ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
317
N.JAŃABAEVA GÚRRIŃLERINDE QAHARMAN OBRAZI
Tileuova Ayzada Esen qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik universiteti
Ádebiyattanıw: qaraqalpaq ádebiyatı qánigeligi 1-kurs magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11181704
Annotaciya. Bul maqalada kórkem shıǵarmadaǵı obraz jaratıwdaǵı izlenisler jazıwshı
Naǵıyma Jańabaevanıń gúrrińleri mısalında úyrenildi. Bunda jazıwshınıń “Qırıq bes minut”
gúrrińler toplamındaǵı ayırım gúrrińlerine tallaw jasaldı. Gúrrińlerdegi monologtıń qaharman
obrazın jaratıwdaǵı eń tiykarǵı usıllardıń biri ekenligi anıqlandı.
Gilt sózler: jazıwshı, gúrriń, qaharman, obraz, monolog, xarakter.
THE CHARACTER OF THE HERO IN THE STORIES OF N. JANABAEVA
Abstract. In this article, the search for image creation in works of art was studied on the
example of Nagyma Jańabaeva's stories. In this, some stories from the collection of stories "Forty-
five minutes" of the writer were analyzed. It was found that the monologue in stories is one of the
main ways to create a character.
Key words: writer, stories, hero, image, monologue, character.
ХАРАКТЕР ГЕРОЯ В РАССКАЗАХ Н. ДЖАНАБАЕВОЙ
Аннотация. В данной статье поиск образообразования в произведениях искусства
исследован на примере рассказов Нагымы Джанабаевой. При этом были проанализированы
некоторые рассказы из сборника рассказов «Сорок пять минут» писателя. Установлено,
что монолог в рассказах является одним из основных способов создания персонажа.
Ключевые слова: писатель, рассказ, персонаж, образ, монолог, характер.
Kórkem ádebiyatta ómir shınlıǵı obrazlar járdeminde sáwlelendiriledi. Dóretiwshi ómirdi
baqlaydı, baqlaǵan waqıyaların oy-sanasınan ótkeredi, olardı qayta islep, taǵı janlı ómir túrinde
jaratadı. Ómirdegi waqıya-hádiyselerdi qayta tiklewde adam obrazı júdá úlken áhmiyetke iye. Biz
kórkem obraz degende, tiykarınan, adam obrazın túsinemiz hám ol ádebiyatta sheshiwshi orın
tutadı. Kórkem ideyalıq joqarı sapadaǵı shıǵarmalarda adamlar obrazı arqalı biz belgili bir dáwir
ómiri haqqında keń hám konkret maǵlıwmat alamız.
Rus alımı A.I.Timofeevtıń táriypleniwinshe, “obraz yadıy toqıma járdeminde jaratılǵan
hám estetikalıq qádir-qımbatqa iye. Insan ómiriniń ulıwmalasqan hám konkret kórinisi bolıp
tabıladı”
1
.
Ádebiyattanıw iliminde “kórkem obraz” ataması keń hám tar mánislerde qollanıladı. Keń
mániste “kórkem obraz” degende, dúnyanıń dóretiwshi shaxs kózi menen kórilgen hám
dóretiwshilik qayta islengen hárqanday sáwlesi (haywanlar, buyımlar, tábiyat obrazları) názerde
tutılsa, tar mániste kórkem shıǵarmadaǵı insan obrazı túsiniledi. Bolmıstı kórkem qabıl etiwdi
maqset qılǵan kórkem ádebiyattıń tiykarında insan obrazı turadı, sebebi dúnyanıń ózinde insan
sonday dárejeni iyeleydi. Solay eken, bolmıstı kórkem qabıllawdı maqset etken kórkem
ádebiyattıń bul joldaǵı tiykarǵı quralı insan obrazı bolatuǵınlıǵı tábiyiy.
1
Тимофеев Л.И. Основы теории литературы. – М., Просвещение, 1971. С-62.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
318
Kórkem shıǵarmalarda jaratılǵan obraz turmıstan alınıp, jazıwshınıń kóz aldına keltiriwleri
yaki oylaw procesinde júzege keliwi arqalı qáliplesedi. Máselen, satiralıq shıǵarmalardaǵı obrazlar
olardıń janrlıq talaplarınan kelip shıǵadı. Ádebiyattanıw iliminde kórkem obraz eki túrli usılda
jaratıladı: 1) jámlew jolı menen obraz jasaw; 2) prototip tiykarında kórkem obraz jaratıw.
