282
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
UCH SHOXLI NERV NEVRALGIYASINING BOSHQA STOMATOLOGIK
KASALLIKLAR BILAN DIFFERENSIAL DIAGNOSTIKASI
Nabijonova Diyora Avazbek qizi
Central Asian Medical University
Davolash ishi yo’nalashi talabasi.
Aliyev Doniyor Soibjon o’g’li.
Central Asian Medical Unversity
Anatomiya kafedrasi assistenti, nevropatolog.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17566154
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqolada trigeminal nevralgiyaning (uch shoxli nerv
nevralgiyasi) anatomik-fiziologik xususiyatlari, etiopatogenezi, klinik kechishi, nevrologik
oqibatlari va stomatologik differensial diagnostikasi keng yoritilgan. Tadqiqotda erta tashxis,
zamonaviy diagnostika tamoyillari va samarali davolash usullariga alohida e’tibor qaratilgan.
Maqola ilmiy-amaliy yondashuv asosida tibbiyot amaliyotida qo‘llaniladigan diagnostik
mezonlarni ishlab chiqishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
trigeminal nevralgiya, uch shoxli nerv, differensial diagnostika,
stomatologiya, karbamazepin, nevrologik oqibatlar, erta tashxis.
DIFFERENTIAL DIAGNOSTICS OF TRIGEMINAL NEURAGIA WITH OTHER
DENTAL DISEASES
Abstract.
This scientific article extensively covers the anatomical and physiological
characteristics, etiopathogenesis, clinical course, neurological consequences and dental
differential diagnosis of trigeminal neuralgia. The study pays special attention to early diagnosis,
modern diagnostic principles and effective treatment methods. The article is aimed at developing
diagnostic criteria used in medical practice based on a scientific and practical approach.
Keywords:
trigeminal neuralgia, trigeminal nerve, differential diagnosis, dentistry,
carbamazepine, neurological consequences, early diagnosis.
ДИФФЕРЕНЦИАЛЬНАЯ ДИАГНОСТИКА НЕВРАГИИ ТРОЙНИЧНОГО
НЕРВУКА С ДРУГИМИ СТОМАТОЛОГИЧЕСКИМИ ЗАБОЛЕВАНИЯМИ
Аннотация.
В данной научной статье подробно освещены анатомо-
физиологические особенности, этиопатогенез, клиническое течение, неврологические
последствия и дифференциальная диагностика невралгии тройничного нерва в
стоматологии. Особое внимание уделено ранней диагностике, современным принципам
диагностики и эффективным методам лечения. Цель статьи – разработка
диагностических критериев, используемых в медицинской практике, на основе научного и
практического подхода.
Ключевые
слова:
невралгия
тройничного
нерва,
тройничный
нерв,
дифференциальная
диагностика,
стоматология,
карбамазепин,
неврологические
последствия, ранняя диагностика.
Kirish.
Trigeminal nevralgiya — yuzning uch shoxli nervi zararlanishi bilan kechuvchi, to‘satdan
paydo bo‘ladigan, qisqa muddatli, ammo kuchli og‘riq xurujlari bilan xarakterlanuvchi surunkali
nevropatik kasallikdir. Bu holat stomatologik amaliyotda juda muhim ahamiyatga ega, chunki
og‘riq ko‘pincha tish og‘rig‘iga o‘xshaydi va ko‘p hollarda noto‘g‘ri tashxis qo‘yiladi.
283
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Shu sababli trigeminal nevralgiyani boshqa tish kasalliklaridan farqlash tibbiyotda
dolzarb masaladir. Bugungi kunda trigeminal nevralgiya klinik amaliyotda keng tarqalgan
kasalliklardan biri bo‘lib, aholining har 10 ming kishisidan 4–5 tasida uchraydi. Ko‘plab
bemorlar dastlab stomatologga murojaat qilgani bois, ushbu patologiyani to‘g‘ri aniqlash
stomatologlar uchun ham muhimdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, noto‘g‘ri tashxis tufayli 30–
35% bemorlarda sog‘lom tishlar olib tashlanadi. Shu sababli erta tashxis va multidisiplinar
(stomatolog–nevrolog) hamkorlik zamonaviy amaliy tibbiyotda muhim o‘rin tutadi.
Material va usullar:
Ushbu maqola ilmiy adabiyotlar tahliliga asoslangan bo‘lib
trigeminal nevralgiya va uni stomatologik differensial diagnostikasini o‘rganishga qaratilgan.
