399
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
A.TUREKEEVANIŃ GÚRRIŃLERINDE TURMIS SHINLIǴINIŃ SÁWLELENIWI
Tileuova Ayzada Esen qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik universiteti
Ádebiyattanıw: qaraqalpaq ádebiyatı qánigeligi 2-kurs magistrantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14492069
Annotaciya. Bul maqalada turmıs shınlıǵınıń ádebiyatta kórkem túrde sáwleleniwi
jazıwshı A.Turekeeva gúrrińleri mısalında úyrenildi. Bunda jazıwshınıń “Táǵdir sınaǵı” gúrrińler
toplamındaǵı ayırım gúrrińlerine tallaw jasaldı. Gúrrińlerdegi qaharman hám jámiyet arasındaǵı
konflikttiń turmıs haqıyqatlıǵın beriwdegi bir usıl ekenligi anıqlandı.
Gilt sózler: jazıwshı, gúrriń, kórkem haqıyqatlıq, qaharman, obraz, konflikt, xarakter.
THE EMBODIMENT OF REAL LIFE IN A.TUREKEEVA'S STORIES
Abstract. In this article, the possibility of presenting the reality of life in literary and artistic
form was studied on the example of A.Turekeeva's stories. In this, some stories from the writer's
collection of stories "Test of Fate" were considered. It was found that the conflict between the hero
and the society in the stories is a way of emdiving the reality of life.
Key words: writer, stories, reality of life, hero, image, conflict, character.
ВОПЛОЩЕНИЕ РЕАЛЬНОЙ ЖИЗНИ В РАССКАЗАХ А.ТУРЕКЕЕВОЙ
Аннотация. В данной статье на примере рассказов А.Турекеевой исследована
возможность
представления
жизненной
действительности
в
литературно-
художественной форме. При этом были рассмотрены некоторые рассказы из сборника
рассказов писателя «Испытание судьбы». Установлено, что конфликт героя и общества
в рассказах является способом воплощения реальности жизни.
Ключевые слова: писатель, рассказ, реальность жизни, персонаж, образ,
конфликт, характер.
Turmıs shınlıǵın jaratıwǵa háreket etip atırǵan jazıwshı aldında bir qatar shártler hám
ámeller turadı. Eń aldı menen, turmıslıq haqıyqattı buzbaw, bórttirip jibermew, ekinshiden hám eń
tiykarǵısı sol turmıslıq waqıya-hádiyselerdi kórkem haqıyqat dárejesine alıp shıǵa alıw.
Qazaq
ilimpazı Saǵat Áshimbaev aytqanınday, “Ádebiyat degenimiz – shınlıq sóziniń sinonimi”.
1
Haqıyqıy kórkem dóretpe tınımsız miynettiń, izlenistiń jemisi. Ómirdegi shınlıqtı durıs
tabıwdıń ózi ańsat emes. Sonday-aq, kórkem shınlıqtı dál beriw onnan da qıyın is esaplanadı.
1
Сағат Әшімбаев
ТАҒЫЛЫМ ТАМЫРШЫСЫ. Ana tili № 14, 11-aprel. 2024-jıl, 10-бет
400
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Oydan shıǵarılǵan waqıyalar menen kewilden keshirilgen qaharmanlardı ómirdiń
boyawına salıp, shınlıq tiykarında beriw barlıq jazıwshılardıń da qolınan kele bermeydi.
Demek, ádebiyattıń tiykarı, onı dúnyaǵa keltiretuǵın tiykarǵa faktor – ómir, yaǵnıy turmıs
esaplanadı. Ol tawsılmaytuǵın jaratılıw qúdiretine, jańalanıwlarǵa, ósiw hám rawajlanıwǵa iye
eken, ádebiyat ta oǵan sáykes túrde usı qaǵıydaǵa boysınadı, ol da dúnyaǵa kelip, rawajlanıwǵa
baǵdar aladı.
Gúrrińde syujet kóbinese bir qaharmannıń átirapında shólkemlesken bolıp, qaharmanları
az bolıwına qaramastan, bas qaharmannıń xarakteri gúrrińdegi basqa personajlar járdeminde
tolıǵıraq ashılıwı kerek. Gúrriń janrında kóbinese konflikt basqa iri janrlardaǵıday uzaq waqıtlıq
bolmaydı hám óz ishine úlken qarama-qarsılıqlardı qamtıy bermeydi. Mine, usı konflikt
járdeminde qaharman obrazı ele de tereń ashılıp, turmıs haqıyqatlıǵın kórkem sáwlelendiriwge
xızmet etedi.
