412
QARAQALPAQ ÁDEBIYATÍNDA ALISHER NAWAYÍNÍŃ DÓRETIWSHILIGIN
ÚYRENIW MÁSELELERI
Allambergenova Gulchexra Qoylıbaevna
I.Yusupov dóretiwshilik mektebi oqıtıwshısı
Jumabaeva Nursulıw Jeńisbaevna
I.Yusupov atındaǵı dóretiwshilik mektebi 9-klass oqıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.10684789
Annotaciya
. Bul maqalada ózbek tiliniń tiykarshıshı, ullı oyshıl shayır Alisher Nawayınıń
dóretiwshiliginiń izertleniw máseleleri, shayır dóretiwshiliginiń tereń aǵartıwshılıqqa
qurılǵanlıǵı hám “Arbain” shıǵaramasınıń tárbiyalıq áhmiyeti haqqında sóz etiledi.
Tayanısh sózler:
Alisher Nawayı, “Vaqfiya”, “Hamsa”, “Munojat”, “Xazoin ul maoniy”,
“Nazm ul javahir”, “Arbain” shıǵarmaları.
ISSUES OF STUDYING ALISHER NAVOI'S WORK IN KARAKALPAK
LITERATURE
Abstract.
This article talks about the research issues of the founder of the Uzbek language,
the great thinker poet Alisher Navoi, the profound educational structure of the poet's work, and
the educational significance of the work "Arbain".
Keywords:
Alisher Navoi, "Waqfiya", "Hamsa", "Munajat", "Khazain ul Maoniy", "Nazm
ul Javahir", "Arbain" artistic works.
ВОПРОСЫ ИЗУЧЕНИЯ ТВОРЧЕСТВА АЛИШЕРА НАВОИ В
КАРАКАЛПАКСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ
Аннотация.
В данной статье говорится о проблемах исследования
основоположника узбекского языка, великого поэта-мыслителя Алишера Навои, глубокой
просветительской структуре творчества поэта, воспитательной значимости
произведения «Арбаин».
Ключевые слова:
Художественные произведения Алишера Навои, «Вакфия»,
«Хамса», «Мунажат», «Хазайн ул Маоний», «Назм ул Джавахир», «Арбаин».
Dúnyada Alisher Nawayı sıyaqlı shıǵarmaları keń tarqalǵan, jáhánniń derlik hárbir
múyeshinde kitap nusqaları ásirler dawamında saqlanıp kiyatırǵan dóretiwshini tabıw qıyın.
Házireti Nawayı ómiriniń sońǵı jıllarında onıń dóretiwshiliginiń tiline sózlik islengenligi Nawayı
dóretiwshiliginiń izertleniwiniń júda erteden baslanǵanlıǵın kórsetedi, yaǵnıy Nawayı
shıǵarmaların úyreniw hám izerlew tariyxı onıń óz zamanınan baslanadı.
413
Qaraqalpaq ádebiyatında da Nawayı dóretiwshiliginiń izertleniwi boyınsha birinshilerden
bolıp Asan Begimovtıń “Ullı ózbek xalqınıń ullı shayırı”, N.Dawqaraevtıń “Ullı danıshpan
shayır”, M.Daribaev hám A.Shamuratov awdarmalarında “Farxad hám Shiyrin”dástanı hám
A.Muwsaev, A.Dabılov, S.Nurımbetovlardıń shayırǵa arnalǵan qosıqları basılıp shıqtı. Ullı
shayırımız I.Yusupov Nawayı dóretiwshiligindegi janrlıq dástúrlerin qaraqalpaq ádebiyatına alıp
kirdi. Bul dástúrlerdi dawam ettirgen Marat Qarabaev, Ábilqasım Ótepbergenovlar ózleriniń
ǵázzeller toplamların bastırıp shıǵardı.
Nawayı dóretpelerin awdarmalawda shayır D.Aytmuratov onıń ǵázzellerin awdarmalasa,
Máden Matnazarov “Hamsa”sınan “Jeti ıqlım” dástanın awdarmaladı.