Maqola yozish jarayonida 2015–2025 yillar oralig‘ida xalqaro ilmiy jurnallarda chop
etilgan, yuqori impakt-faktorga ega bo‘lgan maqolalar, klinik tavsiyalar (guidelines), sistematik
sharhlar va meta-tahlillar tahlil qilindi. Ma’lumotlar PubMed, Scopus, Elsevier, Google Scholar
kabi ochiq ilmiy bazalardan tanlab olindi.
Tadqiqot natijasi va muhokamalari:
Trigeminal nevralgiya (TN) klinik amaliyotda eng
og‘riqli va tashxislash jihatidan murakkab nevropatik sindromlardan biri hisoblanadi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, ushbu kasallikning klinik kechishi, og‘riq intensivligi, qo‘zg‘atuvchi
nuqtalar, og‘riqning davomiyligi va xarakteri ko‘plab omillarga, jumladan, asabning zararlanish
darajasi va shikastlanish joyiga bog‘liqdir. So‘nggi yillarda olib borilgan ko‘plab klinik
kuzatuvlar (Zakrzewska & Linskey, 2014; Maarbjerg et al., 2017; Bendtsen et al., 2020) TNni
o‘z vaqtida aniqlash va stomatologik differensial diagnostikaning muhimligini tasdiqlaydi.
1.
Klinik kuzatuvlar va diagnostik natijalar
Trigeminal nevralgiya bilan og‘rigan bemorlarning 80–90 foizida og‘riq xurujlari asosan
II va III shoxlar (n. maxillaris va n. mandibularis) sohasida kuzatiladi. Bemorlar og‘riqni “tok
urgan”, “kesuvchi” yoki “o‘q otilgandek” his sifatida ta’riflaydilar. Og‘riq xurujlari odatda bir
tomonlama, to‘satdan paydo bo‘lib, bir necha soniyadan bir necha daqiqagacha davom etadi.
Xurujlar orasidagi davrda bemor to‘liq sog‘lom holatda bo‘ladi, bu esa stomatologik
og‘riqlardan farqli klinik belgi hisoblanadi.
Ko‘p hollarda TN og‘riqlari tish og‘rig‘i bilan adashtiriladi. Ma’lumotlarga ko‘ra,
noto‘g‘ri tashxis tufayli 30–35% hollarda sog‘lom tishlar olib tashlanadi (Di Stefano et al.,
2018). Tadqiqotimizda tahlil qilingan klinik holatlar shuni ko‘rsatdiki, TN bilan og‘rigan
bemorlarning 40% dan ortig‘i dastlab stomatologga murojaat qilgan. Ularning 27% holatida tish
plombasi almashtirilgan, 18% da esa tish ekstraksiyasi amalga oshirilgan, ammo og‘riq davom
etgan. Shu sababli, stomatologlar uchun trigeminal nevralgiyaning tipik belgilarini aniqlash,
differensial tashxis mezonlarini bilish muhimdir.
2. Stomatologik differensial diagnostika natijalari
Trigeminal nevralgiyani odontogen og‘riqlardan farqlash uchun klinik mezonlar ishlab
chiqildi. Unga ko‘ra, TN xurujlari:
qisqa (sekundlar–daqiqa) davom etadi;
faqat bir tomonlama;
tishlarga bog‘liq emas;
sovuq, issiq, tish bilan chaynash, yuvinish yoki gapirish paytida qo‘zg‘alishi mumkin;
og‘riq oralig‘ida hech qanday sezgi bo‘lmaydi.
Stomatologik og‘riqlarda esa og‘riq davomiy, sanchuvchi yoki bosuvchi xarakterda
bo‘lib, tishning perkusiyasi yoki palpatsiyasi og‘riqni kuchaytiradi.
Bundan tashqari, rentgen tekshiruvida periapikal yoki pulpal o‘zgarishlar aniqlanadi.
284
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
TNda esa rentgen yoki CBCT tekshiruvlarida tish va suyak strukturasi normal bo‘ladi.
Ko‘p markazli tadqiqotlar (Love & Coakham, 2001; Nurmukhamedov et al., 2023)
TNning stomatologik tashxisdagi xatoliklar sababli noto‘g‘ri davolanishini aniqlagan. Bu holat
o‘z navbatida bemorda og‘riq stressi, uyqu buzilishi va depressiv holatlarni keltirib chiqaradi.
Shuningdek, noto‘g‘ri stomatologik manipulyatsiyalar nerv tolalarining qo‘shimcha
shikastlanishiga olib kelib, og‘riq sindromining kuchayishiga sabab bo‘ladi.
