206
QISHLOQ XO’JALIGIDA REPRODUKTIV JARAYONNI BOSHQARISHNING
NAZARIY ASOSLARI VA QISHLOQ XO‘JALIGIGA YO‘NALTIRILGAN
INVESTITSIYALAR
Zaripov Azamat Djurayevich
Guliston davlat universiteti Buxgalteriya hisobi va moliya kafedrasi o`qituvchi, mustaqil
tadqiqotchi, Guliston, O‘zbekiston,
, +998930431275
Abduvoitova Nurxon To’lqin qizi
Ravufov Behruz Avazjon oʻgʻli
Iqtisodiyot yo`nalishi talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.10982172
Annotatsiya.
Ushbu maqolada qishloq xo’jaligida reproduktiv jarayonni boshqarishning
nazariy asoslarini ishlab chiqishdir. Reproduktiv jarayonning aspektlarini o’rganish qishloq
xo’jaligi ishlab chiqarishi uchun ayniqsa dolzarbdir, chunki u inson nazorati ostida bo’lmagan
omillar bilan bog’liq. Ekstensiv yoki intensiv usullar yordamida amalga oshirilishi mumkin
bo’lgan takror ishlab chiqarishni tashkil etish orqali qishloq xo’jaligini izchil rivojlantirish
mumkin. Qishloq xo‘jaligiga yo‘naltirilgan investitsiyalar qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini
oshirish.
Kalit so‘zlar:
boshqaruv, qishloq xo’jaligi sektori, qishloq xo’jaligi, takror ishlab
chiqarish, investitsiya,o‘sish, mahsuldorlik, innovatsiya.
THEORETICAL FOUNDATIONS OF MANAGEMENT OF THE REPRODUCTIVE
PROCESS IN AGRICULTURE AND INVESTMENTS IN AGRICULTURE
Abstract
. This article aims to develop the theoretical basis of the management of the
reproductive process in agriculture. The study of aspects of the reproductive process is especially
relevant for agricultural production, because it is associated with factors beyond human control.
Sustainable development of agriculture can be achieved through the organization of reproduction,
which can be carried out using extensive or intensive methods. Agricultural investments increase
agricultural productivity.
Key words:
management, agricultural sector, agriculture, reproduction, investment,
growth, productivity, innovation.
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ УПРАВЛЕНИЯ ВОСПРОИЗВОДСТВЕННЫМ
ПРОЦЕССОМ В СЕЛЬСКОМ ХОЗЯЙСТВЕ И ИНВЕСТИЦИИ В СЕЛЬСКОЕ
ХОЗЯЙСТВО
207
Аннотация.
Целью данной статьи является разработка теоретических основ
управления воспроизводственным процессом в сельском хозяйстве. Изучение аспектов
репродуктивного процесса особенно актуально для сельскохозяйственного производства,
поскольку оно связано с факторами, не зависящими от человека. Устойчивое развитие
сельского хозяйства может быть достигнуто за счет организации воспроизводства,
которое может осуществляться экстенсивными или интенсивными методами.
Инвестиции в сельское хозяйство повышают производительность сельского хозяйства.
Ключевые слова:
менеджмент, аграрный сектор, сельское хозяйство,
воспроизводство, инвестиции, рост, производительность, инновации.
Kirish (Introduction)
Qishloq xo’jaligida takror ishlab chiqarish shartli va tabiiy jarayonlar ishtirokida sodir
bo’lganligi sababli, ekinlarni etishtirish va hayvonlarni parvarish qilishning texnologik sikli
faoliyati tabiat tomonidan belgilangan vaqt oralig’ida yil davomida taqsimlanadi. Tabiiy omillar
qishloq xo’jaligi ishlarining kalendar rejalarini sezilarli darajada moslashtiradi. Shuning uchun
qishloq xo’jaligi ishlarini o’z vaqtida amalga oshirishni ta’minlash uchun ishlab chiqarish ritmini
tabiat ritmiga moslashtirish kerak. Masalan, sanoatda texnologik operatsiyalarning o’z vaqtida
bajarilmasligi ishlab chiqarishning kechikishiga ta’sir etsa, qishloq xo’jaligida bu uning tarkibiga
kiritilgan ishchi kuchining to’g’ridan-to’g’ri sezilarli yo’qotishlariga olib keladi, korxonalarning
unumdorligiga va takror ishlab chiqarishga ta’sir qiladi. Qishloq xo’jaligi mehnatining, shu
jumladan qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishining o’ziga xos xususiyatlari boshqa faoliyat
sohalaridan farq qiladigan maxsus boshqaruv vositalarining mavjudligini taqozo etadi.
“Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini etishtirishda zarur agrotexnik tadbirlarni o’z vaqtida va
sifatli amalga oshirish, agrar sektorda qishloq xo’jaligi texnikasiga bo’lgan talabni qondirish,
qishloq xo’jaligi korxonalarini ma’nan va jismonan eskirgan texnikalar o’rniga zamonaviy va
resurstejamkor texnikalar bilan ta’minlashni rag’batlantirish tizimini takomillashtirish” muhim.
[1].
TADQIQOT NATIJALARI
Respublikada qishloq xo‘jaligini rivojlantirish muhim tashkiliy-iqtisodiy o‘zgarishlar
bilan parallel ravishda amalga oshirilmoqda, bu esa qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining
yangi turlari va agrobiznesni rivojlantirish, shuningdek, innovatsion texnologiyalarni keng
qo‘llash uchun qulay shart-sharoitlar yaratmoqda. Qishloq xo‘jaligida innovatsion jarayonlarni
joriy etish zarurati, eng avvalo, iqtisodiyotning asosiy muammosi – jamiyatning o‘sib
208
borayotgan ehtiyojlarini qondirish uchun cheklangan (ayniqsa, yer va suv) resurslaridan
oqilona foydalanish bilan bog‘liq. Shu bilan birga, qishloq xo‘jaligini innovatsion
rivojlantirishning birdek muhim sharti shundan iboratki, bugungi kunda globallashuv va jahon
bozoridagi tub o‘zgarishlar sharoitida raqobat kuchayib bormoqda va innovatsiyalar
raqobatning eng samarali vositasi bo‘lib, qanday qilib ular ishlab chiqarish tannarxining
kamayishiga, hajmlarning ko'payishiga va qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishi samaradorligining
oshishiga olib keladi.
Ko’pgina rivojlanayotgan mamlakatlarda chorvachilik nafaqat oziq-ovqat manbai
bo’libgina qolmay, balki quvvat, transport, do’stlik, kiyim-kechak uchun tola, madaniy va diniy
urf-odatlarni qo’llab-quvvatlash va kapitalni saqlashni ta’minlaydi (bu kichik fermerlarning
barqarorligiga hissa qo’shadi). Chorvachilik tuproq unumdorligini oshirishga hissa qo’shadi,
ekologik foyda keltiradi (zararkunandalar va begona o’tlarga qarshi kurash) va muhim daromad
manbai, ayniqsa ayollar uchun, shuningdek, qishloq iqtisodiy rivojlanishida ko’pincha e’tibordan
chetda qoladigan moliyaviy aktiv bo’lib xizmat qiladi. Kavsh qaytaruvchi chorva mollari
(masalan, qoʻy, echki, qoramol) haydashga yaroqli boʻlmagan yerlarda yeb boʻlmaydigan past
sifatli dagʻal ozuqalarni odam yeyishi mumkin boʻlgan ozuqaga aylantiradi. [2].
Umuman olganda, menejmentni faoliyat sohasi sifatida ob’ekt yoki tizimga uni
o’zgartirish, uni mavjud holatida saqlash yoki yangi holatga o’tkazish maqsadida maqsadli ta’sir
qilish harakati deb hisoblash mumkin. Buni individual ishlab chiqarish faoliyatini qo’shma
ijtimoiy mehnatga aylantirishning ob’ektiv va muqarrar jarayoni deb hisoblash mumkin.
Mamlakatimiz qishloq xo‘jaligida moliyalashtirish manbalari bo`yicha qishloq, o’rmon va
baliq xo`jaligiga kiritilgan investitsiyalar bo`yicha sezilarli o’zgarishlar qayd qilinmoqda.(1-
jadval).