Shayır dóretiwshiliginiń izertleniwi hám qaraqalpaq ádebiyatına tásiri máselelri boyınsha
I.Saǵıtov, Q.Maqsetov, K.Mámbetov , Aydar Murtazaev sıyaqlı ilimpazlardıń ilimiy miynetleri
jarıq kórdi.Nawayı dóretiwshiligin izertlew jumısları búgingi kúnde de áhmiyetli máselelerdiń biri
sıpatında qaralmaqta.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Sh.Mirziyoevtıń 19-oktyabr 2020 –jılǵı Alisher
Nawayınıń 580 jıllıǵın keń túrde nıshanlaw haqqındaǵı qararında da shayırdıń ómiri hám
dóretiwshiligin mámleketimizde hám xalıq aralıq kólemde keń úyreniw hám tarqatıw maqsetinde
xalıq aralıq jámáátlik fond shólkemlestiriw, shayır dóretiwshiligin keń izertlewge hám en
jaydırıwǵa úles qosqan mámleketimiz hám shet el puqaraların hám ilimiy-dóretiwshilik
mekemelerdi sıylıqlaw maqsetinde Alisher Nawayı ordeninin shólkemlestiriw, shet elde saqlanıp
kiyatırǵan Alisher Nawayı dóretiwshiligine hám ol jasaǵan dáwirge tán bolǵan qol jazba
nusqalardı mámleketimizge alıp keliw is ilajların kóriw, shayır dóretiwshiligin izertlew boyınsha
ilimiy izertlew islerine mámleketlik buyırtpaǵa muwapıq ilimiy joybarlar tańlawın daǵazalaw,
2021- jılı Tashkent qalasında Alisher Nawayı atındaǵı dóretiwshilik mektebin shólkemlestiriw,
2021-jılı noyabr ayınıń birinshi on kúnliginde Nawayı qalasında “Alisher Nawayı dóretiwshilik
miyrasınıń insaniyat ruwxıy aǵartıwshılıǵındaǵı ornı” temasındaǵı ilimiy ámeliy konferenciya
shólkemlestiriliwi haqqında aytılǵan. Bul demek shayır babamızdıń tuwılıwınıń 580 jıllıǵın
ótkiziw sánesine shekem de bir neshshe ilimiy izertlew jumısları dóretiliwinen derek beredi.
Alisher Nawayınıń hár bir shıǵarması tereń aǵartıwshılıqqa , ruwxıy kámillikke
baǵdarlanǵan. Atap aytqanda hátte muxabbattı jırlawshı dástanlarınıń tiykarǵı mańızında tereń
aǵartıwshılıqqa baǵdarlaw máseleleri jatadı.
Máselen shayır “Farxad hám Shiyrin” dástanında Farxadtıń jas waqıtlarınan ilim bilimge
bolǵan qızıǵıwshılıǵı, onıń ata-anasınıń balasınıń qızıǵıwshılıǵın sezip dúnya alımların jıynap,
414
túrli pánlerden sabaq alıwına imkaniyatlar jaratıwı, nátiyjede Farxadtıń eń qıyın hám sırlı ilim
tilsimlerin úyrenip, meńgerip alıwları jaslardı ilim bilim alıwǵa baǵdarlaydı.
Jumbaq joq ilimde ol sheshpeytuǵın,
Ilimde taraw joq bilmes deytuǵın,
Tirishilik ilimniń qolına alsa,
Biledi jer kókte ne barın qansha.
Tábiyat, esaptıń bar ámellerin,
Bes barmaǵınday ol úyrendi bárin
Alisher Nawayı shıǵarmalarınıń isninde Xamsa (bes kitaptan ibarat dástan), “Quslar tili”
(Lisonut tayr), “Nazm ul javahir”, “Arbain” hám taǵı basqa da shıǵarmaları jáhánge tanıldı.
Qaraqalpaq ádebiyatında Alisher Nawayı dóretiwshiligi boyınsha shayırdıń “Nazm ul
javahir” hám “Arbain” shıǵarmaları haqqında maǵlıwmatlar kóp ushıraspaydı.Joqarıdaǵı
shıǵarmaları haqqında úyrenip shıǵılıp, qaraqalpaqsha awdarmalaw máselelerine de dıqqat
qaratılsa maqsetke muwapıq bolar edi, sebebi bul shıǵarmalardıń tárbiyalıq áhmiyeti júda úlken.
Ullı danıshpan shayırdıń “Arbain”shıǵarmasına azı kem toqtalıp ótsek.
Shıǵıs ádebiyatında “arbain” dástúri bar bolıp, ol xalıq arasında keńnen taralǵan eń
saralańǵan qırq hádisti terip alıp , onıń mazmunı bir rubayıda ashıp berilgen.
Abduraxman Jamiydiń “Chixil hádis” dep atalǵan shıǵarmasın Alisher Nawayı túrkiy tiline
awdarmalaǵan. Shayırdıń maqseti shıǵarmaǵa kirisiw bóliminde aytılǵanınday “parsı tilinde
sóylewshiler túsingen qırq hádis mazmun –mánisi haqqında túrkiy tilinde sóylewshilerdi de
xabardar qılıw” ekenin aytadı.