2
Satiralıq
shıǵarmalarda kóbirek jámlew jolı menen obraz jasaw qollanıladı. Bunda jazıwshı jámiyette
ushırasatuǵın hár qıylı adamlar tuwralı hám olardıń belgili bir ózinsheliklerin tańlap alıp, bir
qaharman obrazına jámleydi hám tipiklestiredi.
Gúrrińlerde qaharman obrazı basqa epikalıq janrlarǵa qaraǵanda ózgesherek usılda boladı.
Gúrriń epikalıq túrdiń kishi forması bolǵanlıqtan, waqıyalar kólemi hám qaharmanlar sanı
sheklengen boladı. Gúrrińde bir waqıya yamasa bir-biri menen baylanıslı qısqa múddette bolıp
ótken birneshe waqıyalar sóz etiletuǵın bolǵanlıqtan, onıń kólemi kishi hám qaharmanlar sanınıń
kem bolıwı talap etiledi. Gúrrińde syujet kóbinese bir qaharmannıń átirapında shólkemlesken
boladı. Sonday-aq, gúrriń qaharmanları az bolıwına qaramastan, bas qaharmannıń xarakteri
gúrrińdegi basqa personajlar járdeminde tolıǵıraq ashılıwı kerek. Bul jaǵınan gúrriń epikalıq
túrdiń jáne bir kishi janrı bolǵan novelladan parıq etedi.
N.Jańabaeva gúrrińlerinde qaharman obrazın jasawda kórkem izleniwshilikler kózge
taslanadı. Ol hár qıylı kásip iyeleriniń obrazları, jámiyettegi túrli xarakterdegi insanlardıń
obrazların óz gúrrińlerinde sáwlelendirgen. Jazıwshı óz gúrrińlerinde kóbirek hayal-qızlar obrazın
sáwlelendiredi hám olar turmıstan alınadı. N.Jańabaeva óz gúrrińlerinde qaharman obrazın
jaratıwda olardıń sırtqı kórinislerin, yaǵnıy portretlik súwretlemelerin birqansha tolıǵıraq hám
anıǵıraq beredi, waqıyalarǵa túsinik beriwde avtorlıq bayanlamalardı kóbirek qollanadı,
qaharmannıń psixologiyalıq halatın hám olardııń sırtqı jest-qıymıl qozǵalısların anıq-tınıq bere
aladı. Sol tárepi menen N.Jańabaevanıń gúrrińlerindegi waqıyalar turmıstan alınıp,
qaharmanlardıń is-háreketleri, waqıyalar barısı isenimli beriledi. Gúrrińlerde qaharman obrazın
jasawda qaharmannıń xarakteri hám individual ózgeshelikleri anıq zge taslanadı. Máselen,
N.Jańabaevanıń “Qırq bes minut” atlı gúrrińler toplamındaǵı “Qırq bes minut” gúrrińinde
qaharmannıń óz kásibine pidayılıǵı, qanday jaǵday bolsa da ózin sabırlı uslap, basqalarǵa úlgi
bolıwı, qıyınshılıqlarǵa shıdamlı bolıwı arqalı óz maqsetine erisiwi jaqsı berilgen. Gúrrińde
qaharman Mánigúl atlı jas qız óz tarawın, yaǵnıy oqıtıwshılıq kásibin shın kewli menen súyetuǵın,
oqıwshılar menen islesiwde erinbey, olardıń minez-qulqın tereń úyrenip, kewline jol taba alatuǵın
qánige etip súwretlenedi. Ol awırıp, mazası bolmay júrgen waqıtlarda da jumısın, anıǵıraǵı
mekteptegi oqıwshılarına durıslı sabaq óte almay atırǵanlıǵın oylap qıynaladı. Táwir bolǵannan
keyin óz ústinde ele de tereń islep, óziniń súygen kásibi menen aylanısadı. Sonday-aq, bul gúrrińde
tek ǵana “qattı qaǵaz” ushın oqıwǵa kirip, onı zorǵa pitkerip, shala sawat halında jumıs islep