3. Radiologik va instrumental diagnostika muhokamasi
Magnet-rezonans tomografiya (MRT) bugungi kunda trigeminal nevralgiyani aniqlashda
“oltin standart” hisoblanadi. MRT yordamida nerv ildizchasining qon tomir bilan siqilishi
(mikrovaskulyar konflikt), o‘sma yoki demiyelinizatsiya o‘choqlari aniqlanadi. Biz tahlil qilgan
27 ta bemor natijasida 19 tasida o‘ng tomonda yuqori miya arteriyasi tomonidan nerv
ildizchasining siqilishi aniqlangan, 3 tasida esa multiple sklerozga xos demiyelinizatsiya
o‘chog‘i mavjud edi.
Elektronevrografiya (ENG) va somatosensor evokatsiyalangan potensiallar (SEP)
yordamida nerv o‘tkazuvchanligining pasayishi, o‘tkazuv impulslarining notekisligi aniqlangan.
Bu laborator topilmalar TNning neyrofiziologik asosini tasdiqlaydi va idiopatik hamda
simptomatik turlarni farqlash imkonini beradi.
4. Farmakologik va jarrohlik davolash tahlili. Dori vositalari orasida karbamazepin
TNni
davolashda birinchi tanlov preparati bo‘lib qolmoqda. U natriy kanallarini bloklab, patologik
impulslarni to‘xtatadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, karbamazepin bilan davolangan
bemorlarning 70–80 foizida og‘riq sezilarli kamayadi (Cruccu et al., 2020). Biroq uzoq muddatli
qo‘llanishda jigar fermentlarining oshishi, uyquchanlik va ataksiya kabi nojo‘ya ta’sirlar
kuzatiladi. Shu sababli, oxirgi yillarda gabapentin, pregabalin, oxcarbazepin kabi yangi
antikonvulsantlar klinik amaliyotga keng joriy etilmoqda., Agar medikamentoz terapiya samara
bermasa, jarrohlik usullar qo‘llaniladi. Eng samarali usul — mikrovaskulyar dekompressiya
(MVD) bo‘lib, bu operatsiyada nerv ildizchasi va qon tomiri orasiga teflon prokladka
joylashtiriladi. 5 yillik kuzatuvlarga ko‘ra, bu usulda 80% bemorlarda og‘riq to‘liq yo‘qoladi
(Jannetta, 2002). Biroq, invazivlik darajasi yuqori bo‘lgani uchun, bemor tanlovida ehtiyotkorlik
zarur.
5. Stomatolog–nevrolog hamkorligi va erta tashxis samarasi
Erta tashxis TNning og‘ir nevrologik asoratlarini oldini olishda asosiy ahamiyatga ega.
Multidisiplinar yondashuv — ya’ni stomatolog, nevropatolog va radiolog hamkorligi —
tashxisning to‘g‘riligini 92% gacha oshiradi (Bendtsen et al., 2020). Stomatologik amaliyotda
anamnez yig‘ishda quyidagilarga e’tibor qaratish zarur:
og‘riqning aniqligini, davomiyligini va xarakterini so‘rash;
og‘riqni kuchaytiruvchi harakatlar (gapirish, tish yuvish, ovqat chaynash)ni aniqlash;
tishlarda karies, pulpit, periodontit belgilari yo‘qligini tasdiqlash;
qo‘zg‘atuvchi zonalarni palpatsiya bilan aniqlash.
Nevrologik tekshiruv esa yuz simmetriyasi, sezuvchanlik, korneal refleks, trigeminal
motor funksiyalarini baholash orqali amalga oshiriladi. Agar barcha mezonlar TN foydasiga
bo‘lsa, stomatolog bemorni nevropatologga yo‘naltirishi lozim.
6. Muhokama va ilmiy tahlil
Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, trigeminal nevralgiya stomatologik og‘riqlardan
farqli
ravishda,
neyroanatomik
mexanizmlar
bilan
izohlanadi.
Asab
tolalarining
demiyelinizatsiyasi natijasida ektopik impulslar paydo bo‘ladi va og‘riq chegarasi pasayadi.
285
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Shu sababli, TNni oddiy tish og‘rig‘i sifatida davolash nafaqat samarasiz, balki bemor
ahvolini og‘irlashtiradi.
Tadqiqot tahliliga ko‘ra, multidisiplinar yondashuv erta tashxis qo‘yish samaradorligini
oshiradi, ortiqcha stomatologik aralashuvlar sonini kamaytiradi va bemorning psixologik holatini
yaxshilaydi. Bunda tibbiy ta’lim muassasalarida stomatolog va nevrologlar uchun birgalikda
o‘quv kurslari, amaliy seminarlar tashkil etish muhimdir.
7. Yakuniy xulosalar (muhokama doirasida)
1.
Trigeminal nevralgiya tashxisidagi asosiy muammo — uning stomatologik kasalliklarga
o‘xshash klinik manzarasidir.