Bul hádislerdiń qosıq qatarları menen beriliwinde hámme shayırlar olardıń ańsat túsiniliwi
hám yadta saqlanıwın maqset etken.
Hádis (arab.-xabar, gáp, jańalıq) – Házireti Payǵambarımız Muxammed aytqan sózleri,
qılǵan isleri, ıqrarları haqqındaǵı ráwiyat. Islam dininde Qurannnan keyin ekinshi orında turıwshı
derek. Hádis eki túrge bólinedi:1. Hádisi qudsiy (mánisi Allataalaniki, aytılıwı Rasulluloh
tárepinen bolǵan hádisler) 2. Hádisi Nabaviy .
Hádisler dıqqatqa alınıwı tárepinen de 3ke bólinedi 1. sahih (isenimli) 2. hasan (jaqsı) 3.
zaif (tómen)
Quranda barlıq huqıqıy hám tárbiyalıq máseleler ulıwmalıq tárizde bayanlanadı. Olarǵa
anıqlıq kiritiw hám túsindiriw ushın Muxammed A.S. Óz hádislerin keltiredi. Bul hádislerdi
Házireti Payǵambarımız saqabaları yadta saqlawǵa háreket qılǵan, Házireti Payǵambarımız
óliminen keyin onıń hádislerin naqıl kórinisinde aytıw ádet ke aylanǵan. Usı múnasibet penen bir
415
topar musulmanlar onı jazba túrde toplay baslaǵan. Eń birinshi Hádis kitabın Ibn Shixab az Zuxriy
jazǵan. Onnan keyin de bir neshe hádisler toplamları jazılǵan. Biraq olarda ayırım shálkestirip
jiberiw halatları ushırasqan.
“Sahih” jónelisine tolıq isenemli hádisler kiritilip bul jóneliske Imom al Buxariy tiykar
salǵan.
“Sunon” jónelisindegi toplamlarda isenimli hádisler menen bir qatarda “ tómen” dárejedegi
hádisler de kiritilgen. Abu Dawıt, Abu Isa at Termiziy, Nasaiy, Ibn Maja toplamları usı jóneliske
tán.
Maveranaxrda birinshi bolıp Imom Abdulloh Ibn Muborak al Marbaziy hádis toplamın
jıynaǵan. Bunnan tısqarı Axmad Ibn Xanbal al Marvaziy, Abu Bakr Axmad Al Barakatiy hám
taǵı basqalar hádis toplamların jıynap hám olardı túsindirgen.
Keyin ala Pasullulah allayissalam atınan jalǵan hádisler toqıw, amir hám hákimlerge
xoshametgóylik etiw aqıbetinde kóplep isenimsiz, toqıma hádisler júzege kelgen. Waqıt ótiwi
menen hádislerdiń arasınan saraları tańlanıp , eń kerekli degenleri jıynalıp bir dizimge salına
baslanǵan.
IX-X –ásir baslarında dindarlar arasında eń isenerli dep tabılǵan hádistiń altı toplamı payda
bolǵan. Bular “Sahihi Buxariy”, “Sahihiy Muslim”, “Sahihi Termiziy”, “Sunani Abu Davud”,
“Sunani Ibn Moja”, “Sunani Nasoiy”. Bulardıń ishinde Buxariy hádisleri kóbirek tilge alınıp,
basqalarına qaraǵanda úlken húrmetke iye.
Alisher Nawayı zamanında jergilikli, ápiwayı xalıq wákilleri arab tilin bilmegen, hám bul
tilde jazılǵan dereklerge túsinbegen. Sonıń ushın da Alisher Nawayı “Arbain” shıǵarmasın
dóretiwdi maqset etedi. Shayır bul shıǵarmasın awdarma sıpatında kóredi. Sebebi bul shıǵarmanı
parsı tájik ádebiyatınıń ullı wákillerinen biri, ustazı Abduraxman Jámiydiń “Chixil hádis”
shıǵarması tásirinde jazadı. Bul shıǵarmaǵa kirisiwde óz ustazınıń razılıǵın hám duwasın alǵanı
hám awdarmaǵa kiriskenin aytadı.
Alisher Nawayınıń “Arbain” shıǵarması hádis mazmunıń tereń túsiniwge kómeklesiwshi
hám insannıń ruwxıy kóz qarasların ele de rawajlandırıwshı shıǵarmalar qatarına kiredi.