Konflikt sóziniń mánisi “qarama-qarsılıq” degendi bildirip, barlıq janrlarda qaharman
xarakterin ele de ashıwda úlken xızmet atqaradı. Qaharmannıń minez-qulqı, ózin uslawı,
qorshaǵan ortalıqqa múnásibeti usı syujetlik elementte óz kórinisin tabadı. Kórkem shıǵarmada
konflikt shártli túrde birneshe túrge bólinedi. Solardan, psixologiyalıq (qaharmannıń ishki ruwxıy
gúresleri, qarama-qarsılıqlar yaki ishki sezimler gúresi kibi), sociallıq (hár qıylı sociallıq toparlar
mápleri jolındaǵı qarama-qarsılıqlar), shańaraqlıq (shańaraq baxıtı, tınıshlıǵı ushın gúres), jeke-
intim (jeke hám sociallıq mápler ortasındaǵı gúres kibi) konfliktler bolıwı múmkin.
2
A.Turekeevanıń gúrrińlerinde qaharman obrazın ele de tereń ashıwda hám dáwir
haqıyqatlıǵın beriwde konfliktler belgili dárejede xızmet atqaradı.
“Tastan shıqqan gúl” dep atalǵan gúrrińi bas qaharman Baxıttıń átirapındaǵı adamlar
menen soqlıǵısıwları tiykarında berilgen. Baxıttıń ata-anası óz ara muhabbat tiykarında shańaraq
qurǵan, dáslepki waqıtlarda olarǵa hámmeniń háwesi kelgen. Biraq waqıt ótip, Baxıttıń ákesi
Murat náshebentlikke berilip, shańaraǵına itibarı azayadı, bul waqıt ishinde perzenti Baxıt
tuwıladı. Lekin balası da ákesin tuwrı jolǵa ózgerte almaydı, kúyewiniń bunday háreketlerin kótere
almay júrgen Aynura da balasına mehir beriwdiń ornına hámme ashıwın perzentinen aladı.
Usınday jaǵdayda Baxıttıń balalıǵı qıyınshılıqta, heshqanday jıllı sóz esitpey óte beredi.
Ol mektepte oqıp júrgen waqıları ákesi qaytıs bolıp, anası menen onıń jaǵdayı burınǵıdan da beter
tómenleydi. Ákesiniń tuwısqanları olarǵa járdem etiwdiń ornına inisiniń úyin hám baylıqların
bosatıp beriwdi talap etedi hám olar ózleriniń úyine de sıymay Aynuranıń tuwılıp ósken úyine
ketedi. Bul jerde de Baxıt erkin júre almaydı. Anası da kóp uzamay sırt elge jumıs islep ketedi.
2
Шукуров Н, Хотамов Н, Холматов Ш, Маӽмудов М. «Адабиётшуносликка кириш». Тошкент, «Ўқитувчи».
1979. 86-б
401
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Bunnan keyin Baxıt birotala jetimsirep qaladı, jeńgesi oǵan kún bermeydi, ya tamaǵı
toymaydı, ya kiyimi pútin emes. Usılay etip, Baxıttıń átirapındaǵılar oǵan qarama-qarsı kózqarasta
boladı. Anası da sırtta júrip, basqa shańaraq qurıp ketedi de, balasın yadınan da shıǵaradı. Mektepti
tamamlaǵan Baxıt joqarı oqıw ornına da túse almaydı, onıń ornına bazarda márdikarlıq etip júredi,
tapqanların jeńgesiniń qolına ákelip tapsıradı.
Gúrriń tiykarınan I betten bayanlanǵan bolıp, avtor bul bala menen tanıs ekenligin hám
onıń ómiri menen qızıqqanın gúrrińniń basında prologta keltirip ótedi. Avtor gúrriń qaharmanınıń
basınan ótkergen qıyınshılıqların esitip, usı gúrrińdi onıń ruqsatı menen jazadı, yaǵnıy belgili
bolǵanınday, bul gúrriń turmıs waqıyalarınan alınıp jazılǵan. Avtor usı waqıyalardı Baxıttıń
ózinen esitedi hám bunnan keyingi jaǵdayın óz kózi menen kórip bayanlaydı. Gúrriń qaharmanı
basınan keshirgen waqıyaların aytıp bergeninen kóp uzamay, bir úyde jumıs isleydi. Bul úydiń
adamları júdá jaqsı adamlar bolıp, Baxıttıń oqıwǵa ıqlaslı ekenligin sezedi hám oqıwǵa tayarlanıwı
ushın oǵan járdem esabında repititorǵa pul tólep turadı. Jaqsı adamlardıń kómeginde Baxıt joqarı
oqıw ornına kirip, jumısqa da ornalasadı. Sol úydiń iyesiniń bir qız qarındası bolıp, ekewi bir-
birine kewil qoyadı hám birge shańaraq tikleydi. Sol kúnlerdiń birinde Baxıt avtor menen ushırasıp
qalıp, oqıwǵa kirgenin, jumısqa ornalasqanın hám úylenip, perzent kútip atırǵanın aytıp beredi.