atırǵan medicina xızmetkeri haqqında sóz etiledi. Bul gúrrińde bas qaharman Mánigúldiń eske
túsiriwi tiykarında berilip, sol miyirbiykeniń sebebinen ol keselligin asqındırıp aladı. Gúrrińde
usınday óz kásibine pidayı hám kerisinshe óz jumısın kelistire almay, adamlarǵa zıyanı tiyip
atırǵan jámiyettegi ayırım insanlar tuwralı sóz etiledi. Gúrriń III betten beriledi, waqıyalarǵa hám
qaharmanlarǵa túsinik beriwde bayanlawshı obrazı kózge taslanadı. Mısalı: “Awa, hár dem sayın,
hár kún sayın qıylı-qıylı qırq bes minutlar ótip atır. Qırq bes minutta hesh nárseni bilmew de
2
Umarov H. Abiyotshunoslik nazariyasi. Toshkent. A.Qodiriy nomidagi xalq me’rosi nashriyoti. 2004. 40-bet
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
319
múmkin, qırq bes minutta kóp nárselerge kóziń ashılıwı da múmkin. Álbette, usı qırq bes
minutlardıń sheber ustası da, olaq ustası da – oqıtıwshı. Mánigúl endi-endi túsinip bilip atır.
Muǵallim oqıwshınıń boyına tek bilim nurların sińdiriwshi tulǵa ǵana emes, al birinshi
gezekte onıń ishki jan dúnyasına jol taba biliwi shárt eken. Qáytkende de ol óz oqıwshısınıń
diydinen shıǵıwı kerek.”
3
N.Jańabaeva gúrrińlerindegi waqıyalar turmıstan alınıp sóz etiledi. Ásirese, insan
ómirindegi hár qıylı jaǵdaylar, keskin burılıslar, adamlardıń oy-pikirindegi ekileniwler, sonday-
aq, keskin konfliktlik halatlar sóz etiledi. Sóz etilip atırǵan jazıwshınıń keyingi dáwirlerdegi
gúrrińlerinde turmıslıq tájiriybeleriniń artıp, gúrriń jazıwdaǵı sheberlikleri joqarılaǵanın kóriwge
boladı. Olardıń gúrrińlerinde qatnasıwshı qaharmanlardıń ózine tán xarakterleriniń ashılıwında
monolog, dialog, portret hám qıymıl-háreketleriniń kórkemlik xızmetin anıqlaw úlken áhmiyetke
iye.
Qaharman obrazın beriwde monologlar da belgili dárejede kórkemlik xızmet atqaradı.
Monolog kórkem shıǵarmada óziniń kólemi hám xızmetine qaray dialog penen bir qatarda
turadı. Monolog haqqında hár túrli pikirler ushıratıwımız múmkin: Ádebiyatshı I.Sultannıń
pikirinshe, “Personajdıń ruwxıy jaǵdayın onıń oyları arqalı bildirgen jeke sóz, ádette “ishki
monolog” dep ataladı.
4
Ádebiyatshı T.Boboyev monologtı kórkem súwretlew quralına jatqarıp,
ishki monolog hám sırtqı monolog dep eki túrge bóledi. Ol kóbirek monologtıń ishki túrine itibar
qaratadı hám monologlar mazmunına qaray monolog-eslew, monolog-talqılaw, monolog-arzıw
sıyaqlı birneshe túrlerge bólinedi”
5
dep jazadı.
N.Jańabaevanıń “Kewil quyashı” atlı gúrrińinde gúrriń qaharmanı Baltaniyazdıń ishki
monologı hám qıymıl-háreketleri ájayip hám isenimli túrde berilgen:
“-Ne qılsam eken? Oqıwshılar ne ushın meni bunday etip qabıllap atır? Ne ushın? Sebebi
bar ma?
Baltaniyaz usı payıtta dúnyaǵa shıqqanına qattı pushayman jedi. Sorlı! Nege ǵana
muǵallimshilik kásibin tańladı eken. Áste partanıń astında jatırǵan balanıń janına jaqınladı.