Jadval ma’lumotlarida ishlab chiqarilgan investitsiyalar hajmi qishloq xo‘jaligi sohasida
2020 yilda 14776,8 mlrd. so‘mni, 2021 yilda 17727,9 mlrd. so‘mni, yoki 2951,1 mlrd. so‘mga
ko‘paygan.
209
1-jadval. O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligida moliyalashtirish manbalari
bo`yicha qishloq, o’rmon va baliq xo`jaligiga kiritilgan investitsiyalar (mlrd.so’m)
2018
2019
2020
2021
Jami
7991,9
12199,1
14776,8
17727,9
Shu jumladan
Respublika budjeti
911,1
1935,6
1736
1231,9
korxona va tashkilotlar
mablag`lari
1768,8
1132,9
1663,8
3038,5
tijorat banklari kreditlari va
boshqa qarz mablag`lari
2328,1
2034,1
1883,5
2746,9
xorijiy investitsiya va kreditlar
1064,4
5050,6
6739,9
7659,4
boshqa moliyalashtirish
manbalari
1919,5
2045,9
2753,5
3051,1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida
muallif ishlanmasi.
Boshqaruv jarayoni tarixiy ildizlarga ega va jamiyatning ishlab chiqaruvchi kuchlarining
rivojlanishi bilan, mehnat taqsimoti va korxona, iqtisodiy tarmoq, mamlakat va ularning jamiyati
miqyosida odamlar mehnatini muvofiqlashtirishning ob’ektiv zarurati bilan birga paydo bo’lgan.
Mehnat taqsimoti natijasida vujudga keladigan yangi tarmoqlar ixtisoslashuv va tizimlashtirish
bilan ajralib turadi va har bir tizim, ma’lumki, mustaqil faoliyat ko’rsatishga qodir bo’lgan yagona
bir butundir, lekin ayni paytda o’zaro murakkab bog’liq bo’lgan elementlardan tarkib topadi. Bu
xususiyatlar barcha iqtisodiy tizimlarga muvofiq, bu boshqariladigan ob’ektlar elementlari
o’rtasidagi bog’lanishlarning bo’ysunuvchi tizimiga olib kelishligi bilan tavsiflanadi.
Umuman olganda, har qanday iqtisodiy tizimning faoliyati dinamik jarayon bo’lib, unda
ikkita asosiy jihat hal qiluvchi rol o’ynaydi. Birinchidan, tizimning tuzilishi va uning tarkibiy
qismlarining o’zaro ta’sirini oldindan belgilab beradigan tuzilma, ikkinchidan, ushbu elementlarga
ta’sir qilish usullari, ularning yordamida tizimning maqsadli funktsiyasiga optimal erishish
ta’minlanadi. Tizim faoliyatining bu ikki jihati tashkil etish va boshqarish jarayonlarida
ifodalanadi.
Boshqaruv ishining predmeti axborotni yig’ish, qayta ishlash va uzatishni o’z ichiga oladi.
Boshqaruv faoliyatidagi mehnat vositalariga aniq qarorlarni shakllantirish imkonini beradigan
ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish usullari va vositalari kiradi. Boshqaruv ishining
210
mazmuni boshqaruv funktsiyalarining yoki boshqaruv vazifalarining muayyan turlarining davriy
takrorlanishidan iborat boshqaruv jarayonida ochiladi.
Zamonaviy sharoitda axborot jihati ayniqsa dolzarb bo’lib qoladi. Katta hajmdagi
ma’lumotlar va ma’lumotlarni to’plash va saqlashga qodir raqamli texnologiyalar qaror qabul
qilishning muhim vositalariga aylanmoqda. Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishida raqamli
texnologiyalardan foydalanish nafaqat ishlab chiqarishni intensivlashtirish, balki ishlab chiqarish
hajmini oshirish va mahsulot sifatini yaxshilashga ham xizmat qiladi.