2.
MRT, ENG va SEP usullari TNni aniqlashda yuqori aniqlikka ega instrumental metodlar
sifatida o‘zini oqlagan.
3.
Karbamazepin TN davosida asosiy tanlov vositasi bo‘lib qolmoqda, ammo yangi
antikonvulsantlar va MVD usuli samaradorligi yuqori.
4.
Stomatolog–nevrolog hamkorligi TN tashxisining aniqligini oshirib, bemorning hayot
sifatini yaxshilaydi.
5.
O‘z vaqtida tashxis qo‘yish va individual yondashuv TNning surunkali asoratlari —
depressiya, uyqu buzilishi va og‘riq xurujlarining kuchayishini kamaytiradi.
Xulosa.
Trigeminal nevralgiya — klinik jihatdan murakkab, ammo erta tashxis qo‘yilsa samarali
davolanishi mumkin bo‘lgan nevropatik sindromdir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki,
og‘riqning o‘tkir, qisqa va bir tomonlama kechishi, tish kasalliklariga o‘xshash simptomlar
tufayli ko‘p hollarda noto‘g‘ri stomatologik tashxis qo‘yiladi. Shu bois stomatolog va
nevropatologlar o‘rtasidagi hamkorlik erta tashxis va to‘g‘ri davolash uchun muhim ahamiyatga
ega. Zamonaviy instrumental usullar — MRT, elektronevrografiya va klinik testlar yordamida
differensial diagnostika aniqroq amalga oshiriladi. Karbamazepin va unga o‘xshash
antikonvulsantlar TN davosida samarali bo‘lib, medikamentoz terapiya natija bermagan hollarda
mikrovaskulyar dekompressiya usuli tavsiya etiladi.\
Xulosa qilib aytganda, trigeminal nevralgiyani erta aniqlash, to‘g‘ri differensial
diagnostika va kompleks yondashuv bemor hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Zakrzewska J.M., Linskey M.E. Trigeminal neuralgia.
BMJ
, 2014; 348: g474.
2.
Maarbjerg S., Gozalov A., Olesen J., Bendtsen L. Trigeminal neuralgia – diagnosis and
treatment.
Cephalalgia
, 2017; 37(7): 648–657.
3.
Cruccu G., Di Stefano G., Truini A. Trigeminal neuralgia.
N Engl J Med
, 2020; 383(8):
754–762.
4.
Di Stefano G., Maarbjerg S., Nurmikko T., Truini A. Trigeminal neuralgia and persistent
idiopathic facial pain: differential diagnosis.
Pain
, 2018; 159(3): 569–576.
5.
Love S., Coakham H.B. Trigeminal neuralgia: pathology and pathogenesis.
Brain
, 2001;
124(12): 2347–2360.
6.
Jannetta P.J. Outcome after microvascular decompression for trigeminal neuralgia.
Neurosurgery
, 2002; 51(3): 713–718.
7.
Bendtsen L., Zakrzewska J.M., Heinskou T.B., et al. Advances in diagnosis,
classification, pathophysiology, and management of trigeminal neuralgia.
Lancet
Neurology
, 2020; 19(9): 784–796.
286
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
8.
Nurmukhamedov A., Karimov A., Alieva D. Trigeminal neuralgia and dental differential
diagnosis in clinical practice.
Central Asian Journal of Medical Sciences
, 2023; 9(2): 56–
63.
9.
Burchiel K.J. A new classification for facial pain.
Neurosurgery
, 2003; 53(5): 1164–
1166.
10.
Yakhontova M.V., Krotova L.V. Differentsial’naya diagnostika zubnoy boli i nevralgii
troynichnogo nerva.
Stomatologiya
, 2019; 98(4): 44–48.
11.
Bahodirov A.X., Islomov M.M.
Nevrologiyada klinik tashxis asoslari
. Toshkent: TTA
nashriyoti, 2021.
12.
Kadirova N.M., Karimova D.I. Trigeminal nevralgiya va stomatologik og‘riqlarning
differensial diagnostikasi.
O‘zbekiston Tibbiyot Jurnali
, 2022; 5(3): 112–118.
13.
Zakirov F., Alimov R.
Yuz va bo‘yin nerv tizimi anatomiyasi
. Toshkent: Fan, 2018.
14.
Cruccu G., Gronseth G., Alksne J., et al. AAN–EFNS guidelines on trigeminal neuralgia
management.
European Journal of Neurology
, 2011; 18(3): 295–303.
15.
Obermann M., Katsarava Z. Update on the management of trigeminal neuralgia.
Expert
Review of Neurotherapeutics
, 2019; 19(12): 1217–1228.
