ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
205
TOPIRAQ QALA DIYWALIY SÚWRETLERI HÁM MUSINLERI
Muhammedyar Alliyarov
Berdaq atındaǵı QMU oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13830342
Annotatsiya. Bul maqalada topıraqqala sarayı diywallarına islengen súwretler hám
musinler olardıń mánis mazmunı haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler: súwret, musin, monument, mineral boyawlar.
MUD CASTLE MURALS AND SCULPTURES
Abstract. In this article, the pictures and sculptures made on the walls of the palaces of
Phuntkala are discussed about their meaning.
Key words: painting, sculpture, monument, mineral paints.
ФРЕСКИ И СКУЛЬПТУРЫ ГЛИНЯНОГО ЗАМКА
Аннотация. В данной статье рассказывается об их значении картин и скульптур,
сделанных на стенах дворцов Пхунткалы.
Ключевые слова: живопись, скульптура, памятник, минеральные краски.
Orta Aziya aymaǵındaǵı antik esteliklerinen biri. Topıraqqala sarayı diywallarına islengen
súwretler hám musinler eramizdin 1—3– ásirlerge tiyisli. Arxeologlar «Patshalar zali», «Jeńis
zali» (gorel'eflerde Patshalardin dańq hám sharapatı kórsetilgen), «Askerler zali» (Patshalar úlken,
jawıngerler kishi kólemde sáwlelendirilgen) hám basqa saray bólmeleri musinler, bórtirme
suwretler hám de súwretler menen bezetilgen; reńler músinshilik hám de monumental bezewlerde
keń qollanılǵan.
Suwretler Orta Aziyada keń tarqalǵan usılda gips sibawǵa mineral boyawlar, jelim qosıp
islengen: suwretler diywaldi pútkilley qaplab isletilinip, qara boyawda suwrettiń forması anıq etip
sızıp shıǵılǵan, son sırtqı kórinisler, ishi kerekli reńler (qara, kók, qızıl, aqshıl, qızǵılt reń hám b.)
menen boyalǵan
1
.
Topıraq qala diywaliy súwretleri hám musinleri tiykarınan, tómendegishe kompozitsiya
dúzilisine iye: keńligi 0,5—0,7 m bolǵan bezew jıyekten ibarat tómengi bólim (mas, suw tolqını
boylap suzip baratirgan qızıl balıqlar), tiykarınan, tábiy islengen túrli janzatlar, adamlar suwretleri,
ań tábiyat kórinisilerinen ibarat tiykarǵı bólim hám de diywal bezegin juwmaqlawshı gips bezewli
friz kórinisindegi joqarı bólim.
1
Турганов Б. Қадимги Хоразм ҳайкалторошлик саънати. Фан ва таълим-тарбия жамиятнинг интелектуал
кўзгуси. Республика илмий-назарий анжуман материаллари. I-бўлим. Нукус.2016. -Б.58-61.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
206
Tiykarǵı bólekte suwretlengen ań saxnaları, adamlar suwretleri dıqqatqa iye,
kompoziciyali ósimlik naǵıslar menen uyqaslastırılgan. Ayırım suwretler jaqsı saqlanǵan (mas,
arfa shalap atırǵan hayal Topıraqqala sarayı diywaline islengen súwretten úzindi (2– 3 ásirler).
Musinler arasında Qubla Aral boylarınıń antik Greciya menen mádeniy baylanıslarınan
gúwalıq beretuǵın tabilmalar da bar. Olardan biri Qubla Aral boylarındaǵı esteliklerden tabılǵan
dionis musini bolıp, bir qolında júzim so'lqimi, ekinshi qolında baǵshılıq pishaǵin uslaǵan
jaǵdayda sáwlelendirilgen.
Arxeologiyaliq materiallar Qubla Aral boylarında antik dáwirde musinshilik óneri Shıǵıs
hám Batıs mádeniyatı menen baylanista rawajlanǵanlıǵın kórsetedi. Barlıq suwretler realistik
janrda jaratılǵan bolıp, antik dáwirdegi Qubla Aral boyları xalıqlarıniń joqarı kórkem óner
mádeniyatına iye bolǵaninan derek beredi.
