ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
29
KLASSIKA DÁWIRI ARXITEKTURASI
Muhammedyar Alliyarov
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti “Kórkem-óner ” kafedrası oqıtıwshısı
Amaniyazova Mexriygúl Salamatovna
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti “Kórkem-óner ” fakulteti studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.10925398
Anotatsiya.
Bul maqalada klassika dáwiri arxitekturasi hámde
arxitektorlıq
kompozitsiyalar haqqında sóz etilgen.
Gilt sóz:
arxitektura,
klassika,
siyasiy, ekonomikaliq , detal hám bezewler.
CLASSICAL ARCHITECTURE
Abstract.
This article is about the architecture and architectural compositions of the
classical period.
Key words:
architecture, classical, political, economic, details and decorations.
КЛАССИЧЕСКАЯ АРХИТЕКТУРА
Аннотация.
Данная статья посвящена архитектуре и архитектурным
композициям классического периода.
Ключевые слова:
архитектура, классическая, политическая, экономическая,
детали и украшения.
Eramızdan aldınǵı V asirge kelip, Gretsiya óziniń siyasiy, ekonomikaliq hám mádeniy
rawajlanıwınıń eń joqarı basqıshına kóterildi. Bul rawajlanıw Iran grek urıslarınan keyingi Afina
mámleketiniń kusheyiwi hám qul iyelewshilik demokratiyasınıń rawajlanıwı menen baylanislı
Urıs grek iolislarin Afina mámleketi átirapında birlestirdi. Urıstan keyin de Afina 150 den artıq
qala-mámleketlikler ishinde basqarıw jeńilligin saqlap qaldı. Gretsiya topıraǵına tutasqan teńiz
jollarına húkimran bolıp aldı. Bul tazadan -jańa bazarlardı qolǵa kirgiziwge qara teńiz jaǵasındaǵı
bekkemlikleri menen aldı -satti jumısların rawajlandırıwǵa jańa múmkinshilikler jarattı. Afina
eramızdan aldıńgi V ásir ortalarina kelip, pútkil grek áleminiń eń iri mádeniy hám ekonomikaliq
orayına aylandı.
Grek klassikasi dáwiriń shártli túrde dáslepki klassika, joqarı hám sońģi klassika dáwirine
bólinedi. Dáslepki klassika eramızdan aldıńģi 490 - 450 jıllardaǵı Iran -grek urısı dáwirine tuwri
keledi. Bul dáwir kórkem ónerinde realistik tendensiyalardıń artıp barıwı menen xarakterlenedi.
Dáslepki klassika dáwirinde kóp arxitektorlıq kompozitsiyalari jaratıldı, ayırım qalalar
qayta tiklendi. Arxitektorlıqqa, tiykarlanıp, peripter tipindegi ibadatxanalar qurılısı jetekshi orindı
iyeleydi. Olar kòbinese dáriy usılında qurıldı, lekin olardıń hár-biri arxitektordıń dóretiwshilik
jaqınlawı nátiyjesinde ozine say individual pazıyletler jańalıq ashtı. Pestumdaǵi Gera ibadatxanasi
(er. al. V asriniń birinshi sheregi) bizgeshe jaqsı saqlanǵan. Ol jaǵdayda dáslepki klassika
arxitektorlıǵına say pazıyletler kózge kórinedi.
Binanıń koefficientler bir-birine uyqas, detal hám bezewler sol tárizde isletilgen, bıraq
binadaǵı primetivlik hám salmaqli kórinis onı arxaika dáwiri menen baylanıstıradı. Egine
atawındaǵı Afina Afayn ibadatxanasi (er. al. 490 j.) hám ásirese, olimpiada daǵı Zevs ibadatxanasi
ózınıń koefficientler garmoniyasi, kórkem bezeginiń elegantlıǵı menen xarakterlenedi hám grek
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
30
arxitektorlıǵınıń eń jaqsi úlgilerinen esaplanadı. Zevs ibadatxanasi ushın isletilgen ústinler
uzaytırılıp alınıwı esabına kiritilgen.
