyasiga oid elektron kitoblar.