Topıraqqala esteligindegi arxeologiyaliq materialları arasında musinshilik úlgileri
ayırıqsha áhmiyetke iye. Ásirese, Topıraqqala esteliginen 8 saray zalları anıqlanǵan. Zallar relefli
naǵıslar hám barelefler menen bezetilgen. Saray diywallarına islengen súwret hám barelefler
eramizdin I– III ásirlerge tiyisli bolıp tabıladı. Musinler tiykarınan ilaydan, gipsdan tayarlanǵan.
Olardan úlken musinler, barel'fler ( tegis diywalǵa bo'rtirib islengen musin– suwretler)
qurılıs arxitekturası menen uyqas islengen hám diywaliy súwretler menen sáykes mazmunǵa iye.
Adamlardıń kelbeti tábiy reńlerge uqsas reńlerde islengen.
Estelikten 138 ge jaqın musin hám musinlerdiń fragmentleri tabilǵan. Atap aytqanda,
ekewiniń bası sınǵan, dene bólegi pútkil, tórtewiniń bas bólegi (olardan birewi uzın bas kiyimli,
ekewi ápiwayı bas kiyimli, birewi bas kiyimsiz), ayaq– qo'lsiz pútkil dene hám usılarǵa uqsas san–
sanaqsiz fragmentler tabılǵan. Olar arasında haqıyqıy kólemine jaqın bolǵan shabandoz relefi
dıqqatqa ilayiq.
Topıraq qaladan tabılǵan súwrеtlеw ónеri úlgilеri hám músinlеrdе kоmpоziciyalıq tárеptеn
mazmunlı hám tásirli islеngеn
2
. Mısalı, arxеоlоglar «qızıl bas», «Bazamardıń qоstarı» dеp shártli
túrdе atalǵan hayallar súwrеti, kólеmi 20x20 mеtrli «Patshalar zalında»ǵı bólеk–bólеk músinlеr,
maldas qurınıp оtırǵan еrkеklеrdiń janında túrgеlip turǵan еrkеk hám hayallar kórinisi ájayıp túrdе
súwrеtlеngеn. Izеrtlеwshi alımlardıń pikirinshе, bular Xоrеzm patshaları, оnıń shańaraq aǵzaları
hám qayırqоm qudayları bоlıwı múmkin.
Tоpıraq qaladaǵı «Jеńislеr zalında» taxtta оtırǵan patsha, оnıń еki qaptalında kishilеw
kórinistе kórsеtilgеn, ushıp júrgеn pеrishtе qusap kiyimlеri jеlbirеgеn hayallar – Jеńis qudayı
kórinisindе súwrеtlеngеn. Jеńis qudayı patshasınıń basına gúl shеńbеrin kiygiziw márеsimi
2
Топрак кала. Дворец. // ТХАЭ. Том.XIV. –Москва. Наука, 1984. –С.60– 72. –Рис.25– 27.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
207
áyyеmgi Shıǵıs еllеrindе (Iran, Parfiya) ázеldеn dástúr bоlıp, mádеniy baylanıslar nátiyjеsindе
xоrеzmli kórkеm ónеr dórеtiwshilеri оlardan úlgi alǵanı bul súwrеttе kórinеdi.
Topraq qala. Áskеrlеr zalındaǵı diwaliy rospislar. Antik dáwir.
«Áskеrlеr zalında» patshalar pоrtrеtlеriniń arasına gvardiyashılardıń tеrrakоtaları (sapal
musinler) оrnatılǵan. Еstеliktеgi basqa bir zalda bеtinе maska kiygеn оyınshılar kórsеtilgеn. Úlkеn
kózi, qоyıw saqalı ossiriya– vavilоniyalıq adamlardıń kelbetine uqsaydi.
Topıraqqala sarayındaǵı musinlerdiń jaylastırılıwına názer taslasak, «Patshalar zali »ndaǵi
musinler toparında ájdadlar ilahiylastirilǵan bolıwı múmkin, «Jeńis zali »ndaǵi gorel'eflarda
patsha dańq hám sharapatı qurılıs arxitekturası menen uyqaslastırılǵan jaǵdayda kórsetilgen,
«Askerler zali»nda patshalar úlken, jawıngerler kishi kólemde sáwlelendirilgen hám basqa saray
bólmeleri musinleri bórtirme suwretler hám de reńler menen bezetilgen
3
.