Mine, usılay etip Baxıttıń basınan keshirgen qıyın kúnleri, átirapındaǵı adamlar menen hár
qıylı qarım-qatnası, olardıń Baxıtqa degen óshpenliligi, jas waqtınan baslap heshkimge tik qaray
almaǵan gúrriń qaharmanınıń ómiri sóz etiledi. Gúrrińdegi adamlardıń Baxıt penen konflikti onıń
obrazın ashıwǵa hám turmıs shınlıǵın isenimli súwretlewde úlken áhmiyetke iye. Gúrriń basında
berilgen prologta: “Qula maydanda tastıń arasında ósip turǵan dala gúline kózim túsip, hayran
qalıp edim. Tastı jarıp shıqqan tábiyattıń bunday hádiysesine tańlanbasqa ilaj joq. Geybir insanlar
ómirde sonshelli azap-uqıbet kórip, soń “jarıq kún” ge shıǵatuǵınına gúwa bolamız. Olardı da sol
gúlge megzetemen...”
3
,-dep Baxıttıń qıyınshılıqqa tolı ómirinen baxıtlı kúnlerge eriskenin usı tastı
jarıp shıqqan gúlge uqsatadı. Bulay etip gúrrińge qatnas jasaw avtordıń kórkem dóretiwshilikke
ózgeshe usılda jantasqanın derek beredi.
A.Turekeeva átirapındaǵı adamlardan, bolıp ótken hám bolıp atırǵan waqıyalardan
tásirlenedi, olardı júregi menen sezinip, dóretpelerinde kórkem túrde sáwlelendiredi. Bul
jazıwshıda syujet qurıwda, qaharmanlar obrazın jaratıwda ayqın kózge taslanadı. Jazıwshı
gúrrińlerinde artıqsha, kereksiz, uzın-shubay boyawlardı paydalanbaydı, waqıyalar qısqa, ápiwayı
hám túsinikli túrde beriledi. A.Turekeevanıń ayırım gúrrińlerinde avtorlıq qatnastı bayqawǵa
boladı.
3
Турекеева А. Тәғдир сынағы. Нөкис, «Билим». 2017. 51-бет.
402
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Mısalı, ol gúrrińleriniń sońında “Heshqashan adaspaǵaysız, jaslar!”, “Tuwrı joldı tańlawda
adaspań, jaslar!”, “Doslar” sıyaqlı oqıwshılarǵa shaqırıq usılların qollanadı. Bul orınlarda biz
tikkeley avtor obrazınıń berilgenin sezemiz.
A.Turekeeva gúrrińlerinde kóbinese xronikalıq syujet túrin paydalanadı, bul arqalı
waqıyalardıń kóleminiń úlkenirek hám oqıwshılarǵa ele de túsinikli bolıwın, qaharmanlardıń izbe-
iz háreketleri arqalı olardıń xarakteriniń ashılıwın, waqıyalardıń ele de bay bolıwın támiyinleydi.
Joqarıda kórip ótkenimizdey, A.Turekeevanıń gúrrińlerinde avtordıń qatnası sezilip turadı. Bul da
jazıwshınıń ózine tán jazıw stili bolıp, sol arqalı waqıya juwmaǵın oqıwshıǵa jáne bir márte
esletedi.
Juwmaqlastırıp aytqanda, qaraqalpaq ádebiyatınıń, sonıń ishinde gúrriń janrınıń
rawajlanıwına A.Turekeeva ayrıqsha úles qosıq kiyatırǵan jazıwshılardan esaplanadı. Onıń
gúrrińleri turmısqa barınsha jaqınlıǵı, qaharman obrazın ayrıqsha usıllarda beriwi, turmıstı kórkem
sáwlelendiriwde sheberligi menen tanılǵan talant iyesi sanaladı. A.Turekeevanıń dóretiwshiligin
úyrene otırıp, jazıwshınıń óz jeke jazıw stili bar ekenligin bayqawǵa boladı. A.Turekeevanıń
gúrrińleri turmıslıq waqıyalar tiykarında jaratıladı, dóretpelerinde súwretlenip atırǵan dáwir
haqıyqatlıǵı anıq kózge taslanadı hám usıǵan jarasa qaharmanlar táǵdirin hám waqıyalardı
isenimli túrde bere aladı. Olar ómirdegi ádillikti hám ádalatsızlıqtı, jaqsılıq hám jamanlıqtı,
jerkenish hám súyispenshilikti óz gúrrińlerinde isenimli sáwlelendire alǵan jazıwshı esaplanadı.
REFERENCES
1.
Сағат Әшімбаев
ТАҒЫЛЫМ ТАМЫРШЫСЫ. // Ana tili № 14, 11-aprel. 2024-jıl,
2.
Шукуров Н, Хотамов Н, Холматов Ш, Маӽмудов М. «Адабиётшуносликка кириш».
Тошкент, «Ўқитувчи». 1979
3.
Турекеева А. Тәғдир сынағы (гүрриңлер). Нөкис, «Билим». 2017.