Boshqaruvning iqtisodiy samaradorligi boshqaruv munosabatlarining iqtisodiy mohiyatini
aks ettiradi. Bu mohiyati jihatidan olingan iqtisodiy natijalar va boshqaruv faoliyatining
ozgaruvchan miqdorlar (korsatkichlar)da aks ettirilgan xarajatlari (foydalanilgan resurslar)
nisbatidir.[3].
Amerikaliklar amal qiladigan menejmentning oddiy ta’rifi mavjud: "Boshqalarning qo’li
bilan ishlarni qilish va ularni muvaffaqiyatga olib borish". Ammo shuni ta’kidlash kerakki, ishlab
chiqarishni boshqarish mehnat jarayonining o’ziga xos bo’lgan o’ziga xos funktsiyadir. Har
qanday ishlab chiqarish mehnat vositalari va mehnat ob’ektlarini boshqarishni o’z ichiga oladi. F.
Engels menejmentni «narsalarni boshqarish» deb atagan, ya’ni bu shaxsning mehnat vositalari
orqali mehnat predmetiga bevosita ta’sir etish jarayonidir.
Boshqa bir taniqli mutaxassis B.Karloff menejment resurslar harakatini boshqarish bilan
bog’liq faoliyat turi ekanligini ta’kidladi.[4].
A.Fayol ishlab chiqarishni boshqarishning mohiyatini tahlil qilib, shunday deb ta’kidlagan
edi: “Boshqarish – oldindan ko’rish, tashkil etish, buyruq berish, muvofiqlashtirish va nazorat
qilish demakdir; kelajakni bashorat qilish va harakat yo’nalishini ishlab chiqish vositalarini
oldindan ko’rish; korxonaning dual, moddiy va ijtimoiy tuzilishini qurish vositalarini tashkil etish;
xodimlarning to’g’ri ishlashini ta’minlash vositalarini muvofiqlashtirish, hamma narsa
belgilangan qoidalar va ko’rsatmalarga muvofiq bajarilishini nazorat qilish.
Mamlakatimizda qishloq xo’jaligini modernizatsiya qilish, ayniqsa, eksportbop ishlab
chiqarishni tashkil etish bo’yicha muhim tarmoq chora-tadbirlari amalga oshirildi. Natijada
qishloq xo’jaligi mahsulotlarini yetishtirish va eksport qilish hajmi sezilarli darajada oshdi. Biroq
jahon bozorida mevasabzavot mahsulotlari savdosidagi respublika ulushi bir foizga ham
yetmayotgani bu soha uzoq yillardan beri e’tibordan chetda qolganidan dalolat beradi. [5].
Dunyo aholisi har qachongidan ham tez o’sib bormoqda va agar biz global oziq-ovqat
xavfsizligiga erishmoqchi bo’lsak, butun dunyo bo’ylab jamiyatlar oziq-ovqatga tobora ortib
borayotgan talabni qondirish uchun birgalikda harakat qilishlari shart. Birlashgan Millatlar
211
Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo’jaligi tashkiloti ta’kidlashicha, global oziq-ovqat
xavfsizligi "barcha odamlar har doim faol va sog’lom hayot uchun ularning parhez ehtiyojlari va
oziq-ovqat afzalliklariga javob beradigan etarli, xavfsiz, to’yimli oziq-ovqatga jismoniy, ijtimoiy
va iqtisodiy kirish imkoniyatiga ega bo’lganda" mavjud bo’ladi. [6].
Qishloq xo’jaligi munosabatlari faoliyatning dinamik xususiyati bilan tavsiflanadi. Bu erda
ishlab chiqarish jarayoni bir vaqtning o’zida takror ishlab chiqarish jarayoni sifatida xizmat qiladi.