Esteliktiń “Patshalar zali” nan kópshilik musinler tabılǵan. Bul zal saraydıń arqası –
shıǵısında jaylasqan, kólemi 20 x 20 metrge teń. Diywallardaǵı teksheler formali gerbishten
3
Топраккала – дворец// ТХАЭЭ. Том– XIV . –Москва. «Наука». 1984.– С.17– 25.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
208
qurılǵan. Bul tekshelerdıń ekewinde adam gewdesidan úlken kólemdegi er adam musinler
o'rnalashtirilgan, olardıń átirapında 3– 5 ten er adam, hayal hám balalar musinleri anıqlanǵan.
Izertlewshilerdiń pikirlerine kóre, olardan otırǵan jaǵdaydaǵı musinler Patshalardiki,
átirapındaǵı musinler bolsa shanaraq aǵzaları hám qáwender hayal qudaylar musinleri esaplanadı.
Tekshelerdıń birinen tabılǵan qolında qızıl alma uslaǵan hayal musinshesi bunıń ayqin
isbati bolıp tabıladı. Bul musin onimdarliq qudayı Anaxita yamasa Mina ushın xarakterli tımsal
esaplanadı.
Bunnan tısqarı, “Qızıl bas”, “Vazamir bası” dep atalıwshi musinler antik Qubla Aral
boyılikler kelbetin sáwlelendiriwshi dereklerden biri esaplanadı.
Topıraq qalaniń arqa-batıs múyeshinde jaylasqan shax sarayı diywalındaǵı III ásirge tiyisli
súwret hám musinler ayiriqsha áhmiyetke iye. Diywaliy súwretler reń– bareńligi hám texnikalıq
isleniw usılı menen kisi dıqqatın ózine tartadı. Súwretler saray diywaline qalıń gips sibaw ústine
mineral boyawlardan islengen, oǵan ósimlik jelimlerinen de qosılǵan. Suwretlerdi kelbetiriwde
aq, qara, kók, kók, aqshıl qızǵısh reń, qızıl, biydayreń, sarı, ash hám toq jasıl reńler qollanılǵan.
Ayırım jaylari da qalin qara boyaw, qızıl hám sarǵısh reńler kóbirek isletilingen. Qalanıń
qublası – arqa diywali qazib ashılǵanında jalańash jaǵdaydaǵı hayal suwretlengen úlken gips
musini de tabılǵan
4
.
REFERENCES
1.
Болелов С.Б. Некоторые итоги археологических работ на Хумбуз-тепе // ОНУ, 1999.
– № 9-10. – С. 85-100.
2.
Баратов С., Матрасулов Ш., Мадаминов М. Археологические работы в Южном
Хорезме // Археологические исследования в Узбекистане. 2002 г. – Ташкент, 2003.
Вып. 3 – С. 38-45.
3.
Вайнберг Б.И. Новая культура раннего железного века в левобережном Хорезме //
АО 1971. – М.: Наука, 1972. – С. 530–532.
4.
Вайнберг Б.И. Куюсайская культура раннего железного века в Присарыкамышской
дельте Амударьи // Успехи среднеазиатской археологии. – Л.: Наука, 1975. Вып. 3. –
С. 42-48.
5.
Воробьева М.Г. Проблема «Большого Хорезма» и археология
6.
Воробьева М.Г. Ранние терракоты древнего Хорезма //История, археология и
этнография Средней Азии. –М.: Наука,1968. –С.135-147.
4
Топрак– кала. Дврорец // ТХАЭЭ. XIV. – М.: Наука, 1984. –С.58.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
209
7.
Ғуломов Я.Ғ. Хоразмнинг суғорилиш тарихи. –Тошкент: Фан, 1959. 324 б.
8.
Топраккала - дворец// ТХАЭЭ. Том-XIV . –Москва. Наука. 1984. 325 с.
9.
Турганов Б.Жанубий Оролбўйи археологик материалларида от қиёфаси ва
тасвирининг ифодаланиши //Ижтимоий гуманитар фанларнинг долзарб масалалари:
ривожланиш истиқболлари. Халқаро илмий-назарий анжуман материаллари. 1-
Жилд. –Нукус. 2018.-Б.36-39.