Dáslepki klassika dáwiri arxitektorlıq kompozitsiyalarin bórtpe súwretler menen bezew
kórkem óneri olimpiadadaǵı Zevs ibadatxanası bórtpe súwretlerinde joqarı dárejege kóterildi.
Joqarı klassika. Er. al V ásirdiń ekinshi yarımınan baslap, Gretsiya siyasiy ekonomikaliq hám
mádeniy gúlleniwiniń altın dáwirin basınan keshirdi. Kórkem ónerdiń hámme túri hám janrlari
rawajlanıp, joqarı klassika dáwiri adamlardıń estetik ideal haqqındaǵı tusinikleri jetilisken kórkem
obrazlarda kórindi.
Joqarı klassika dáwirinde Afina akropolı óziniń ayqın kórinisin taptı. Perikl ǵayratı menen
Afinaniń ishki qalası Akropol qayta tiklendi. Bul qala Iran -grek urısında wayran bolģan edi. Er.
al. V ásirdiń úshinshi shereginde bul jerde aq marmardan jasalǵan grek arxitektorlıǵınıń kemnen-
kem ushıraytuǵın eń jaqsı ǵáziyneleri bolǵan. Parfenon, úlken dárwazaxana Propiley, qanatsız
jeńis hayal qudayı Nikeǵa atap qurılǵan ibadatxana (Nike apteros) boy tikledi. Bul ımaratlar
kórkem bezewlerge bay bolǵan.
Mısalı Propiley diywalları mámlekettiń jawinger tarıyxın suwretleytuǵın pát penen
bezetilgen. Akropoldiń ashıq maydanında Afina háykeli ornatilǵan. Afina akropoli mámlekettiń
kúsh-qudiretin hám ullılıǵın ózgeshe ańlatpalap, grek tariyxında birinshi márte uliwma ellin
birligin kórsetip beriwshi arxitektorlıq ansamblı edi. Akropol tóbeliginiń qaptal tareplerinde
qurılǵan ibadatxana hám tamashaxanalar bolsa onı jáne de kòrkem muqaddes dárgay dárejesine
kótergen.
Grek klassikasi arxitektorlıǵınıń takirarlanbas úlgisi, aqıl -zakawat hám afinaliqlar
qáwenderi bolgan Afina hayal qudayına baǵishlanǵan Parfenon ibadatxanasi esaplanadı.
Er. al . 447 — 438-jıllarda arxitektorlar Iktin hám Kállikrat tárepinen qurilǵan bul
ibadatxana Afinaliqlar ushın xızmet etedi. Parfenon ibadatxanasi bezew hám háykelleri bolsa
dáwirdiń ullı háykelsazı Perikldıń áskeriy xızmette bir sapta bolǵanları fidiy basshilǵında
orınlanǵan.
Parfenon akropoldaǵi eń biyik bına bolıp tabıladı. Bina ushın, tiykarinan, dáriy usılında
islengen peripter qabıl etilgen, lekin oǵan tiykarinan ion orderiniń elementleri kiritilgen.
Parfenon aldındaǵı erexteon ibadatxanasi arxitektor Mnesikl tárepinen er. al. IV asirde
qurılǵan bolıp, ol jaǵdayda ion orderi isletilgen. Ibadatxana kishi peshaywannıń ústinleri orninda
ornatilǵan dep atalǵan qızlar háykeli bolip olardıń peshaywan tóbesin kógerip turǵan payıtları
suwretlengen. Eramızdan aldınǵı V ásir sońina kelip, qul iyelewshilik demokratiyası kriziske júz
tuta basladı.
Arzan qul miynetiniń kóbeyiwi erkin grajdanlar diyqan hám ónermentlerdiń jaǵdayın
salmaqlastira basladı. Olar arzan qul miyneti menen basekilese almas edi. Múlkshilikte teńsizlik
keskinlesedi, sotsial konflikt kúsheydi. Afina hám Pelopones arasında baslanǵan óz ara urıs bul
krizisti jáne de kúsheytirdi. Makedoniyalıq Iskender bul krizisten paydalanıp, grek polislarin óz
mámleketine qosip aldı, usınıń menen klassika dáwiri aqirina jetti.