Reproduktiv tuzilmaning bosqichlari nisbiy avtonomiyaga ega, chunki ular takror ishlab
chiqarishning har bir bosqichiga xos bo’lgan iqtisodiy munosabatlarni tavsiflaydi. Shu bilan birga,
bevosita ishlab chiqarish jarayonida yuzaga keladigan munosabatlar reproduktiv siklning barcha
elementlariga hal qiluvchi ta’sir ko’rsatmoqda. Bu munosabatlar iqtisodiy, taqsimot, ayirboshlash
va iste’molchiga bo’linadi. Ishlab chiqarish bosqichidagi iqtisodiy munosabatlarni to’rt jihatdan
ko’rib chiqish mumkin:
-vositalarining ishlab chiqaruvchilar tomonidan o’zlashtirilishi sifatida ;
-mehnatning ishlab chiqarish vositalari, shu jumladan yer bilan aloqasi sifatida;
-vositalarining (mehnat vositalari va mehnat ob’ektlarining) unumli iste’moli sifatida;
-ishlab chiqarish ishtirokchilari o’rtasidagi mehnat faoliyatini o’zaro almashish munosabati
sifatida, mehnat taqsimoti va uning kooperatsiyasi ifodasi sifatida.
Mehnat vositalari va mehnatni agrosanoat majmuasi tarmoqlari oʻrtasida taqsimlash
boʻyicha iqtisodiy munosabatlar yigʻindisidir. Bunda ishlab chiqarish vositalarining
taqsimlanishini belgilovchi va mehnat taqsimotini oldindan belgilab beruvchi iqtisodiy
munosabatlar yetakchi rol o’ynaydi. Taqsimlash munosabatlari aholi turmush darajasini va ishlab
chiqarish rivojlanishini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Bozor sharoitida taqsimlash
mexanizmi bozor qonunlari bilan belgilanadi. Ayirboshlash qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini
bo’linishi va kooperatsiyasining zaruriy natijasidir. Ijtimoiy mehnat doimo parchalangan yaxlitlik
sifatida namoyon bo’ladi, uning birligi faqat vositachi ishtirokida yoki ishtirokisiz har xil o’ziga
xos mehnat turlarini ayirboshlash orqali ta’minlanadi. Ayirboshlash ishlab chiqaruvchilar
o’rtasidagi ijtimoiy aloqa shakli bo’lib xizmat qiladi va barcha ishlab chiqarish usullariga xos. Shu
bilan birga, u mustaqil element sifatida harakat qilishi yoki reproduktiv jarayonda bog’lovchi
bo’g’in rolini o’ynaydi.
Ayirboshlash ishlab chiqarish munosabatlari va takror ishlab chiqarish jarayonining
jihatlaridan biri sifatida ko’p qirrali bo’lib, inson faoliyatining barcha sohalarini qamrab oladi,
ularning har biri o’ziga xos xususiyatlarga ega. Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishi va qishloq
xo’jaligi munosabatlariga kelsak, bu erda birja o’ziga xosdir, chunki u tabiiy va biologik
212
xususiyatlar majmui va qishloq xo’jaligi mahsulotlarini sotib olish va sotish jarayonlari bilan
bog’liq.
Agrosanoat kompleksining takror ishlab chiqarish jarayonining yakuniy bosqichi iste’mol
hisoblanadi. Iste’mol - ehtiyojlarni qondirish jarayonida mahsulotdan foydalanish. Noishlab
chiqarish yoki shaxsiy iste’mol natijasida qishloq xo’jaligi mahsulotlari va ularni qayta ishlash
natijalari nihoyat iste’mol qilinadi. Qishloq xo’jaligining holatini baholashning eng muhim
ko’rsatkichi aholi jon boshiga ishlab chiqarish va iste’moldir. Iqtisodiy o’sish, u yoki bu oraliq
mahsulot ishlab chiqarishning foizga o’sishi faqat qisman xarakterlidir; eng muhim jihati oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlashdir. Oziq-ovqat mustaqilligi mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlashning zaruriy shartidir. Bunday o’rnatishni amalga oshirish mahalliy agrosanoat
majmuasi hisobidan aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlashni o’z ichiga oladi, uni
amalga oshirish faqat kengaytirilgan takror ishlab chiqarish orqali mumkin.
(2-jadval) Respublikada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining asosiy
turlarini ishlab chiqarish. ming, tonna.