Ashıw-ızaǵa buwlıǵıp, tırnaǵına shekem jetti. Al, ol oqıwshı bunı adam eken dep seskenetuǵın túri
joq. Qulaq shekesine bir shappat jandırsa me eken?”.
6
Joqarıda keltirilgenindey, monologlar qaharmannıń ómirindegi qanday da bir jaǵdaylarǵa,
situaciyalarǵa baylanıslı bolıp, olardıń sol jaǵdayda ishki dúnyasında qanday halat júzege
kelgenligin ashıp beriw ushın qollanıladı.
Sonday-aq, bul gúrrińde qaharmannıń qıymıl-háreketleri de júdá isenimli beriledi.
Oqıwshılar onıń ústinen kúlip atırǵandaǵı Baltaniyazdıń sırtqı kórinisi oqıwshıda onı anıq-
tınıq kóz aldına keltire alıw múmkinshiligin beredi: “Ol mushın túyip turdı da, jáne pásine qayttı.
Tula bedeni qaltıradı. Boyınan kúsh-quwat ketti. Ne islew kerek? Qattı qorlıǵı keldi. Eń
aqırında on bes jıllıq bar bilimi bir noqatqa jetip tirelgendey boldı. Oylandı, oylandı...” (24-bet)
3
Жаңабаева Н. Қырық бес минут (гүрриңлер). Нөкис, «Қарақалпақстан». 1996. 6-бет.
4
Султон И. Адабиёт назарияси. Тошкент, Ӯкитувчи. 1986. –Б.86
5
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. Тошкент, 2002. 175-бет
6
Жаңабаева Н. Қырық бес минут (гүрриңлер). Нөкис, «Қарақалпақстан». 1996. 24-бет
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
320
N.Jańabaeva qaharman obrazın beriwshe personajdıń monologları menen qosıp, olardıń
sırtqı qıymıl-jest háreketlerin de sheber bere aladı. Bul da avtordıń jazıwshılıq sheberliginen derek
berip, qaharmanlardıń obrazın ashıwda belgili dárejede xızmet etiwi sózsiz.
Ádette, qaharman xarakteri túrli baǵdarda beriliwi múmkin, yaǵnıy qaharman ózi haqqında
sóz etiwi yaki basqalardıń tilinde bayan etiwi, eske túsiriwler, xat yamasa kúndelik formasında, I
bet men (qaharmannıń óziniń jeke sezimleri) arqalı yamasa avtor tárepinen gúrriń waqıyaları
belgili bir izbe-izlikte, bir-birine baylanıslı bir pútinlikte beriliwi arqalı ashıp beriledi. N.Jańabaeva
gúrrińlerinde kóbinese qaharmanlardıń turmısı bayanlawshınıń tilinen III bette beriletuǵın bolsa,
ayırımlarında qaharmanlardıń eske túsiriwleri tiykarında waqıyalar sóz etilip, usı tiykarda
qaharmanlardıń obrazı ashıladı.
Ulıwma alǵanda, N.Jańabaevanıń gúrrińlerinde qaharman obrazı janrı boyınsha epikalıq
súwretlew arqalı barınsha sheber hám isenimli túrde sáwlelenedi hám bul turmıs shınlıǵın kórkem
sáwlelendiriwde áhmiyetli orındı iyeleydi. Onıń gúrrińleriniń tiykarǵı ideyası turmıs haqıyqatlıǵı,
ómirdiń ǵalma-ǵalı, adamgershilik sezimler, ádep-ikramlılıq, insaniylıq tuyǵılar menen tıǵız
baylanıslı halda sóz etiledi. Gúrrińlerde qaharmanlar óz pikirine iye bolıw, erkin jasaw,
mádeniyatlılıq máseleleri joqarı orındı iyeleydi.
REFERENCES
1.
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. Тошкент, «Ўзбекистон»,
2002.
2.
Жаңабаева Н. Қырық бес минут (гүрриңлер). Нөкис, «Қарақалпақстан». 1996.
3.
Umarov H. Abiyotshunoslik nazariyasi. Toshkent. A.Qodiriy nomidagi xalq me’rosi
nashriyoti. 2004
4.
Султон И. Адабиёт назарияси. Тошкент, «Ӯкитувчи». 1986.
5.
Тимофеев Л.И. Основы теории литературы. – М., Просвещение, 1971.