Polislardiń kreziske júz tutıwı kórkem ónerde de joqarı ideallardıń joq boliwina, insan
kúshi hám gozzalliǵina bolgan iseniminiń joģaliwina sebep bola basladı. Keleside jeke máp social
mápden ústin kele basladı. Álbette bul dáwirde insan kórinisin súwretlew, onıń gozzalliǵin jırlaw
kórkem ónerde bas tema bolip qaldı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
31
Keyinirek arxitektorshiliqda ibadatxanalar qurılısı kemeydi, kerisinshe, úlken tamasha
orinlar social ımaratlar jaratıldı. Bular ishinde epidawirdegi teatr diodatqa iyelik etiw bolıp
tabıladı. Tóbelik qaptalina islengen bul teatr bir waqttıń ózinde bir neshe mıń tamashagóydi
siydira alǵan. Onıń qaldıqları házirge shekem bar. Bul dáwirde qurılǵan kóp gana ımaratlar,
tiykarinan , bay aq súyekler buyırtpası hám qalewi tiykarında islengen.
Sonday esteliklerden Galikarnasdagi Mavsola maxbarasi, Afinalıq bay lisikrat tárepinen
ornatilǵan arxitektorlıq kompozitsiyasi diqqatqa ılayıq. Onsha úlken bolmaǵan lisikrat esteligi
kompozitsiyasi ózınıń ıqsham kórinisi, usınıń menen birge, ullılıģı hám monumentallıǵı menen
ajralıp turadı.
REFERENCES
1.
Alliyarov M. THE ARCHITECTURE OF THE GOTHIC PERIOD IS ALSO
HISTORICAL //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 5. – С. 182-184.
2.
Alliyarov M. Importance of Excavation Work in the Organization and Enrichment of
Museums //Procedia of Philosophical and Pedagogical Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 6. –
С. 35-40.
3.
Alliyarov M. THE ARCHITECTURE OF THE GOTHIC PERIOD IS ALSO
HISTORICAL //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 5. – С. 182-184.
4.
Alliyarov M. Architecturetand The Art of Designing //American Journal of Science on
Integration and Human Development (2993-2750). – 2023. – Т. 1. – №. 9. – С. 161-165.
5.
Aziza T. TARIXIY ASARLANING JAMIYAT TARAQQIYOTIDA TUTGAN
O’RNI:“YULDUZLI TUNLAR” ASARINING BOSH G’OYASI //Journal of Integrated
Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 4. – С. 42-46.
6.
Tleumuratova
A.
J.
QORAQALPOG'ISTONDA
TEATR
SAN'ATINING
SHAKLLANISHI VA O'ZIGA XOS XUSUSIYATLAR. – 2024.
7.
Tleumuratova A. JAHON ANIMATSIYA SAN'ATIDA TARIXIY MAVZU,
OBRAZLAR TALQINI VA O’ZBEK ANIMATSIYA SAN’ATIDA TUTGAN O’RNI
//ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА
ИМЕНИ БЕРДАХА. – 2023. – Т. 61. – №. 3. – С. 221-223.
8.
Xojamuratov K. B. THE FOUNDATIONS AND FORMATION OF PAINTING IN THE
FINE ARTS OF KARAKALPAKSTAN IN THE 1970S AND 1980S //Modern Science
and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 341-345.
9.
Xojamuratov Q. B. ISSUES OF THE DEVELOPMENT OF FINE ARTS IN SCHOOLS
//Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 333-336.
10.
Xojamuratov K. B. THE FOUNDATIONS AND FORMATION OF PAINTING IN THE
FINE ARTS OF KARAKALPAKSTAN IN THE 1970S AND 1980S //Modern Science
and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 341-345.
11.
Alliyarov M. Architecturetand The Art of Designing //American Journal of Science on
Integration and Human Development (2993-2750). – 2023. – Т. 1. – №. 9. – С. 161-165.
12.
Alliyarov M. A., Rakhimbaev O. D. MONUMENTAL ARCHITECTURE OF ANCIENT
KHOREZM //Матрица научного познания. – 2019. – №. 1. – С. 145-152.