Mahsulotlar
2015 yil
2016
yil
2017
yil
2018 yil
Paxta, ming tonna
3360.0
2959,0
2900.2
2293.0
Don, ming tonna
7800.0
8261.3
8116.5
6 375,4
Sabzavotlar, ming tonna
8518.4
11275.8
11433.6
9 635,1
Baxchi, ming tonna
1558.3
2044.9
2094.8
1904,9
Kartoshka, ming tonna
2250.4
2958.4
3014.6
2750,1
Meva, ming tonna
2261.1
3042.8
3076.3
2589,7
Uzum, ming tonna
1322.1
1735.8
1748.9
1564,5
Go'sht, ming tonna
1787.8
2172.5
2281.1
2417,4
Sut, ming tonna
7885.5
9703.4
10083.2
10 480,7
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlari asosida
muallif ishlanmasi
Qishloqni modernizatsiya qilish, qishloq xo’jaligi mahsulotlari sifatini oshirish, ishlab
chiqarish munosabatlarini rivojlantirish, tarmoqni davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash bo’yicha
kompleks dasturlarni amalga oshirish orqali o’zini-o’zi oziq-ovqat bilan ta’minlash jihatlarini
amalga oshirishni rag’batlantirish va moddiylashtirish zarur. Qishloq xo’jaligida takror ishlab
chiqarish jamiyatning iqtisodiy tuzilishidagi takror ishlab chiqarishning umumiy jarayonining
213
tarkibiy qismidir. Yuqorida ta’kidlanganidek, takror ishlab chiqarishning mohiyati qishloq
xo’jaligi mahsulotlari va ishlab chiqarish resurslarini doimiy yoki o’zgaruvchan miqyosda ishlab
chiqarish, taqsimlash, almashish va iste’mol qilish jarayonlarida yuzaga keladigan iqtisodiy
munosabatlarning doimiy yangilanishidan iborat.
Reproduktiv jarayonning rivojlanishi keyingi tsikl uchun zarur bo’lgan resurslarni to’plash
va iste’mol qilish o’rtasidagi ilmiy asoslangan nisbatlarni o’rnatmasdan mumkin emas. Iste’mol
va jamg’arish o’rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etishning asosiy yo’nalishi yalpi daromadning
umumiy hajmining o’sishidir.
Jamg’arish fondini yaratishning eng muhim sharti yuqori rentabelli qishloq xo’jaligi ishlab
chiqarishidir. Bozor sharoitida takror ishlab chiqarish jarayonining turi, sur’ati, dinamikasi va
samaradorligi asosan xo’jalik yurituvchi sub’ektning moliyaviy-iqtisodiy holati bilan belgilanadi,
bu nafaqat umumiy iqtisodiy jihatlar, balki tarmoqning o’ziga xos xususiyatlari (mavsumiylik)
bilan ham belgilanadi. ishlab chiqarish). , aylanma mablag’larning notekis aylanishi, ko’payish
davrining uzoqligi, tabiiy sharoitga bog’liqligi, tuproq unumdorligi va boshqalar).
Agrosanoat majmuasining reproduktiv ish rejimini tartibga solish mexanizmi turli xil
mintaqalarda ishlash tamoyillari umumiy bo’lgan turli xil iqtisodiy va moliyaviy vositalar bilan
tavsiflanadi. Ko’paytirish rejimini tartibga solishning samarali, mutanosib mexanizmi resurslarni
maqsadli kompleks dasturlarga samarali jamlash, kredit, soliq va narx siyosatini ratsionalizatsiya
qilish, shuningdek, qishloq xo’jaligi ishlab chiqaruvchilarining huquqiy himoyasini ta’minlash
imkonini beradi.
Agrosanoat majmuasida reproduktiv munosabatlarning rivojlanishi nafaqat tarmoqda
ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish, balki oziq-ovqat bozori va qishloq xo’jaligi mahsulotlari
bozorini shakllantirish va rivojlantirish uchun ham alohida ahamiyatga ega. Reproduktiv
munosabatlar masalasi ham dolzarbdir, chunki u hal qilinmasa, mamlakatning oziq-ovqat
xavfsizligi muammolarini amalga oshirish muammoli bo’lib qoladi.