Mısalı: Kim qayır-saqawatta, biymáni nárselerge sarp qılmaslıqta, jaqsı adamlardı dos hám
jaman adamlardı dushpan biliwde Allanıń razılıǵın niyet qılǵan bolsa demek ol iymanın pútin
saqlaydı.
Islam dininde hár bir nárseniń óz mólsherinde bolıwı kerekligi uqtırıladı, hádden asıw
Jaratqanǵa xosh kelmeytuǵınlıǵı aytıladı. Qayır etiwde saqawatlı bolıw, biraq onda da asa
ketpeslik, sebebi asıra islengen qayır saqawat beriwshiniń menmenligin kórsetse, alıwshını
416
qosjaqpasqa aylandırıp qoyıwı múmkinligi de názerden shette qalmaydı. Bul hádis hám shayır
tárepinen kelririletuǵın rubayı házirgi waqıtta da ayırım aramızda ushırasatuǵın insanlarǵa órnek
boladı. Mısalı elimizde ayırım toy, bázimlerde artıqsha dábdebege berilip ısırapshılıqqa beriliw
halatları ushırap turadı. Hátte artıqsha ısırapkershilikke jol qoymaw maqsetinde elimizde bir
qansha párman hám ilajlardıń islep shıǵılıwına qaramastan dábdebelikke beriliwshi insanlarǵa bul
hádis hám rubayılar tuwrı jol kórsetiwde áhmiyetli.
Jáne bir hádis mazmunında: “mómin kiside eki qásiyet bolmaydı bul- qızǵanshaqlıq hám
jaman minez qulq”, -dep kórsetedi. Bul hádisti Nawayı túrkiy tilde bılayınsha rubayıǵa salǵan hám
bul rubayı mazmunı házirgi dáwir insanları ushın da tárbiyalıq áhmiyeti tárepinen kerekli bolǵan
qatarlar esaplanadı. Onda mómin insannıń heshqashan jaman qulqın kórsetpewi hám
qızǵanshaqlıq etpewi kerekligi uqtırıladı.
Nawayı dóretiwshiligi biziń hár birimizdi kámillikke, jetiklikke sharlaydı, jamanlıqlardan
qaytaradı, ruwxıy jaqtan kemshiliklerge jol qoymawǵa shaqıradı. Bul shıǵarmanıń jáne bir
áhmiyetli tárepi ol jas tańlamaydı, jaslarǵa da , kekselerge de birdey túsinikli hám paydalı.
REFERENCES
1.
Alisher Navoiy. “Nazm ul-javohir” . МАТ. 20 jjildlik. Toshkent: Fan, 1999.
2.
Boltaboyev X. Sharq mumtoz poetikasi. – Тоshkent: 2008.
3.
K.Mámbetov “Shıǵıs ádebiyatı tariyxı” Nókis “Bilim” 1993j
4.
K.Mámbetov “Nawayı hám qaraqalpaq ádebiyatı” Nókis “Qaraqalpaqstan” 1991j
5.
K.Palımbetov,Z.Bekbergenova “Balalar ádebiyatı” “Bilim”baspası 2012j
6.
Internet derekleri davron.uz/kutubxona/uzbek/alisher-navoiy-arbain-qirq-hadis.
7.
Allambergenovna A. R. THE MANIFESTATION OF EUROPEAN AND NATIONAL
TRADITIONS IN THE OPERA" GULAYIM" //International Journal of Philosophical
Studies and Social Sciences. – 2022. – Т. 2. – №. 2. – С. 185-187.
8.
Абатбаева
Р.
А.
ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН
МУСИҚА
МАДАНИЯТИНИ
РИВОЖЛАНИШИДА МАШХУР БАСТАТОР Н. МУҲАММЕДДИНОВНИНГ
ЎРНИ //Oriental Art and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 1. – С. 648-653.
9.
АБАТБАЕВА Р. КОМПОЗИТОР НАЖИМАДДИН МУХАММЕДДИНОВ
ИЖОДИДА ТАРИХИЙ СИЙМОЛАР //Journal of Culture and Art. – 2023. – Т. 1. – №.
1. – С. 60-66.
417
10.
Allambergenovna A. R. Historical Image of" Alpamys" In Karakalpak Music (Example in
the Works of Nazhimaddin Muhammeddinov) //Best Journal of Innovation in Science,
Research and Development. – 2023. – Т. 2. – №. 6. – С. 138-144.