Mulkchilik va xo’jalik yuritish shakllaridan qat’i nazar, iqtisodiyot tarmoqlari va ularning
sub’ektlarini izchil rivojlantirish kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni tashkil etish bilan
mumkin. Bu ikki yo’l bilan amalga oshirilishi mumkin - keng va intensiv. Ekstensiv tur
ishlatiladigan resurslar hajmining ko’payishi va ishlab chiqarish parametrlarining kengayishi bilan
tavsiflanadi, lekin bir xil tashkiliy texnologiyadan foydalanadi. Bu chorva mollari sonini
ko’paytirish, ekin maydonlarini kengaytirish, ishchi kuchini ko’paytirish, asosiy va aylanma
mablag’lardan foydalanishni nazarda tutadi.
214
Ishlab chiqarish ko’lamini kengaytirish keng ko’lamda amalga oshirilishi mumkin, bu esa
ishlab chiqarish maydonlarining ko’payishi va kengayishiga olib keladi. Intensiv tipda ishlab
chiqarishning yanada samarali vositalari qo’llaniladi, yangi tashkiliy modellar qo’llaniladi, yangi
texnologiyalar joriy etiladi. Ushbu uslubiy yondashuv kengaytirilgan ko’payishning har xil turlari
asosida yotadi. Shundan kelib chiqib, qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini rivojlantirishning
intensiv va ekstensiv shakllarini farqlash mezonlari belgilandi. O’zbekistonda 2023 yilda qishloq
xo’jaligi mahsulotlari hajmi 426,3 trln so’mni tashkil etdi, bu ko’rsatkich 2022 yil bilan
solishtirilganda 4,1 foizga oshgan. 2023 yilda qishloq, o’rmon va baliqchilik xo’jaligi
mahsulotlarining umumiy hajmi 426,3 trln so’mni tashkil etgan. Bu ko’rsatkich 2022 yil bilan
solishtirilganda 4,1 foizga oshgan. Qayd etilishicha, 2023 yilda O’zbekistonda chorvachilik
mahsulotlari yo’nalishida 2,8 mln tonna go’sht (tirik vaznda), 12 mln tonna sut, 8,5 mln dona
tuxum yetishtirilgan.[7].
Qishloq xo’jaligining hozirgi holati ishlab chiqarish munosabatlarini takomillashtirish
zarurati bilan tavsiflanadi. Ishlab chiqarish munosabatlari ko’p qirrali va o’ziga xos xususiyatga
ega bo’lib, iqtisodiyotning har bir tarmog’i, jumladan, qishloq xo’jaligi sohasi ham o’ziga xos
xususiyatlarga ega. Qishloq xo’jaligi munosabatlarining o’ziga xosligi yer va qishloq xo’jaligining
boshqa vositalarini o’zlashtirish va ulardan foydalanish jarayonida, shuningdek mahsulot va
xizmatlarni ishlab chiqarish, taqsimlash, ayirboshlash va iste’mol qilish, ularni qayta ishlash
sohasidagi tegishli munosabatlarda yuzaga keladigan xususiyatlardadir va iste’molchilarga
yetkazib berish.
2023 yilda yetishtirilgan dehqonchilik mahsulotlari hajmi:
don mahsulotlari – 8,4 mln tonna;
kartoshka – 3,6 mln tonna;
sabzavotlar – 11,6 mln tonna;
poliz ekinlari – 2,4 mln tonna;
meva va rezavorlar – 3,1 mln tonna;
uzum – 1,7 mln tonna.
Gap qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishining o’sishiga ko’maklashuvchi omillar haqida
bormoqda mavjud moddiy-texnika bazasidami yoki ishlab chiqarishni yangi, yanada ilg’or va
sifatli o’zgartirish, yangi texnika va texnologiyalar bilan ekinlarning yangi, intensiv navlari va
hayvon zotlarini joriy etish muhim.
215
Xulosa
Qishloq xo’jaligida takror ishlab chiqarishning ob’ektiv ehtiyoji ishlab chiqarish omillarini
sifat jihatidan yaxshilash, ilg’or texnologiyalar orqali mehnat unumdorligini oshirish, ishlab
chiqarish jarayonlarini yaxshiroq tashkil etish orqali ishlab chiqarish o’sishini ta’minlash zarurati
bilan belgilanadi. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish texnik taraqqiyotga yordam beradi, ishlab
chiqarishni intensivlashtiradi, mehnat va kapital unumdorligi omillari ulushini oshiradi, ishchi
kuchi sonini kamaytiradi, ishlab chiqarish jarayonlarining ixtisoslashuvini chuqurlashtiradi,
raqobatbardoshlikni oshiradi.
Qishloq xo’jaligida takror ishlab chiqarishning o’ziga xos xususiyatlari texnik
taraqqiyotning mashinasozlik doirasidan tashqariga chiqishi bilan ham belgilanadi. O’simliklar va
hayvonlar bir vaqtning o’zida mehnat predmeti va quroli bo’lib xizmat qiladi, yer esa asosiy ishlab
chiqarish vositasidir. Binobarin, agrotexnika va zootexnika taraqqiyotining mazmun-mohiyati
bo’lgan tuproq unumdorligini oshirish bo’yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish bilan birga,
serhosil qishloq xo’jaligi ekinlari yetishtirish va mahsuldor chorvachilikni rivojlantirish sohani
rivojlantirishning asosiy yo’nalishlaridan biri hisoblanadi.
Qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini texnik jihatdan ta’minlashni yuqori hosildor ekinlar
va mahsuldor chorvachilikni qo’llash bilan uyg’unlikda takomillashtirish innovatsion ishlab
chiqarish texnologiyalarini joriy etish uchun asos bo’lmoqda. Texnologik taraqqiyotning ushbu
sohalari bir-biri bilan chambarchas bog’liq. Qishloq xo’jaligi ishlarining sifati ekinlar hosildorligi
va chorvachilik mahsuldorligi bog’liq bo’lgan texnika sifati bilan belgilanadi. Aksincha, qishloq
xo’jaligi ekinlarining yangi, sifatli va serhosil navlari ko’proq ilg’or va samarali texnologiyani
talab qiladi, bu esa ilg’or ishlab chiqarish texnologiyasining afzalliklarini maksimal darajada
oshirish uchun sharoit yaratadi, bu esa tez va barqaror takror ishlab chiqarish sur’atlariga
erishishning asosidir.
REFERENCES
1.
“Agrar sektorni zamonaviy zamonaviy qishloq xo’jaligi texnikalari bilan ta’minlashni
rag’batlantirishning qo’shimcha chora tadbirlari” to`g`risida. O’zbekiston respublikasi
Prezidentining qarori 29.03.2029 yil. PQ -103-son.
2.
Mottet A, C de Haan, A Falcucci, G Tempio, C Opio va P Gerber. 2017. Oziq-ovqatG’oziq-
ovqat munozarasining yangi tahlili. Global Ovqat Xavfsizlik 14:1–8,
3.
N.K. YO’LDOSHEV, G.E. ZAXIDOV. Menejment. Darslik. 2018 yil.
4.
B.Karloff Vo’zov liderov. 2021 yil.
216
5.
Burxanov A.X. Qishloq xo’jaligi iqtisodiyoti. Darslik. – T.: “Ziyo nashr-matba” nashriyoti,
2022-yil. – 413 b.
6.
FAO, IFAD, UNICEF, WFP va JSST. 2021. Dunyoda oziq-ovqat xavfsizligi va
ovqatlanish holati 2021. Oziq-ovqat xavfsizligi uchun oziq-ovqat tizimlarini o’zgartirish,
ovqatlanishni yaxshilash va hamma uchun arzon sog’lom ovqatlanish. Rim , FAO.
https:G’G’doi.orgG’10.4060G’cb4474en
7.
https://agro.uz./
8.
Khakimova, M. Kh. (2021). USING THE “BRAINSTORMING” METHOD IN
TEACHING SOIL SCIENCE AS A FACTOR OF ACHIEVEMENT OF
EFFECTIVENESS. Bulletin of Science and Education , (6-3 (109)), 56-61.
9.
Rakhimov, D., Juliev, M., Agzamova, I., Normatova, N., Ermatova, Y., Begimkulov, D.,
... & Ergasheva, O. (2023). Application of hyperspectral and multispectral datasets for
mineral mapping. In E3S Web of Conferences (Vol. 386). EDP Sciences.
